Nhiều năm gần đây, fucoidan chiết xuất từ tảo nâu được quảng bá rầm rộ như một "thần dược" giúp ngăn ngừa và điều trị ung thư. Nhiều người tiêu dùng không tiếc tiền mua các loại thực phẩm bổ sung chứa fucoidan với hy vọng phòng chống căn bệnh quái ác này.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế cho thấy hoạt tính chống ung thư của fucoidan chủ yếu ghi nhận trong phòng thí nghiệm (tế bào và động vật). Bằng chứng lâm sàng trên người còn rất khiêm tốn, chỉ dừng lại ở vai trò hỗ trợ giảm tác dụng phụ hoặc cải thiện chất lượng sống chứ chưa chứng minh khả năng ngăn ngừa hay chữa khỏi ung thư ở người [1], [2].

Fucoidan là gì và tìm thấy ở đâu?

Fucoidan là hợp chất polysaccharide sulfate hóa có chứa lượng lớn phân tử đường L-fucose [1]. Hoạt chất này được tìm thấy chủ yếu trong chất nền thành tế bào và khoảng gian bào của các loài tảo nâu biển [3], [4]. Nó chiếm hơn 40% trọng lượng khô của thành tế bào và tới 16% trọng lượng khô của toàn bộ cây tảo [4].

Về mặt lịch sử, fucoidan lần đầu tiên được phân lập và phát hiện vào năm 1913 bởi Tiến sĩ Kylin tại Đại học Uppsala, Thụy Điển, từ các loài tảo nâu như Ascophyllum nodosum, Fucus vesiculosus, Laminaria digitata và Laminaria saccharina [1]. Trong tự nhiên, tảo nâu phân bố rộng rãi ở nhiều vùng biển lạnh [3].

Cấu trúc của fucoidan gồm gốc đường fucose liên kết cùng các loại đường đơn khác như axit glucuronic, xylose và galactose [5]. Tùy thuộc vào loài tảo nguồn gốc, môi trường sinh trưởng, địa điểm thu hoạch và thời điểm trong năm, cấu trúc hóa học của fucoidan sẽ có sự biến đổi đáng kể [4].

Cơ chế tác động được ghi nhận trong ống nghiệm

Trong môi trường phòng thí nghiệm, fucoidan thể hiện nhiều hoạt tính sinh học đa dạng như chống oxy hóa, chống đông máu, kháng virus và ức chế khối u [4]. Các nhà khoa học phát hiện hợp chất này tác động trực tiếp lên tế bào ác tính qua nhiều con đường truyền tín hiệu khác nhau [6], [7].

Fucoidan có khả năng gây ngưng trệ chu kỳ tế bào và kích hoạt quá trình tự chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào u [3]. Quá trình tổn thương tế bào sẽ kích hoạt sự ngừng tăng trưởng và kìm hãm khối u [6]. Đồng thời, các nghiên cứu cũng ghi nhận fucoidan ức chế sự xâm lấn, di căn và cản trở việc hình thành mạch máu mới nuôi khối u [6].

Ngoài tác động trực tiếp, fucoidan kích thích phản ứng miễn dịch qua việc hoạt hóa các tế bào tiêu diệt tự nhiên (natural killer cells) và đại thực bào [3]. Hợp chất này cũng cho thấy khả năng làm giảm độc tính do các thuốc hóa trị và tổn thương do xạ trị gây ra trong các mô hình thí nghiệm [3].

Các nghiên cứu tế bào: Kết quả hứa hẹn nhưng còn ở cự ly xa

Năm 2019, một nghiên cứu đánh giá độc tính tế bào và khả năng kích hoạt chết rụng của fucoidan chiết xuất từ tảo nâu Sargassum cinereum trên dòng tế bào ung thư đại tràng Caco-2 [8]. Thử nghiệm dùng các kỹ thuật nhuộm hình thái nhân tế bào, đo điện thế màng ty thể, dòng chảy tế bào và định lượng các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) [8].

Kết quả cho thấy fucoidan ức chế sự phát triển của dòng tế bào Caco-2 phụ thuộc vào nồng độ, với nồng độ ức chế 50% (IC50) là 250 microgam/ml [8]. Hoạt chất này thúc đẩy tế bào ung thư đại tràng tự chết bằng cách gia tăng tạo gốc ROS và tăng tính thấm màng ty thể [8].

Cùng năm 2019, một nghiên cứu khác khảo sát tác dụng chống ung thư của fucoidan từ tảo nâu Turbinaria conoides trên dòng tế bào ung thư gan HepG2 [5]. Các tác giả dùng thử nghiệm MTT để đo độ sống sót của tế bào, đồng thời đánh giá sự di chuyển tế bào, tiến trình chu kỳ tế bào, tổn thương di truyền và hình thái nhân tế bào [5].

Thử nghiệm ghi nhận fucoidan làm ngừng chu kỳ tế bào và kích hoạt apoptosis ở tế bào HepG2 [5]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng fucoidan từ tảo nâu khi dùng dưới dạng bổ sung không làm tăng nguy cơ dẫn tới ung thư gan [5].

Năm 2018, một nghiên cứu kiểm tra fucoidan trọng lượng phân tử thấp (dưới 10 kDa) chiết xuất từ tảo Undaria pinnatifida kết hợp với aptamer GroA trên các dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt [4]. Kết quả cho thấy fucoidan trọng lượng phân tử thấp làm giảm sự phát triển, giảm khả năng sống của tế bào và gia tăng tỷ lệ tế bào ung thư tuyến tiền liệt tử vong [4].

Dữ liệu lâm sàng trên người: Rất hạn chế và chưa chứng minh phòng bệnh

Dù các kết quả tiền lâm sàng rất phong phú, số lượng thử nghiệm lâm sàng trên người của fucoidan hiện nay còn rất ít [2]. Các nghiên cứu lâm sàng bước đầu chưa nhằm mục tiêu đánh giá khả năng tiêu diệt hoàn toàn hay ngăn ngừa ung thư bộc phát, mà chủ yếu đo lường tác dụng điều hòa miễn dịch và cải thiện sức khỏe người bệnh [2].

Nghiên cứu lâm sàng nhãn mở của Takahashi và cộng sự thực hiện trên nhóm bệnh nhân ung thư giai đoạn tiến triển có di căn [2]. Bệnh nhân được cho dùng fucoidan đường uống nhằm đánh giá tác dụng kháng viêm và chất lượng sống [2]. Sau 2 tuần uống fucoidan, người bệnh có sự suy giảm đáng kể các cytokine tiền viêm chính gồm interleukin-1 beta (IL-1beta), IL-6 và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) [2].

Trong một thử nghiệm lâm sàng khác do Nagamine và cộng sự tiến hành trên nhóm người sống sót sau ung thư, fucoidan chiết xuất từ loài tảo Cladosiphon okamuranus được dùng qua đường uống [2]. Kết quả chỉ ra việc bổ sung fucoidan giúp tăng cường hoạt động kích hoạt tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK) ở các nam bệnh nhân sống sót sau ung thư [2].

Những dữ liệu trên cho thấy fucoidan có triển vọng trong trị liệu bổ trợ [2]. Tuy nhiên, các nghiên cứu này có quy mô nhỏ, tập trung vào người đã mắc bệnh, không chứng minh được việc người khỏe mạnh uống fucoidan sẽ ngăn chặn được sự hình thành ung thư [1], [2].

Hiểu lầm thường gặp về fucoidan tảo nâu

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi fucoidan như thuốc đặc trị ung thư có thể thay thế các phác đồ y khoa chính thống. Thực tế, các chế phẩm fucoidan trên thị trường hiện nay được lưu hành dưới dạng thực phẩm chức năng, thực phẩm bổ sung dinh dưỡng [3], [1], [7].

Nhiều người lầm tưởng kết quả tốt trong ống nghiệm đồng nghĩa với tác dụng trên cơ thể người. Phân tử fucoidan tự nhiên có trọng lượng phân tử lớn, việc hòa tan, hấp thu và sinh khả dụng qua đường uống có thể bị cản trở [2]. Ngoài ra, cấu trúc của fucoidan không cố định mà thay đổi theo từng mẻ chiết xuất, từng loài tảo và điều kiện sống [4].

Bên cạnh đó, việc người bệnh tự ý dùng liều cao fucoidan với kỳ vọng "tiêu u" là hoàn toàn thiếu căn cứ lâm sàng [1], [2]. Fucoidan chỉ được xem xét như một liệu pháp phối hợp hỗ trợ giảm bớt tác dụng ngoại ý của hóa trị [1].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Fucoidan có hoạt tính chống đông máu tự nhiên [4]. Do đó, người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần hết sức cẩn trọng khi dùng các sản phẩm tảo nâu để tránh nguy cơ xuất huyết.

Bệnh nhân ung thư đang trong giai đoạn điều trị hóa trị, xạ trị không nên tự ý dùng fucoidan nếu không có sự đồng ý của bác sĩ điều trị. Việc tương tác giữa các hoạt chất bổ sung với thuốc chuyển hóa tại gan cần được theo dõi sát sao.

Người có bệnh lý tuyến giáp cần lưu ý khi dùng tảo nâu nguyên bản, do nguồn nguyên liệu này thường chứa lượng vi khoáng và i-ốt tự nhiên. Người có cơ địa dị ứng đồ biển hoặc tiền sử dị ứng rong tảo biển cũng cần tham vấn chuyên môn y tế.

Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Tảo nâu là một loại thực phẩm truyền thống quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày tại các quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc [7]. Thay vì trông đợi vào các sản phẩm bổ sung đắt đỏ, người tiêu dùng có thể đưa tảo nâu vào thực đơn ăn uống cân bằng như một nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng và chất xơ.

Khi sử dụng các thực phẩm bổ sung chứa fucoidan, người bệnh cần xác minh nguồn gốc xuất xứ, độ tinh khiết và thông số kỹ thuật sản phẩm [7]. Không xem fucoidan là giải pháp thay thế thuốc chữa bệnh, tuyệt đối không tự ý bỏ dở các liệu trình hóa trị, xạ trị được bác sĩ chỉ định.

Fucoidan trong tảo nâu là hoạt chất sinh học giàu tiềm năng với nhiều tác động tích cực trong các nghiên cứu tế bào [8], [5]. Dù vậy, dữ liệu lâm sàng trên người hiện vẫn còn hạn chế và chỉ dừng ở mức hỗ trợ giảm viêm, điều hòa miễn dịch ở người bệnh ung thư [2]. Một lối sống lành mạnh, ăn uống khoa học và tuân thủ hướng dẫn điều trị của bác sĩ chuyên khoa vẫn là nền tảng quan trọng nhất trong việc phòng và chống ung thư.