Gai bồ kết, tên gọi đông y là tạo giác thích, từ lâu quen thuộc trong các bài thuốc dân gian trị mụn nhọt, sưng tấy. Khi nhắc đến bồ kết, nhiều người chỉ nghĩ đến quả gội đầu mà ít chú ý đến phần gai nhọn mọc quanh thân cây. Nhiều độc giả thắc mắc: liệu những kinh nghiệm truyền miệng về khả năng tiêu viêm của gai bồ kết có cơ sở khoa học hiện đại xác minh?
Các công bố khoa học gần đây xác nhận gai bồ kết chứa nhiều hợp chất tự nhiên mang hoạt tính sinh học [1], [2]. Nhóm chất triterpenoid và flavonoid trong dược liệu này bước đầu cho thấy khả năng kháng viêm và điều hòa miễn dịch trong môi trường phòng thí nghiệm [3], [4]. Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu mới dừng ở mức tế bào và mô hình động vật, chưa thể xem là giải pháp thay thế thuốc điều trị [2].
Hoạt chất tự nhiên trong gai bồ kết gồm những gì?
Chi bồ kết phân bố tự nhiên chủ yếu tại khu vực Trung Á, Đông Nam Á và châu Mỹ [4]. Trong y học cổ truyền Đông Á, đặc biệt là Trung Quốc, gai của loài Gleditsia sinensis Lam. được thu hái, phơi khô để làm thuốc giải độc, tiêu thũng, trừ giun sán [2]. Phân tích thành phần hóa học ghi nhận hơn 60 hợp chất khác nhau từng được phân lập từ các loài thuộc chi bồ kết, bao gồm triterpenoid, sterol, flavonoid, alkaloid và phenolic [4]. Trong đó, triterpenoid saponin là thành phần chính tạo nên đặc tính sinh học của chi thực vật này [4].
Nghiên cứu định lượng năm 2018 sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao kết hợp khối phổ (HPLC-MS/MS) đã phân lập thành công 8 hoạt chất flavonoid sinh học từ gai bồ kết chỉ trong 13 phút tách dòng [1]. Đáng chú ý, công trình này lần đầu tiên phát hiện sự có mặt của rutin, isoquercitrin và quercitrin trong gai bồ kết [1]. Những phân tích trên giúp xây dựng mô hình phân loại với độ chính xác đạt 100% trong việc nhận diện đúng mẫu gai bồ kết chuẩn và phát hiện dược liệu pha tạp [1]. Một nghiên cứu năm 2022 cũng xác định các chất chuyển hóa quan trọng như luteolin, genistein, D-(+)-tryptophan, berberine và acid ursolic thuộc nhóm triterpenoid trong vị thuốc này [5].
Cơ chế kháng viêm hoạt động ra sao trên mô hình lab?
Viêm là phản ứng tự nhiên của hệ miễn dịch trước tác nhân gây hại, nhưng viêm mạn tính hoặc mất kiểm soát sẽ làm tổn thương các mô lành. Nhóm hoạt chất triterpenoid tự nhiên như acid oleanolic và erythrodiol đã được chứng minh có đặc tính điều hòa miễn dịch rõ rệt [3]. Khi thử nghiệm trên tế bào vi bàng quang (BV2 microglial cells) bị kích thích, hai triterpene này ức chế quá trình phosphoryl hóa ERK và rS6 [3]. Tác động này làm giảm phản ứng tăng sinh, hạ thấp hoạt tính thực bào và ngăn chặn quá trình tổng hợp các chất trung gian gây viêm [3].
Cùng với triterpenoid, các dẫn xuất flavonoid chiết xuất trực tiếp từ gai bồ kết như 5-O-methyldihydroquercetin (GS1) và cilicicone B (GS2) can thiệp sâu vào chuỗi tín hiệu viêm nội bào [6]. Khi cơ thể đối mặt với độc tố lipopolysaccharide, thụ thể TLR4 kích hoạt dòng thác tín hiệu viêm qua hai nhánh MyD88 và TRIF, kéo theo sự hoạt hóa phức hợp gây viêm NLRP3 [6]. Thử nghiệm cho thấy GS1 và GS2 ức chế biểu hiện của thụ thể TLR4, các protein tiếp hợp MyD88, TRIF, dạng phosphoryl hóa của NF-kB và IRF3, đồng thời ngăn cản thể viêm NLRP3 cùng caspase-1 phân cắt [6]. Sự can thiệp này dập tắt quá trình phóng thích cytokine gây hại từ gốc rễ tế bào [6].
Bằng chứng từ các nghiên cứu tiền lâm sàng
Năm 2012, một nghiên cứu in vivo đánh giá hiệu quả phòng ngừa tổn thương thần kinh của hai triterpene (acid oleanolic và erythrodiol) trên chuột C57BL/6 bị gây viêm não tủy tự miễn thực nghiệm (EAE) - mô hình của bệnh xơ cứng rải rác [3]. Chuột được chia nhóm can thiệp dự phòng bằng hai hoạt chất triterpenoid nói trên [3]. Kết quả cho thấy các triterpene bảo vệ mô thần kinh bằng cách hạn chế bạch cầu viêm xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương và ngăn chặn sự phá vỡ hàng rào máu não [3]. Chuột được tiền xử lý bằng triterpene giảm tiết leptin, chuyển dịch sản xuất cytokine theo hướng điều hòa Th2, làm hạ cytokine tiền viêm Th1 và Th17 trong cả huyết thanh lẫn tủy sống, đồng thời ức chế tự kháng thể [3]. Dù vậy, nghiên cứu này mới giới hạn trên động vật cảm ứng nhân tạo, chưa trực tiếp kiểm nghiệm trên người [3].
Năm 2020, một công trình phân lập hai flavonoid GS1 và GS2 từ gai bồ kết để khảo sát trên chuột bị tổn thương thận cấp do lipopolysaccharide [6]. Động vật thí nghiệm được theo dõi chức năng thận, hồ sơ chuyển hóa huyết thanh, mức cytokine gây viêm, số lượng bạch cầu ngoại vi và mức độ oxy hóa mô thận [6]. Kết quả ghi nhận GS1 và GS2 cải thiện đáng kể chức năng thận, hạ thấp nồng độ cytokine gây viêm và đưa các chỉ số stress oxy hóa về gần mức bình thường [6]. Biểu đồ phân tích thành phần chính (PCA) cho thấy cụm dữ liệu của chuột điều trị bằng GS1 và GS2 tiến sát nhóm chuột đối chứng khỏe mạnh [6]. Điểm giới hạn là thử nghiệm chỉ mô phỏng tổn thương thận cấp tính ngắn hạn, chưa phản ánh bệnh lý viêm mạn tính phức tạp [6].
Năm 2022, nghiên cứu sử dụng dược lý mạng kết hợp kỹ thuật phân tích HPLC, khối phổ và thử nghiệm độc tính tế bào in vitro để khảo sát tác động của gai bồ kết lên ung thư buồng trứng thanh dịch độ ác tính cao [5]. Nhóm tác giả xác định các hợp chất lõi bao gồm acid ursolic, luteolin, genistein, berberine tương tác với các đích phân tử như HPSE, PI3KCA, AKT1 và CTNNB1 [5]. Gai bồ kết thể hiện độc tính tế bào đối với dòng tế bào đích và làm giảm biểu hiện của heparanase cùng beta-catenin thông qua kiểm chứng western blot [5]. Dữ liệu dừng lại ở mô phỏng gắn kết phân tử và dòng tế bào nuôi cấy trong đĩa thí nghiệm, chưa có xác nhận từ thử nghiệm lâm sàng [5].
Tổng quan năm 2016 tổng hợp dữ liệu từ 17 bài báo khoa học về gai bồ kết cho thấy dược liệu này thể hiện nhiều hoạt tính tiềm năng như kháng ung thư, kháng viêm, kháng khuẩn, chống xơ vữa, chống dị ứng và kháng virus [2]. Tuy nhiên, bài viết nhấn mạnh đa số dữ liệu hiện có mới cung cấp hiểu biết nền tảng, các thử nghiệm an toàn chi tiết và thử nghiệm lâm sàng đối chứng vẫn còn bỏ ngỏ [2].
Khoảng cách từ đĩa nghiệm đến ứng dụng đời sống
Nhiều người lầm tưởng rằng gai bồ kết có nguồn gốc thảo dược nên hoàn toàn vô hại và có thể dùng thay thế thuốc kháng sinh hay kháng viêm đặc hiệu. Thực tế, dịch chiết thực vật thô ngoài hoạt chất có lợi còn chứa nhiều tạp chất khác chưa được tinh lọc. Hơn nữa, liều lượng tạo ra phản ứng ức chế viêm trên tế bào biệt lập trong phòng thí nghiệm không tương đồng với lượng hoạt chất cơ thể hấp thu khi uống nước sắc thô [4], [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu hiện đại về triterpenoid và flavonoid từ chi bồ kết chủ yếu khảo sát hoạt chất tinh khiết được chiết xuất bằng dung môi chuyên dụng [1], [6]. Việc đun nấu gai bồ kết thủ công tại nhà khó lòng bảo đảm chiết xuất trúng hàm lượng mong muốn mà không làm biến tính các phân tử sinh học có lợi. Do đó, việc tự ý gom nhặt dược liệu để trị nhiễm trùng nặng hay bệnh lý tự miễn là điều thiếu căn cứ an toàn.
Ai cần thận trọng khi tiếp xúc dược liệu này?
Chi bồ kết chứa hàm lượng saponin phong phú, có thể gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa nếu dùng đường uống quá liều hoặc dùng trong thời gian dài [4]. Người có tiền sử viêm loét dạ dày, tá tràng hoặc suy giảm chức năng gan, thận cần hết sức cẩn trọng, không tự ý dùng các bài thuốc sắc chứa gai bồ kết.
Phụ nữ mang thai và người chuẩn bị phẫu thuật tuyệt đối không tự ý uống các chế phẩm từ gai bồ kết khi chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền. Các hợp chất tự nhiên có khả năng tương tác với thuốc chống đông, thuốc chuyển hóa qua gan hoặc các liệu trình ức chế miễn dịch. Bất kỳ ai đang điều trị bệnh lý nền mạn tính cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm bất kỳ bài thuốc hỗ trợ nào từ gai bồ kết.
Cách tiếp cận gai bồ kết an toàn và đúng mực
Nếu muốn sử dụng gai bồ kết theo kinh nghiệm truyền thống, người tiêu dùng chỉ nên mua dược liệu tại các nhà thuốc y học cổ truyền có giấy phép hành nghề rõ ràng. Điều này giúp hạn chế nguy cơ mua phải gai giả hoặc dược liệu bị ẩm mốc, nhiễm kim loại nặng hay hóa chất bảo quản [1].
Trong dân gian, gai bồ kết thường được rửa sạch, sao vàng hạ thổ trước khi phối ngũ cùng các vị thuốc khác theo đơn kê của thầy thuốc. Khi sử dụng bôi ngoài da để hỗ trợ giảm sưng nhọt ngoài da, cần thử một lượng nhỏ trên vùng da lành trước nhằm kiểm tra nguy cơ dị ứng tiếp xúc. Dược liệu chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ phụ trợ, không thể thay thế phác đồ điều trị của y học hiện đại khi xuất hiện nhiễm trùng lan rộng hoặc sốt cao.
Y học hiện đại đang dần giải mã các giá trị dược tính của gai bồ kết thông qua việc phát hiện các hoạt chất triterpenoid và flavonoid có khả năng can thiệp vào các con đường truyền tín hiệu viêm [1], [6]. Dù các kết quả trong phòng thí nghiệm rất triển vọng, người dân cần giữ cái nhìn tỉnh táo, không tự ý chữa bệnh bằng kinh nghiệm truyền miệng. Việc kết hợp hài hòa giữa tri thức cổ truyền và y học chứng cứ dưới sự hướng dẫn của cán bộ y tế luôn là giải pháp an toàn nhất cho sức khỏe.
