Nhiều gia đình Việt Nam vẫn giữ thói quen nướng vài quả bồ kết trên than hồng để xông nhà mỗi khi giao mùa hoặc nghi ngờ không gian sống ẩm mốc. Mùi thơm nồng đặc trưng cùng làn khói dày đặc thường được tin là có thể xua đuổi tà khí, diệt trừ vi khuẩn và làm sạch đường thở.

Tuy nhiên, liệu phương pháp truyền thống này có thực sự mang lại môi trường sống trong lành hay đang âm thầm biến căn nhà thành nơi tích tụ khí độc? Câu trả lời ngắn gọn là: lợi ích khử khuẩn thực tế rất hạn chế, trong khi nguy cơ sinh ra khí độc carbon monoxide (CO) và bụi mịn gây hại cho sức khỏe khi đốt trong phòng kín là hoàn toàn có thật.

Khói từ quá trình đốt cháy: Hiểm họa thầm lặng

Bồ kết chứa nhiều hợp chất tự nhiên, trong đó có saponin mang đặc tính kháng khuẩn nhẹ trên bề mặt khi được chiết xuất đúng cách. Tuy nhiên, khi tác động bằng nhiệt độ cao để đốt cháy thành khói, bản chất của quá trình này là sự cháy không hoàn toàn của các vật liệu hữu cơ sinh khối.

Khói sinh ra từ quá trình đốt không chỉ mang theo hương thơm mà còn giải phóng một lượng khổng lồ các hạt bụi siêu mịn PM2.5, các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi và khí CO. Tình trạng này trở nên nguy hiểm gấp bội khi diễn ra trong điều kiện phòng kín thiếu thông gió, khiến các chất ô nhiễm nhanh chóng tích tụ và xâm nhập sâu vào phế nang phổi của người hít phải [1].

Ô nhiễm khói trong nhà đã được chứng minh là làm suy giảm chất lượng không khí nghiêm trọng do các chất độc lan truyền và xâm nhập cực kỳ nhanh chóng vào mọi ngóc ngách của không gian sống [1]. Thay vì làm sạch, việc hun khói vô tình biến không gian kín thành một môi trường ô nhiễm cục bộ.

Mối liên hệ giữa khói đốt và bụi mịn PM2.5

Khi nghiên cứu về các nguồn sinh khói trong nhà, các nhà khoa học nhận thấy mức độ bụi mịn PM2.5 luôn tăng vọt tại những nơi có hoạt động đốt cháy. Bụi mịn PM2.5 là những hạt bụi có đường kính khí động học từ 2,5 micromet trở xuống, có khả năng đi thẳng vào đường dẫn khí nhỏ nhất trong phổi.

Một nghiên cứu thực hiện năm 2007 đo lường tác động của khói bụi tại 9 địa điểm dịch vụ và một phòng chơi bingo ở Georgetown, Kentucky [2]. Kết quả cho thấy trước khi cấm các hoạt động sinh khói, nồng độ PM2.5 trung bình trong nhà lên tới 84 microg/m3, thậm chí có ba địa điểm đạt mức 82 microg/m3 [2]. Sau một tuần áp dụng quy định loại bỏ khói, nồng độ bụi mịn PM2.5 trong nhà tại 9 cơ sở tuân thủ đã giảm mạnh xuống còn 18 microg/m3 [2]. Riêng phòng chơi bingo, ô nhiễm không hề thuyên giảm cho đến khi địa điểm này chịu ngừng phát sinh khói [2].

Tại châu Âu, một nghiên cứu tại Ý công bố năm 2006 tiến hành đo nồng độ PM2.5 vào các buổi tối tháng 1 và tháng 2 năm 2004, sau đó đối chiếu lại vào cùng kỳ năm 2005 tại 4 nhà hàng ở Milan [3]. Kết quả đo bằng thiết bị laser cho thấy nồng độ PM2.5 trong điều kiện có khói dao động từ 187 ± 52 đến 709 ± 180 mg/m3 [3]. Khi loại bỏ hoàn toàn nguồn phát sinh khói vào năm 2005, chỉ số bụi mịn giảm xuống còn 24 ± 10 đến 141 ± 28 mg/m3, tương đương mức giảm từ 81% đến 96% chất ô nhiễm hạt mịn [3].

Các số liệu này chứng minh bất kỳ hoạt động nào tạo ra khói lơ lửng trong nhà đều làm tăng vọt lượng bụi mịn vượt xa ngưỡng an toàn cho sức khỏe hô hấp.

Khoảng cách và mức độ tích tụ chất độc trong nhà

Ô nhiễm từ khói không dễ dàng biến mất ngay cả khi bạn mở hé cửa hay khói phát sinh từ một vị trí lân cận. Nghiên cứu năm 2010 theo dõi 19 quán rượu có khu vực trong nhà gắn liền với khu vực ngoài trời bán kín đã chỉ ra sự trôi dạt của các hạt khói [4]. Việc loại bỏ khói trong nhà giúp nồng độ PM2.5 giảm 65,5% trong nhà và giảm 38,8% ở khu vực ngoài trời [4]. Đáng chú ý, nồng độ PM2.5 trong nhà vẫn liên quan trực tiếp đến ngoài trời: khi nồng độ PM2.5 ngoài trời tăng 100%, lượng PM2.5 phơi nhiễm bên trong nhà vẫn tăng thêm 36,1% do khói xâm nhập qua các khe hở [4].

Tại Tunisia, một nghiên cứu năm 2007 đo đạc nồng độ bụi hạt hô hấp lơ lửng PM2.5 tại 33 địa điểm công cộng khác nhau [5]. Kết quả ghi nhận mức độ ô nhiễm không khí trung bình trong nhà là 296 microg/m3, dao động từ 11 microg/m3 lên tới 1.499 microg/m3 [5]. Ở những nơi không xuất hiện khói, mức độ ô nhiễm không khí thấp hơn đến 85% so với nơi có khói [5]. Các môi trường văn phòng, bệnh viện giữ mức trung bình 52 microg/m3, trong khi nơi tập trung khói dày đặc đạt kỷ lục 1.499 microg/m3 [5].

Năm 2008, một nghiên cứu so sánh quy định kiểm soát khói tại 10 địa điểm ở Lexington và Louisville, Kentucky [6]. Khi loại bỏ khói triệt để, nồng độ PM2.5 tại 9 địa điểm ở Lexington đã giảm 91%, từ mức 199 microg/m3 xuống chỉ còn 18 microg/m3 [6]. Ngược lại, tại 10 địa điểm ở Louisville chỉ áp dụng hạn chế khói một phần, nồng độ PM2.5 trung bình thậm chí tăng nhẹ từ 304 lên 338 microg/m3 [6]. Mức PM2.5 luôn tỷ lệ thuận với số lượng vật liệu đang bốc khói [6].

Nghiên cứu mở rộng năm 2009 tại các cộng đồng ở Kentucky tiếp tục ghi nhận: khi khói được triệt tiêu hoàn toàn, nồng độ PM2.5 trong nhà giảm mạnh từ 161 microg/m3 xuống còn 20 microg/m3 [7]. Thậm chí tại một cộng đồng được theo dõi ba giai đoạn, nồng độ PM2.5 ban đầu là 304 microg/m3, duy trì ở mức 338 microg/m3 khi chỉ quản lý khói một phần, và chỉ giảm xuống còn 9 microg/m3 khi khói được loại bỏ triệt để [7].

Mối nguy hại từ các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi

Bên cạnh bụi hạt, khói từ quá trình đốt cháy hữu cơ còn tạo ra các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (TVOC). Một nghiên cứu năm 2017 khảo sát chất lượng không khí tại 25 ngôi nhà ở Prilep, Cộng hòa Macedonia trong mùa đông [8]. Kết quả cho thấy có tới 32% số nhà vượt ngưỡng khuyến cáo về tổng lượng hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (TVOC trên 200 microg/m3), và 64% số nhà có nồng độ bụi PM10 ở mức rất cao [8].

Phân tích thống kê từ nghiên cứu này đã tìm thấy mối tương quan rõ rệt giữa khói với TVOC, cũng như giữa khói với PM2.5 [8]. Thực tế cho thấy nhận thức của người dân về chất lượng không khí trong nhà gia đình còn rất thấp, nhiều người không hề biết rằng việc hít thở các chất ô nhiễm từ khói ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe lâu dài [8].

Nghiên cứu năm 2023 còn chỉ ra rằng khói phát tán các chất độc hại và kim loại nặng vào không gian kín rất nhanh chóng khi điều kiện thông gió không đầy đủ [1]. Để giảm bớt chất độc, việc sử dụng các loại cây cảnh trong nhà như S. wallisii hay F. elastica có thể hỗ trợ hấp thụ bớt một số chất ô nhiễm như một tấm bọt biển sinh học, nhưng không thể thay thế cho việc giữ bầu không khí không có khói [1].

Nguy cơ ngộ độc khí CO khi xông khói phòng kín

Khí carbon monoxide (CO) là sản phẩm tất yếu của quá trình đốt than, củi hoặc thảo mộc trong điều kiện thiếu oxy. Đặc tính nguy hiểm nhất của CO là không màu, không mùi, không vị và không gây kích ứng đường thở ngay lập tức, khiến nạn nhân hoàn toàn không nhận biết được sự hiện diện của nó.

Khi vào phổi, CO nhanh chóng gắn chặt vào huyết sắc tố (hemoglobin) trong hồng cầu với ái lực gấp hơn 200 lần so với oxy, tạo thành carboxyhemoglobin. Hiện tượng này ngăn chặn quá trình vận chuyển oxy đến các cơ quan trọng yếu như não bộ và tim. Người bị ngộ độc nhẹ thường có biểu hiện đau đầu, buồn nôn, chóng mặt; ngộ độc nặng trong phòng kín khi đang ngủ có thể dẫn đến hôn mê sâu, tổn thương thần kinh vĩnh viễn hoặc tử vong do ngạt thở.

Thói quen đóng kín cửa để "giữ hương bồ kết" vô tình tạo nên một cái bẫy kín chứa đầy khí CO và bụi PM2.5, biến liệu pháp chăm sóc sức khỏe thành mối đe dọa sinh mạng.

Những ai tuyệt đối nên tránh xông khói bồ kết?

Khói thảo dược không phải là giải pháp an toàn cho tất cả mọi người, đặc biệt là những đối tượng có hệ hô hấp nhạy cảm:

  • Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Đường thở của trẻ chưa hoàn thiện, dung tích phổi nhỏ nên cực kỳ dễ bị co thắt phế quản hoặc viêm tiểu phế quản khi hít phải khói dày đặc.
  • Người mắc bệnh hen suyễn, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD): Khói và bụi PM2.5 là tác nhân kích hoạt cơn khó thở cấp tính, có thể chuyển biến nguy kịch nhanh chóng.
  • Phụ nữ mang thai: Khí CO cản trở việc cung cấp oxy cho thai nhi, làm tăng nguy cơ suy thai hoặc ảnh hưởng đến sự phát triển bình thường của trẻ.
  • Người lớn tuổi có bệnh nền tim mạch: Tình trạng thiếu oxy do khói và khí CO có thể khởi phát cơn đau thắt ngực, rối loạn nhịp tim hoặc nhồi máu cơ tim.

Áp dụng đúng cách: Khai thác lợi ích mà không hại sức khỏe

Để tận dụng hương thơm ấm áp của bồ kết mà không tự rước độc vào người, bạn có thể áp dụng các phương pháp thay thế khoa học và an toàn hơn:

  1. Đun nước thay vì đốt khói: Bẻ nhỏ 2-3 quả bồ kết đã nướng sơ trên bếp thông thoáng, sau đó cho vào nồi nước sôi cùng sả, vỏ bưởi để hơi nước tự nhiên khuếch tán. Cách này mang lại hương thơm dễ chịu, giúp thư giãn mà hoàn toàn không tạo ra bụi mịn PM2.5 hay khí độc CO.
  2. Không xông trong phòng kín: Nếu muốn xông bồ kết theo cách truyền thống để khử mùi ẩm mốc, bắt buộc phải mở toàn bộ cửa sổ và cửa chính để không khí lưu thông tối đa.
  3. Không ở trong phòng khi xông: Tuyệt đối không để người, đặc biệt là trẻ em và người già, ở trong phòng khi đang đốt xông. Sau khi tắt hẳn nguồn cháy và khói đã tan hết, mở quạt thông gió trong 30-60 phút rồi mới bước vào sinh hoạt bình thường.
  4. Xử lý tàn tro an toàn: Dập tắt hoàn toàn than và tàn bồ kết bằng nước trước khi vứt bỏ, tránh nguy cơ cháy âm ỉ sinh khí độc hoặc gây hỏa hoạn.

Mùi thơm tự nhiên của bồ kết là ký ức đẹp trong văn hóa sinh hoạt dân gian, nhưng việc đốt xông trong phòng kín ẩn chứa nhiều nguy cơ sức khỏe vượt xa giá trị sát khuẩn mang lại. Hãy là người tiêu dùng thông thái bằng cách chọn đun nước khuếch tán hơi ấm hoặc luôn duy trì không gian thông thoáng, ưu tiên an toàn đường thở của cả gia đình.