Dùng lá và hoa dâm bụt đun nước gội đầu là mẹo chăm sóc tóc quen thuộc trong dân gian Việt Nam. Nhiều người truyền tai nhau cách này giúp tóc nhanh dài, mọc dày và bớt rụng. Liệu kinh nghiệm truyền miệng này thực sự có cơ sở khoa học hay chỉ là lời đồn?

Dưới góc nhìn y học hiện đại, dâm bụt chứa nhiều hoạt chất sinh học hỗ trợ nang tóc phát triển. Thử nghiệm trên động vật chứng minh chiết xuất này có khả năng kích thích nang tóc chuyển sang pha tăng trưởng (anagen). Tuy nhiên, hiện tại vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người để khẳng định hoàn toàn hiệu quả tương tự.

Nang tóc và chu kỳ anagen hoạt động như thế nào?

Mỗi sợi tóc trên da đầu đều trải qua một vòng đời khép kín gồm ba giai đoạn chính. Đầu tiên là pha anagen (pha tăng trưởng), thời điểm các tế bào nang tóc phân chia liên tục để đẩy sợi tóc dài ra. Tiếp theo là pha catagen (pha thoái triển) và cuối cùng là telogen (pha nghỉ ngơi trước khi rụng).

Hiện tượng rụng tóc nhiều hoặc tóc thưa mảnh thường xảy ra khi nang tóc bị rút ngắn thời gian anagen hoặc chậm chuyển từ pha nghỉ sang pha mọc. Việc tìm kiếm các hoạt chất có khả năng kích hoạt pha anagen là đích đến hàng đầu trong nghiên cứu dược lý về tóc [1]. Dâm bụt thu hút giới khoa học chính nhờ khả năng can thiệp vào chu kỳ này [1].

Bằng chứng thực nghiệm: Dâm bụt kích thích mọc tóc ra sao?

Nghiên cứu công bố năm 2003 đã tiến hành đánh giá khả năng mọc tóc của chiết xuất ete dầu mỏ từ lá và hoa dâm bụt qua cả hai mô hình in vivo (trên cơ thể sống) và in vitro (trong ống nghiệm) [1]. Đây là một trong những nghiên cứu then chốt chứng minh cơ chế tác động của dược liệu này lên nang tóc [1].

Ở thử nghiệm trên cơ thể sống, các nhà khoa học đã dùng chiết xuất 1% từ lá và hoa dâm bụt pha trong dầu parafin lỏng bôi ngoài da cho chuột bạch tạng đã cạo sạch lông, theo dõi liên tục trong 30 ngày [1]. Chiều dài của sợi lông cùng các giai đoạn chu kỳ của nang lông (như anagen và telogen) được đo đạc, đánh giá ở nhiều mốc thời gian khác nhau [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất giúp chuyển đổi nang lông sang pha anagen rõ rệt, đặc biệt chiết xuất từ lá có hoạt lực kích thích mọc lông mạnh hơn so với chiết xuất từ hoa [1].

Trong mô hình nuôi cấy ống nghiệm, các nang lông phân lập từ chuột bạch tạng sơ sinh được nuôi trong môi trường DMEM có bổ sung 0,01 mg/ml chiết xuất lá và hoa dâm bụt [1]. Kết quả cấy tế bào một lần nữa củng cố nhận định rằng chiết xuất dâm bụt có tác động kích thích tế bào nang phát triển, trong đó phần lá cho thấy hiệu quả vượt trội hơn hoa [1]. Tổng quan nghiên cứu năm 2023 cũng đã ghi nhận tác dụng kích thích mọc tóc này là một trong những hoạt tính dược lý đáng chú ý của cây dâm bụt [2].

Kháng khuẩn và chống oxy hóa: Lợi ích gián tiếp cho da đầu

Ngoài tác động trực tiếp lên chu kỳ nang tóc, dâm bụt còn sở hữu nhiều hoạt tính giúp bảo vệ môi trường da đầu khỏe mạnh. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã phân tích chiết xuất hoa dâm bụt bằng các dung môi methanol và ethanol 80% [3]. Kết quả cho thấy hiệu suất thu hồi dịch chiết thô lần lượt đạt 23,21 ± 3,67% và 18,36 ± 2,98% [3].

Hàm lượng phenolic tổng số trong chiết xuất methanol và ethanol được xác định lần lượt là 61,45 ± 3,23 và 59,31 ± 4,31 mg/100g (quy đổi tương đương axit gallic) [3]. Hàm lượng flavonoid tổng số đạt 53,28 ± 1,93 và 32,25 ± 1,21 mg/100g (quy đổi tương đương catechin) [3]. Nhờ đó, chiết xuất thể hiện khả năng dọn gốc tự do DPPH đạt 75,46 ± 4,67% (methanol) và 64,98 ± 2,11% (ethanol), đồng thời ức chế quá trình oxy hóa axit linoleic tương ứng là 75,8 ± 3,22% và 61,6 ± 2,01% [3].

Đặc biệt, thử nghiệm khuếch tán đĩa thạch chứng minh chiết xuất dâm bụt ức chế sự phát triển của ba chủng vi khuẩn gây bệnh gồm Staphylococcus sp., Bacillus sp. và Escherichia coli với đường kính vòng kháng khuẩn từ 12,75 ± 1,17 đến 16,75 ± 2,10 mm [3]. Hoạt tính kháng khuẩn và chống oxy hóa này đóng vai trò quan trọng trong việc làm sạch bề mặt da, ngăn ngừa viêm nhiễm tại nang tóc [2, 4]. Nghiên cứu năm 2012 và 2007 trên chuột Wistar albino và chuột Sprague Dawley còn cho thấy hoa dâm bụt thúc đẩy tổng hợp collagen, tăng sinh tế bào và làm lành tổn thương ngoài da [6, 8].

Bảng thành phần phong phú trong từng bộ phận dâm bụt

Theo báo cáo tổng quan năm 2023, cây dâm bụt chứa kho tàng hóa thực vật đa dạng phân bổ ở khắp các bộ phận [2]. Tất cả các phần của cây đều chứa flavonoid, tannin, terpenoid, anthocyanin, saponin, cyclopeptide alkaloid và các loại vitamin [2].

Đi sâu vào từng bộ phận, lá dâm bụt chứa alkaloid, glycoside, đường khử, chất béo, nhựa và sterol [2]. Thân cây chứa beta-sitosterol, teraxeryl axetat, axit sterculic vòng và axit malvalic [2]. Hoa dâm bụt lại rất giàu riboflavin, thiamine, apigenidine, axit oxalic, axit citric, quercetin, niacin, pelargonidine cùng axit ascorbic [2]. Rễ cây chứa glycoside, tannin, phytosterol, dầu béo, chất béo, flavonoid, saponin, chất gôm và chất nhầy [2]. Nhóm hợp chất này không chỉ giúp chống oxy hóa mà còn tạo màng bảo vệ tự nhiên khi gội [2].

Hiểu lầm phổ biến và khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới thực tế

Nhiều người lầm tưởng rằng đun nước lá dâm bụt gội đầu tại nhà sẽ mang lại tác dụng mọc tóc ngay lập tức giống như các loại thuốc đặc trị. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học về khả năng kích hoạt pha anagen hiện chỉ mới dừng lại ở nghiên cứu trên chuột bạch tạng và mô nuôi cấy trong ống nghiệm [1]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng quy mô nào được thực hiện trực tiếp trên người để khẳng định liều lượng và mức độ hiệu quả tương đương [1].

Thêm vào đó, nghiên cứu dùng chiết xuất ete dầu mỏ ở nồng độ chuẩn hóa 1%, khác xa với việc nấu nước lá hay vò hoa tươi tại nhà [1]. Phương pháp nấu nước truyền thống chỉ thu được dịch chiết nước, trong khi các dung môi hữu cơ mới chiết tách tối đa các phân đoạn hoạt chất tan trong dầu hoặc cồn [1, 2]. Do đó, người dùng không nên kỳ vọng dâm bụt có thể chữa khỏi dứt điểm chứng hói đầu do di truyền hay rụng tóc bệnh lý.

Ai nên thận trọng khi dùng dâm bụt?

Dù các đánh giá độc tính cho thấy dịch chiết dâm bụt ở liều cao dùng ngoài khá an toàn [2], một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức lưu ý. Phụ nữ đang mang thai hoặc có kế hoạch mang thai không nên lạm dụng các sản phẩm từ dâm bụt, đặc biệt là đường uống [4]. Nghiên cứu năm 2005 trên chuột cái mang thai dùng dịch chiết nước lá dâm bụt liều 100 mg/kg từ ngày thứ 1 đến ngày thứ 6 cho thấy hiện tượng không làm tổ được của phôi nang, kèm theo hoạt tính kháng estrogen [4]. Hoa dâm bụt trong y học cổ truyền cũng từng được ghi nhận có hoạt tính chống thụ thai và gây sảy [4].

Nghiên cứu năm 2022 chỉ ra rằng dịch chiết nước hoa dâm bụt liều 100 mg/kg có tác dụng hạ huyết áp trên chuột bị tăng huyết áp thông qua cơ chế kích thích men chuyển ACE-2 và ức chế kênh canxi [5]. Dù tác dụng này chủ yếu qua đường uống, người có cơ địa huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc tim mạch cần thận trọng [5]. Ngoài ra, người có tiền sử da đầu nhạy cảm, viêm da tiếp xúc nên thử phản ứng trên một vùng da nhỏ trước khi dùng toàn bộ đầu để tránh kích ứng từ nhựa cây hay tạp chất.

Hướng dẫn áp dụng thực tế và chăm sóc tóc đúng cách

Nếu muốn trải nghiệm mẹo dân gian này để hỗ trợ dưỡng tóc mượt mà, bạn có thể thực hiện theo các bước an toàn tại nhà. Nên ưu tiên dùng lá dâm bụt tươi vì nghiên cứu cho thấy phần lá có tiềm năng kích thích mọc tóc mạnh hơn phần hoa [1].

  • Lấy một nắm lá và vài bông hoa dâm bụt rửa thật sạch tạp chất và bụi bẩn dưới vòi nước.
  • Đun sôi với lượng nước vừa phải trong khoảng 10-15 phút để các hoạt chất hòa tan, hoặc vò nát lá tươi lấy nước nhớt tự nhiên.
  • Để nước nguội bớt đến nhiệt độ ấm vừa phải rồi dùng gội đầu hoặc xả tóc sau khi đã gội sạch bằng dầu gội thông thường.
  • Massage nhẹ nhàng da đầu trong 5-10 phút để dưỡng chất thấm đều vào chân tóc trước khi xả sạch lại bằng nước lã.

Chỉ nên áp dụng với tần suất 2-3 lần mỗi tuần như một biện pháp hỗ trợ cấp ẩm, làm sạch dịu nhẹ. Tuyệt đối không tự ý dùng dâm bụt để thay thế cho phác đồ điều trị rụng tóc, viêm da đầu do bác sĩ chuyên khoa chỉ định.

Gội đầu bằng lá và hoa dâm bụt là mẹo chăm sóc tóc có cơ sở khoa học nhất định từ các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật [1, 4]. Dù vậy, hiệu quả thực tế trên người vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu lâm sàng để kiểm chứng rõ ràng [1]. Bạn có thể xem đây như một giải pháp làm sạch tự nhiên, lành tính, nhưng hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ da liễu khi gặp các vấn đề rụng tóc kéo dài.