Uống trà là nét văn hóa quen thuộc của người Việt, từ tách trà mạn buổi sáng đến ấm trà đặc đãi khách cả ngày. Tuy nhiên, ít ai để ý rằng tuổi thọ của lá trà và quy trình chế biến có thể làm thay đổi đáng kể thành phần khoáng chất bên trong. Nhiều người băn khoăn liệu uống trà già, trà ép bánh giá rẻ mỗi ngày có gây hại gì cho răng miệng và hệ xương khớp hay không.
Câu trả lời trực diện từ y học là có. Trà già và các loại trà bánh ép từ nguyên liệu phẩm cấp thấp tích lũy hàm lượng florua rất cao từ đất, nếu dùng thường xuyên với lượng lớn sẽ dẫn tới ngộ độc florua mạn tính, phá hủy men răng và làm biến dạng cấu trúc xương cốt.
Vì sao lá trà già lại tích lũy nhiều florua?
Cây chè có đặc tính sinh học tự nhiên là hấp thụ florua từ đất và tích tụ dần theo thời gian sinh trưởng. Khoảng 99% lượng florua lưu giữ trong cơ thể người được tìm thấy tại các mô khoáng hóa, chủ yếu là xương, men răng và ngà răng [1]. Ở mức độ vừa phải, florua giúp tăng khối lượng xương và ngừa sâu răng, nhưng tiếp xúc nồng độ cao lại gây tác hại nặng nề [1].
Lá non và búp trà thường được thu hái để làm các dòng trà cao cấp nên có hàm lượng khoáng chất này ở mức an toàn. Ngược lại, trà bánh giá rẻ, trà vụn hoặc trà đen đóng túi lọc chủ yếu tận dụng lá già, cọng chè thô đã quang hợp lâu năm [2]. Khi các bộ phận già cỗi này được phơi khô và ép bánh, nồng độ florua cô đặc lại ở mức rất cao, hòa tan mạnh mẽ vào nước sôi khi pha hãm [3].
Cơ chế florua phá hủy xương và men răng
Nhiễm florua mạn tính từ nước trà tác động tiêu cực đến quá trình chuyển hóa tế bào xương. Florua xâm nhập thay thế các ion khoáng tự nhiên, khiến mô xương phát triển bất thường nhưng lại giòn và mất tính đàn hồi. Bệnh nhiễm florua xương (skeletal fluorosis) là bệnh chuyển hóa mạn tính ở xương khớp do tích tụ quá mức florua tại mô xương [1, 6].
Không chỉ làm tổn thương trực tiếp cấu trúc chất nền của xương, florua còn kích hoạt các phản ứng sinh hóa bất lợi trong huyết thanh. Một nghiên cứu năm 2020 phát hiện mức tăng lượng florua từ trà thêm 1 mg/ngày làm tăng nồng độ protein sKlotho huyết thanh thêm 12,070 pg/mL và tăng 1,163 lần mức độ nghiêm trọng của bệnh nhiễm florua xương [4]. Nghiên cứu cũng chỉ ra nồng độ sKlotho huyết thanh đóng vai trò trung gian trong 17,76% mức tăng độ nặng của tổn hại xương do tăng 1 mg florua trà mỗi ngày [4].
Các bằng chứng dịch tễ học và lâm sàng nói gì?
Mối liên hệ giữa thói quen uống trà ép bánh và bệnh tổn thương xương khớp đã được ghi nhận qua nhiều cuộc khảo sát dịch tễ quy mô lớn tại các vùng chuyên tiêu thụ dòng trà này.
Tại Tây Tạng, một khảo sát dịch tễ công bố năm 2003 trên 111 người lớn từ 30 đến 78 tuổi tại huyện Naqu cho thấy lượng florua trong nguồn nước tự nhiên chỉ là 0,10 mg/l và không có ô nhiễm không khí [3]. Tuy nhiên, các món ăn chế biến từ nước trà bánh như zamba và trà bơ lại chứa lượng florua lần lượt là 4,52 mg/kg và 3,21 mg/l [3]. Người dân tiêu thụ trung bình 12 mg florua mỗi ngày, trong đó 99% bắt nguồn từ thực phẩm chứa trà bánh [3]. Kết quả khám thực thể cho thấy 89% xuất hiện triệu chứng lâm sàng và 83% có dấu hiệu bệnh lý trên phim X-quang [3]. Thể xơ cứng xương chiếm tới 74%, kèm theo bệnh lý khớp và viêm khớp gây tàn tật chức năng [3].
Năm 2016, một nghiên cứu cắt ngang quy mô toàn khu tự trị Tây Tạng trên 423 trẻ em (8-12 tuổi) và 1.320 người lớn ghi nhận hầu hết mẫu trà bánh đều vượt tiêu chuẩn quốc gia [1]. Nghiên cứu xác định tỷ lệ mắc nhiễm florua răng ở trẻ em là 33,57% và tỷ lệ nhiễm florua xương lâm sàng ở người lớn là 46,06% [1]. Nhóm người chăn nuôi du mục có mức phơi nhiễm florua cao nhất và chịu tổn thương xương nghiêm trọng nhất [1].
Trước đó, một khảo sát công bố năm 1996 tại tỉnh Tứ Xuyên so sánh 375 trẻ em Tạng và 161 trẻ em Hán (8-15 tuổi), cùng 658 người lớn Tạng và 41 người lớn Hán (trên 16 tuổi) [5]. Lượng florua nạp vào cơ thể hàng ngày ở trẻ Tạng là 5,49 mg/người và người lớn Tạng là 10,43 mg/người, trong đó trà bánh và bánh zamba chiếm lần lượt 94,2% và 94,4% [5]. Kết quả cho thấy tỷ lệ nhiễm florua răng ở trẻ Tạng là 51,2% (so với 11,05% ở trẻ Hán) và tỷ lệ nhiễm florua xương ở trẻ Tạng là 32,83% (trong khi nhóm trẻ Hán là 0%) [5].
Yếu tố di truyền ảnh hưởng thế nào đến nguy cơ mắc bệnh?
Bên cạnh liều lượng nạp vào, các biến dị di truyền cũng quyết định mức độ tổn thương của từng cá nhân khi tiếp xúc cùng một lượng trà florua cao.
Một nghiên cứu năm 2018 trên 598 người (gồm 308 người Tạng và 290 người Kazakh) chỉ ra rằng người Tạng dễ mắc bệnh ở mức vừa và nặng hơn người Kazakh dù phơi nhiễm tương đương [6]. Người Kazakh mang kiểu gen AA của đa hình rs2242070 trên gen FRZB có tác dụng bảo vệ khỏi bệnh xương (OR 0,417), biểu hiện rõ nhất ở độ tuổi 46-65 (OR 0,321) và khi lượng florua từ trà trên 3,5 mg/ngày (OR 0,396), nhưng cơ chế này không tìm thấy ở người Tạng [6].
Năm 2016, các nhà khoa học tiếp tục thực hiện nghiên cứu bệnh chứng cắt ngang tại 16 ngôi làng thuộc Nội Mông, Thanh Hải và Tân Cương trên những người trên 16 tuổi để đánh giá đa hình FokI của gen thụ thể vitamin D (VDR) cùng nồng độ florua trong nước tiểu và trà [7]. Chẩn đoán xác định dựa trên tiêu chuẩn WS192-2008 của Trung Quốc qua hình ảnh X-quang gồm loãng xương, nhuyễn xương, xơ cứng, cốt hóa mô mềm và thoái hóa khớp ở cẳng tay, cẳng chân, xương chậu [7].
Đến năm 2025, một nghiên cứu trên 989 người thuộc 4 dân tộc ghi nhận người mang alen G của rs9340799 trên gen ESR1 có tác dụng giảm nguy cơ bệnh (OR 0,673) [8]. Ngược lại, người Nga mang alen T của rs1800012 trên gen COL1A1 có nguy cơ mắc bệnh xương do trà cao gấp 6,370 lần, đặc biệt rõ rệt ở nam giới [8].
Những hiểu lầm thường gặp về trà túi lọc và trà già
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ những ai uống trà ép bánh thô ở vùng núi cao mới gặp nguy hiểm. Trên thực tế, các sản phẩm trà đen túi lọc giá rẻ trên thị trường phương Tây cũng tiềm ẩn rủi ro tương tự.
Một nghiên cứu năm 2016 tại Cộng hòa Ireland nhấn mạnh trà đen túi lọc chiếm 95% thị phần và có hàm lượng florua đặc biệt cao [2]. Việc uống trà thường xuyên từ nhỏ có thể dẫn đến nhiễm florua răng và tổn thương xương sớm ở người trưởng thành [2]. Báo cáo năm 2010 tại Ireland cho thấy 8% trẻ sơ sinh được cho uống trà lúc 9 tháng tuổi (tầng lớp kinh tế thấp là 10%), và một nghiên cứu năm 1996 ghi nhận 12% trẻ 18 tháng tuổi bú trà bằng bình [2]. Uống trà túi lọc đậm đặc thay nước mỗi ngày có thể âm thầm tích lũy lượng florua nguy hại mà người dùng không hề hay biết [2].
Một sai lầm khác là nghĩ đun sôi thật kỹ sẽ loại bớt độc chất. Đun nấu lâu chỉ khiến nước bốc hơi, làm nồng độ ion florua cô đặc hơn và giải phóng nhiều hơn từ vụn lá trà vào nước uống [3].
Ai nên thận trọng với các loại trà già phẩm cấp thấp?
Trẻ nhỏ và thanh thiếu niên là đối tượng cần tránh xa thói quen uống trà già hay trà đen đậm đặc. Giai đoạn men răng và xương đang định hình rất nhạy cảm với khoáng chất dư thừa, dễ dẫn tới hiện tượng ố vàng vĩnh viễn, đục men răng và biến dạng xương [5, 8].
Phụ nữ mang thai và cho con bú cần kiểm soát chặt chẽ lượng trà tiêu thụ mỗi ngày. Tránh dùng các loại trà bánh trôi nổi không rõ nguồn gốc.
Người cao tuổi, người có tiền sử thoái hóa khớp, xơ cứng xương hoặc bệnh thận mạn tính nên hạn chế dùng trà hãm từ lá già phẩm cấp thấp [3, 4]. Chức năng thận suy giảm làm giảm khả năng đào thải florua qua nước tiểu, khiến khoáng chất này tích tụ nhanh hơn vào hệ thống xương [2, 4].
Hướng dẫn sử dụng trà an toàn cho sức khỏe
Để thưởng thức trà mà không lo ngại nguy cơ dư thừa florua cho răng và xương, người tiêu dùng nên áp dụng một số nguyên tắc sau:
- Ưu tiên chọn lá trà non: Sử dụng các búp trà non, lá trà tươi hoặc trà xanh nguyên lá thay vì mua các loại trà bánh ép từ cọng già, vụn trà cám không rõ xuất xứ [2].
- Không ngâm trà quá lâu: Tránh thói quen ủ ấm hay hãm lá trà già liên tục trong nước sôi suốt nhiều giờ. Nên rót nước sôi, ủ nhanh rồi chiết nước cốt ra dùng, bỏ bã sớm để hạn chế giải phóng tối đa ion florua tồn dư [3].
- Tránh uống nước trà quá đậm: Không nên uống trà hãm quá đặc thay cho nước lọc hàng ngày. Lượng florua nạp vào cơ thể cần được giữ ở mức an toàn dưới 3,5 mg/ngày để giảm tải áp lực cho hệ xương khớp [6].
- Tuyệt đối không cho trẻ nhỏ dùng trà đen túi lọc: Không dùng trà đen pha bình cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ uống giải khát hoặc bù nước [2].
Uống trà điều độ mang lại sự tỉnh táo và thư thái, nhưng việc chọn đúng nguyên liệu trà là yếu tố quyết định. Nhận biết nguy cơ tích tụ florua từ lá trà già ép bánh giúp bạn bảo vệ trọn vẹn sức khỏe nụ cười và hệ khung xương vững chắc.
