Cây chút chít là loại thảo mộc mọc hoang phổ biến, thường được nhiều người hái về làm rau ăn hoặc sắc nước uống theo kinh nghiệm dân gian. Tuy nhiên, ít ai để ý rằng loài cây này lại tiềm ẩn nguy cơ lớn cho hệ tiết niệu do chứa lượng acid hữu cơ đặc biệt cao.
Người có tiền sử sỏi thận hoặc chức năng thận suy giảm cần tránh sử dụng toàn bộ cây chút chít. Lượng oxalate tự nhiên rất cao trong loài cây này khi hấp thu vào cơ thể sẽ nhanh chóng lắng đọng, tạo thành tinh thể và làm tăng mạnh nguy cơ tái phát hoặc làm trầm trọng thêm các tổn thương tại thận [1], [2].
Cây chút chít tích lũy oxalate làm cơ chế tự vệ
Chút chít thuộc chi Rumex, một nhóm thực vật được khoa học ghi nhận có hàm lượng các chất chuyển hóa thứ cấp rất phong phú [3]. Trong tự nhiên, loài cây này sử dụng oxalate cùng với hợp chất phenol và tannin làm vũ khí phòng vệ hóa học nhằm ngăn chặn côn trùng hoặc động vật ăn cỏ gặm nhấm [3].
Một nghiên cứu năm 2023 phân tích các loài thuộc chi chút chít gồm Rumex obtusifolius, Rumex crispus và Rumex conglomeratus cho thấy oxalate là một trong những thành phần phòng vệ phong phú nhất được tìm thấy ở cả phần lá trên mặt đất lẫn hệ rễ củ [3]. Dù mọc tại các điều kiện tự nhiên khác nhau, cây chút chít vẫn duy trì lượng oxalate dồi dào khắp các mô để bảo vệ cấu trúc tế bào trước các tác nhân gây hại bên ngoài [3].
Khi con người đưa toàn bộ cây chút chít vào cơ thể dưới dạng thực phẩm hoặc thảo dược, lượng oxalate tự nhiên này sẽ theo đường tiêu hóa đi vào tuần hoàn máu. Chúng không bị cơ thể phân giải tự nhiên thành dưỡng chất mà trở thành gánh nặng đào thải trực tiếp cho thận [4], [2].
Tác động của oxalate đối với cấu trúc tế bào thận
Khoảng 12% dân số thế giới đang phải đối mặt với các bệnh lý liên quan đến sỏi thận, trong đó phần lớn các trường hợp là sỏi hình thành từ gốc canxi oxalate [2]. Nghiên cứu chỉ ra khoảng 80% sỏi thận thuộc nhóm sỏi canxi oxalate, với dạng phổ biến nhất là canxi oxalate monohydrat [5]. Khi oxalate hấp thu vượt ngưỡng, thận buộc phải tăng cường đào thải, dẫn đến tình trạng tăng oxalate niệu - khởi nguồn của các chuỗi tổn thương [2].
Nồng độ oxalate cao thúc đẩy tạo sỏi thông qua hai con đường chính: tạo môi trường thuận lợi cho tinh thể canxi oxalate kết tủa trong nước tiểu, đồng thời trực tiếp gây độc hại làm tổn thương tế bào thận [1]. Tế bào biểu mô thận khi tiếp xúc với nồng độ oxalate cao sẽ bị biến đổi cấu trúc màng tế bào, kích hoạt phản ứng viêm và suy giảm khả năng sống sót [6].
Chất độc này kích hoạt enzyme phospholipase A2 làm tăng acid arachidonic và lysophosphatidylcholine, dẫn đến việc sản sinh ồ ạt các gốc oxy hóa tự do (ROS) [1], [6]. Lượng gốc tự do gia tăng phá vỡ điện thế màng ty thể, làm rò rỉ cytochrome C và kích hoạt phản ứng chết tế bào theo chu trình hoặc hoại tử [1], [6]. Mảnh vỡ từ các tế bào thận hoại tử này rơi vào lòng ống thận, vô tình tạo thành điểm bám lý tưởng để các mầm tinh thể canxi oxalate kết dính và phát triển [1], [7].
Các bằng chứng khoa học về độc tính của oxalate
Các nghiên cứu sinh học tế bào đã làm rõ từng bước quá trình oxalate tàn phá cấu trúc lọc của thận:
Một thử nghiệm năm 1996 trên dòng tế bào biểu mô ống thận LLC-PK1 cho thấy nồng độ oxalate ở mức 350 microM (chỉ cao hơn đôi chút so với mức thông thường tại vỏ thận) đã đủ gây độc tế bào [4]. Oxalate kích thích sản sinh gốc tự do mạnh mẽ qua quá trình chuyển hóa chất chỉ thị màu; khi dùng chất dọn gốc tự do như catalase hay superoxide dismutase, hiện tượng tổn thương màng tế bào lập tức bị chặn đứng [4]. Kết quả này chứng minh các gốc tự do là thủ phạm trực tiếp gây thoái hóa màng và làm bong tróc tế bào biểu mô thận [4].
Năm 2000, nghiên cứu kết hợp mô hình động vật chuột bị tăng oxalate niệu cùng nuôi cấy tế bào LLC-PK1 và MDCK đã xác nhận oxalate nồng độ cao và tinh thể canxi oxalate gây độc trực tiếp lên ống thận [7]. Quá trình này kích hoạt tế bào tiết ra osteopontin hay bikunin để cố gắng chống đỡ, nhưng tình trạng tăng oxalate niệu kéo dài sẽ dẫn tới hoại tử tế bào diện rộng [7]. Xác tế bào thoái hóa đóng vai trò chất nền gây kết tụ tinh thể ngay cả ở mức oxalate sinh lý, hình thành mầm sỏi trong các ống góp trước khi đi vào đài bể thận [7].
Năm 2017, các nhà khoa học tiếp tục phát hiện oxalate gây stress lưới nội chất trong tế bào thận [8]. Nghiên cứu in vitro và in vivo ghi nhận oxalate làm tăng vọt các chỉ dấu GRP78 và CHOP, dẫn đến xáo trộn cân bằng ion canxi nội bào và thúc đẩy tế bào biểu mô thận tự hủy [8]. Đồng thời, sự gia tăng cytokine biến đổi mô học TGF-beta 1 cho thấy việc tích tụ oxalate kéo dài còn có nguy cơ kích thích xơ hóa mô thận [8].
Cũng trong năm 2017, nghiên cứu trên tế bào biểu mô ống lượn gần HK-2 ở người tập trung vào hình thái tinh thể canxi oxalate monohydrat [5]. Kết quả ghi nhận các tinh thể có cạnh sắc nhọn dễ dàng xé rách màng tế bào, gia tăng stress oxy hóa nội bào và làm suy giảm chức năng ty thể [5]. Đáng chú ý, các tinh thể sắc nhọn khi kết tụ lại càng làm trầm trọng thêm mức độ rách vỡ màng tế bào [5].
Giới hạn của bằng chứng và góc nhìn cân bằng
Dù các cơ chế độc tính tế bào của oxalate đã được chứng minh rất rõ ràng trên mô hình thực nghiệm tế bào và động vật [1], [4], [8], cơ thể người khỏe mạnh vẫn có một số cơ chế thích nghi nhất định. Tế bào thận không bị chết có thể tăng sinh, bài tiết các phân tử ức chế tinh thể hóa như osteopontin hoặc protein khung ngoại bào để hạn chế tích tụ mảnh vụn [1].
Bên cạnh đó, oxalate nạp vào cơ thể người đến từ hai nguồn: ăn uống hằng ngày và quá trình chuyển hóa nội sinh bên trong [2]. Tỷ lệ hấp thu oxalate từ thực phẩm ở mỗi người khác nhau tùy thuộc vào tính toàn vẹn của niêm mạc ruột và vi sinh vật đường tiêu hóa. Tuy nhiên, đối với loại cây tích lũy nồng độ oxalate cao tự nhiên như chút chít, việc hấp thu một lượng lớn trong thời gian ngắn sẽ dễ dàng vượt qua ngưỡng tự bảo vệ của thận [2], [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng chút chít
Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ mọc tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, có thể dùng nấu canh giải nhiệt hoặc uống thay nước hằng ngày mà không có tác dụng phụ. Thực tế, oxalate trong cây chút chít là chất hóa học có hoạt tính cao, gắn kết rất mạnh với các ion kim loại [1], [3].
Một sai lầm khác là quan niệm đun sôi kỹ có thể loại bỏ hoàn toàn độc tính của cây. Dù việc chần nước có thể làm giảm bớt một phần lượng oxalate tan trong nước, nhưng nồng độ tồn dư trong thân lá và rễ của các loài chi chút chít vẫn rất đáng kể [3]. Khi dùng thường xuyên, lượng acid oxalic tự do vẫn đủ sức tạo phức hợp với canxi trong lòng ruột và đường tiết niệu, không những cản trở hấp thu canxi dinh dưỡng mà còn tạo ra các vi tinh thể canxi oxalate bền vững [1], [5].
Ai nên tránh tuyệt đối cây chút chít?
Những nhóm đối tượng sau cần cẩn trọng và tốt nhất không nên sử dụng cây chút chít dưới bất kỳ hình thức nào:
- Người có tiền sử hoặc đang bị sỏi thận: Tinh thể canxi oxalate monohydrat chiếm đa số trong các ca bệnh sỏi, việc nạp thêm oxalate từ chút chít sẽ kích thích sỏi phát triển to hơn hoặc hình thành ổ sỏi mới [5], [2].
- Người bị suy giảm chức năng thận: Tế bào thận của nhóm người này vốn đã suy yếu; việc tiếp xúc thêm với oxalate sẽ làm bùng phát stress oxy hóa, kích hoạt chết tế bào và tăng nguy cơ xơ hóa mô thận [4], [8].
- Người có nguy cơ loãng xương hoặc kém hấp thu canxi: Acid oxalic tự do dễ liên kết với canxi tạo thành muối không tan, làm giảm lượng canxi sinh khả dụng đi vào máu.
Lời khuyên áp dụng và biện pháp thay thế an toàn
Để bảo vệ hệ tiết niệu, người tiêu dùng không nên tự ý hái hoặc thu mua các loại cây thuộc chi chút chít để làm thức ăn hay làm thuốc dài ngày [3]. Nếu cần dùng các bài thuốc thảo mộc, phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền để được xác định liều lượng an toàn và cân nhắc thể trạng cụ thể.
Với người có cơ địa dễ tạo sỏi, giải pháp phòng bệnh quan trọng hàng đầu là kiểm soát lượng oxalate đưa vào từ chế độ ăn uống [2]. Nên uống đủ 2 - 2,5 lít nước mỗi ngày để làm loãng nước tiểu, ngăn chặn điều kiện thuận lợi cho các tinh thể lắng đọng và kết tụ [1], [7]. Trong nghiên cứu y học hiện đại, các liệu pháp dùng enzyme phân hủy oxalate như oxalate decarboxylase (OxDC) để chuyển hóa oxalate thành CO2 và format đang được phát triển nhằm hỗ trợ bệnh nhân sỏi thận trong tương lai [2].
Cây chút chít là nguồn tích lũy dồi dào acid oxalic, một tác nhân nguy hiểm đã được chứng minh có khả năng gây hoại tử tế bào thận và thúc đẩy hình thành sỏi canxi oxalate. Người có nguy cơ bệnh thận tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng loại cây này. Hãy duy trì chế độ ăn uống khoa học, uống đủ nước và tham vấn chuyên môn y tế khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược tự nhiên nào.
