Hàm lượng silica trong cỏ tháp bút: Có thật sự giúp khỏe xương?

Nhiều người tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên với mong muốn cải thiện mật độ xương và ngừa loãng xương. Trong đó, cỏ tháp bút (Equisetum) thường được quảng bá như một nguồn bổ sung silica dồi dào giúp xương chắc khỏe.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay cho thấy tác dụng làm chắc khỏe xương của thảo dược này mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật và mô hình tế bào trong phòng thí nghiệm. Hiện tại, chưa có đủ dữ liệu thử nghiệm lâm sàng tin cậy ở người để xác nhận việc dùng cỏ tháp bút có thể giúp tăng mật độ xương hay phòng chống gãy xương hiệu quả.

Cơ chế tích tụ silica trong cỏ tháp bút

Cỏ tháp bút là một trong những loài thực vật có mạch cổ xưa nhất còn tồn tại ^[1]. Trong tự nhiên, loài cây này có khả năng hấp thụ axit mono-silicic từ đất để tích tụ và phân bố silica sinh học trong khắp các bộ phận của mô cây ^[1], ^[2]. Silica có thể lắng đọng ở tủy thân, vỏ thân hoặc rễ, thịt lá và hệ thống mô mạch ^[1].

Nghiên cứu về cấu trúc của cỏ tháp bút chỉ ra rằng silica tồn tại ở dạng vô định hình dạng keo tại bề mặt với các cấu trúc hình cầu chỉ dày vài lớp ^[1]. Ngoài silica sinh học, các quá trình xử lý nhiệt và hóa học từ cành hoặc thân cây còn có thể tách chiết được nhiều dạng khoáng chất khác như vật liệu dạng thủy tinh (CaSiO3) hay muối khoáng như KCl ^[2].

Trong cơ thể sinh vật, silica được cho là đóng vai trò hỗ trợ quá trình khoáng hóa xương nhờ khả năng làm giảm tốc độ bài tiết canxi ra ngoài ^[3]. Mặc dù việc giảm nồng độ canxi huyết tương có thể xảy ra khi tăng bài tiết hoặc giảm hấp thu, silica giúp duy trì cân bằng khoáng chất cần thiết cho xương ^[3].

Dữ liệu thực nghiệm trên động vật

Cho đến nay, các nghiên cứu đánh giá trực tiếp khả năng làm tăng mật độ khoáng xương của cỏ tháp bút chủ yếu được tiến hành trên mô hình chuột. Tiêu biểu là một nghiên cứu công bố năm 2019 khảo sát tác động của chiết xuất cỏ tháp bút (Equisetum arvense) đối với mật độ khoáng xương (BMD) trên chuột Wistar qua phương pháp chụp X-quang kỹ thuật số ^[3].

Thử nghiệm này so sánh các nhóm chuột được bổ sung chiết xuất cỏ tháp bút ở các mức liều 60, 90 và 120 mg/kg với nhóm đối chứng và nhóm chuột nhận chế độ ăn bổ sung canxi kèm vitamin D ^[3]. Sau 30 ngày theo dõi, mật độ khoáng xương hàm dưới ở nhóm dùng liều 120 mg/kg cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng ^[3]. Mật độ xương tăng lên ở cả cá thể đực và cái so với nhóm đối chứng và nhóm canxi/vitamin D, nhưng sự gia tăng này chỉ đạt ý nghĩa thống kê rõ rệt khi so sánh với nhóm chuột cái đối chứng ^[3].

Mặc dù có sự cải thiện cục bộ về mật độ xương, nồng độ canxi và phospho trong huyết thanh không có sự khác biệt đáng kể giữa các mốc thời gian và giữa các nhóm ^[3]. Đáng chú ý, nồng độ vitamin D huyết thanh ở nhóm được bổ sung canxi và vitamin D cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng cũng như toàn bộ các nhóm dùng chiết xuất thảo dược ^[3]. Điều này cho thấy chiết xuất cỏ tháp bút ở các liều thử nghiệm có tác động làm tăng vitamin D huyết thanh kém hơn hẳn so với việc bổ sung canxi và vitamin D theo đường dinh dưỡng thông thường ^[3].

Ứng dụng vật liệu sinh học trong phòng thí nghiệm

Bên cạnh chiết xuất đường uống trên động vật, cỏ tháp bút còn được nghiên cứu dưới góc độ vật liệu sinh học phục vụ kỹ thuật mô xương. Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã tận dụng tro của loài Equisetum hyemale xử lý trong dung dịch ethanol và nước để tổng hợp vật liệu composite hoạt tính sinh học thủy tinh/carbon (BG-Carb) ^[4].

Vật liệu BG-Carb này sở hữu diện tích bề mặt riêng đạt 121 m2/g và đã chứng minh khả năng hình thành lớp khoáng hydroxyapatite (HA) trên bề mặt khi ngâm trong dung dịch mô phỏng dịch cơ thể (SBF) ^[4]. Quá trình khoáng hóa bề mặt này là yếu tố cốt lõi giúp các vật liệu nhân tạo liên kết với mô cứng của sinh vật sống ^[4].

Khi thử nghiệm độc tính trên dòng tế bào MC3T3-E1, mẫu vật liệu từ tro cỏ tháp bút không cho thấy độc tính tế bào và thể hiện khả năng biệt hóa tạo xương tương đương với nhóm đối chứng dương ^[4]. Mặc dù kết quả mở ra tiềm năng dùng phế phẩm từ cây cỏ tháp bút trong kỹ thuật cấy ghép mô cứng, đây hoàn toàn là ứng dụng công nghệ vật liệu trong ống nghiệm, không đồng nghĩa với việc uống hay dùng thảo dược này sẽ mang lại tác dụng tương tự trong cơ thể người.

Giới hạn dữ liệu ở người và những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là xem cỏ tháp bút như một phương thuốc tự nhiên đã được chứng minh giúp chữa khỏi hoặc ngăn ngừa loãng xương ở người. Trên thực tế, chưa có nghiên cứu lâm sàng đối chứng nào xác nhận việc uống cỏ tháp bút giúp cải thiện mật độ xương hoặc giảm nguy cơ gãy xương ở người. Mọi dữ liệu tích cực về mật độ xương hiện mới ghi nhận trên loài gặm nhấm với thời gian can thiệp ngắn ngày ^[3].

Bên cạnh đó, việc đánh giá mật độ xương ở người đòi hỏi các phương pháp đo lường lâm sàng chính xác tại các vị trí dễ tổn thương như cột sống thắt lưng hay cổ xương đùi. Việc suy diễn từ các thay đổi xương cục bộ trên động vật (như xương hàm chuột) sang sức khỏe toàn bộ khung xương của con người là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học.

Người tiêu dùng cũng không nên lầm tưởng rằng chiết xuất thảo dược này có thể thay thế được các chất dinh dưỡng thiết yếu cho xương. Nghiên cứu thực nghiệm đã chứng minh các nồng độ chiết xuất cỏ tháp bút tác động tới việc tăng nồng độ vitamin D trong máu kém hơn nhiều so với chế độ bổ sung canxi và vitamin D thông thường ^[3]. Do đó, phụ thuộc vào thảo dược mà bỏ qua các liệu pháp dinh dưỡng tiêu chuẩn có thể làm chậm trễ quá trình phòng ngừa loãng xương.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Do chưa có nghiên cứu đầy đủ về tính an toàn và hiệu quả lâu dài trên người, các nhóm đối tượng đặc biệt cần hết sức thận trọng:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn trên nhóm đối tượng này; tuyệt đối không tự ý dùng các chế phẩm cô đặc từ cỏ tháp bút.
• Người có bệnh lý nền về thận hoặc tim mạch: Thảo dược có thể chứa các muối khoáng tự nhiên như kali (KCl) ^[2] và tác động đến quá trình bài tiết khoáng chất ^[3].
• Người đang điều trị loãng xương: Không tự ý ngưng thuốc điều trị theo đơn hoặc dùng thảo dược thay thế cho canxi và vitamin D đã được bác sĩ chỉ định.

Áp dụng thực tế hợp lý cho sức khỏe xương

Nếu muốn sử dụng cỏ tháp bút như một loại trà thảo mộc thông thường, người tiêu dùng chỉ nên dùng ở lượng vừa phải và tham khảo trước ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Trích đoạn khoa học hiện không đưa ra bất kỳ liều lượng hay phác đồ sử dụng cụ thể nào trên người nhằm mục đích tăng mật độ xương.

Để duy trì hệ xương chắc khỏe, người dân nên tuân thủ các hướng dẫn dinh dưỡng đã được kiểm chứng. Điều này bao gồm việc đảm bảo chế độ ăn uống cân bằng, cung cấp đủ canxi, kết hợp duy trì nồng độ vitamin D hợp lý và thực hiện lối sống vận động thường xuyên.

Tóm lại, dù silica trong cỏ tháp bút cho thấy một số tiềm năng sinh học trên động vật và trong kỹ thuật vật liệu, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn thận trọng. Không nên coi thảo dược này là giải pháp thay thế cho các biện pháp y tế và dinh dưỡng tiêu chuẩn trong việc bảo vệ xương.