Nhiều người truyền tai nhau bài thuốc dùng hạt bìm bìm biếc (khiên ngưu tử) để chữa khỏi xơ gan cổ trướng. Người bệnh thấy bụng xẹp nhanh sau khi dùng nên tin rằng gan đã phục hồi.
Thực tế, hạt bìm bìm biếc không thể chữa khỏi bệnh xơ gan hay phục hồi tế bào gan. Hiện tượng bụng nhỏ lại chỉ là tác dụng tẩy xổ mạnh gây mất nước tạm thời qua đường ruột, hoàn toàn không giải quyết được nguyên nhân gốc rễ trong gan.
Bản chất hiện tượng xẹp bụng khi dùng hạt bìm bìm
Hạt bìm bìm biếc chứa các glycoside nhựa có tính tẩy xổ rất mạnh. Khi đi vào đường tiêu hóa, các hoạt chất này kích thích mạnh niêm mạc ruột, tăng nhu động và kéo nước từ lòng mạch vào ruột để tống tháo ra ngoài qua phân lỏng.
Người bệnh đi ngoài liên tục lượng nước lớn khiến thể tích dịch toàn thân giảm sút đột ngột. Bụng có thể mềm và xẹp bớt đôi chút do mất nước và giải phóng áp lực trong ống tiêu hóa.
Tuy nhiên, dịch cổ trướng hình thành do tăng áp lực tĩnh mạch cửa và suy giảm chức năng tổng hợp albumin của tế bào gan. Việc kích thích ruột xả nước ồ ạt không làm hạ áp lực mạch cửa cũng không tái tạo mô gan xơ hóa. Lượng dịch tích tụ trong ổ bụng sẽ nhanh chóng quay trở lại ngay khi người bệnh uống nước bù.
Y học hiện đại điều trị cổ trướng như thế nào?
Cổ trướng là biến chứng phổ biến của bệnh xơ gan tiến triển [4, 8]. Theo thống kê dịch tễ, xơ gan từng là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ 12 tại Mỹ năm 2006 với khoảng 27.000 ca, và biến chứng cổ trướng dự báo tỷ lệ tử vong lên tới 40% trong vòng 2 đến 5 năm kể từ khi khởi phát [1]. Khi cổ trướng trở nên kháng trị với các thuốc lợi tiểu tiêu chuẩn, thời gian sống thêm trung bình của bệnh nhân thường dưới 1 năm và phải nhập viện thường xuyên [2].
Trong điều trị lâm sàng, việc rút dịch ổ bụng cần kiểm soát huyết động vô cùng chặt chẽ. Năm 1987, một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 41 bệnh nhân xơ gan có cổ trướng căng đã so sánh phương pháp chọc tháo dịch kết hợp truyền bù albumin tĩnh mạch (20 người) với liệu pháp dùng thuốc lợi tiểu thông thường (21 người) [3]. Kết quả cho thấy cổ trướng biến mất trong vòng 3 đến 4 ngày ở nhóm chọc tháo dịch, trong khi nhóm dùng lợi tiểu mất 15 ngày [3]. Tốc độ tái lập dịch vượt quá 300 g/ngày chỉ xảy ra ở 5 bệnh nhân nhóm chọc tháo khi không dùng lợi tiểu, đồng thời không ghi nhận biến đổi xấu về huyết động, chức năng gan và thận nhờ được bù albumin người đầy đủ [3].
Bên cạnh đó, một tổng quan hệ thống năm 2006 về cổ trướng ác tính gồm 32 nghiên cứu cũng xác nhận thủ thuật chọc tháo dịch mang lại hiệu quả giảm triệu chứng tạm thời rất tốt, song các dữ liệu về dùng thuốc lợi tiểu vẫn còn nhiều tranh luận và cần đánh giá riêng trên từng ca bệnh [4].
Bằng chứng về vai trò sống còn của albumin
Nguyên nhân chính khiến nước thoát vào khoang bụng là do gan suy kiệt, không sản xuất đủ albumin dẫn đến giảm áp lực keo huyết tương. Ngược lại với các biện pháp xổ ruột dân gian, y học bắt buộc phải nâng đỡ áp lực keo mạch máu khi rút nước.
Một thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên năm 1999 trên 126 bệnh nhân xơ gan nằm viện có cổ trướng không đỡ sau khi nghỉ ngơi tại giường và ăn nhạt đã chứng minh rõ điều này [5]. Các bệnh nhân được phân ngẫu nhiên dùng thuốc lợi tiểu đơn thuần (nhóm A) hoặc dùng lợi tiểu kết hợp truyền albumin 12,5 g/ngày (nhóm B) [5].
Kết quả ghi nhận nhóm kết hợp albumin có tỷ lệ đáp ứng điều trị cổ trướng cao hơn (p < 0,05) và thời gian nằm viện ngắn hơn đáng kể (20 ± 1 ngày so với 24 ± 2 ngày, p < 0,05) [5]. Trong giai đoạn theo dõi ngoại trú suốt 3 năm tiếp theo với liều albumin 25 g/tuần, nhóm B có xác suất tái phát cổ trướng thấp hơn rõ rệt (19%, 56%, 69% so với 30%, 79%, 82% tại các mốc 12, 24 và 36 tháng, p < 0,02) cũng như giảm tỷ lệ tái nhập viện (15%, 56%, 69% so với 27%, 74%, 79%, p < 0,02) [5].
Nguy cơ trụy mạch và suy thận từ việc tự ý rút nước
Tự ý xổ ruột bằng hạt bìm bìm cực kỳ nguy hiểm vì làm tụt thể tích tuần hoàn hiệu dụng nhanh chóng. Ngay cả với các thuốc lợi tiểu quai chuẩn y khoa như furosemide, việc hạ áp lực nội mạch quá mức đã là một nguy cơ lớn. Một phân tích gộp trên 262 bệnh nhân dùng lợi tiểu quai so với 198 người dùng giả dược cho thấy huyết áp tâm thu giảm trung bình 7,92 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -10,40 đến -5,44 mmHg; p < 0,00001) [6].
Hiện tượng tụt huyết áp sau ăn cũng được ghi nhận khi dùng furosemide do máu dồn về tuần hoàn tạng, cơ chế tương tự như tình trạng tăng áp lực tĩnh mạch cửa ở bệnh nhân xơ gan [6]. Theo đồng thuận Baveno VI, việc giảm thể tích nội mạch quá mức có thể dẫn tới huyết áp tâm thu dưới 90 mmHg, hạ natri máu dưới 130 mEq/L hoặc tổn thương thận cấp [6].
Khi người bệnh xơ gan tự dùng hạt bìm bìm để xổ nước, ruột bị kích thích tháo phân lỏng liên tục sẽ dẫn đến sốc giảm thể tích, kích hoạt hội chứng gan thận cấp tính và đẩy nhanh nguy cơ hôn mê gan.
Các nghiên cứu mới về điều trị dịch ổ bụng
Khoa học vẫn đang nỗ lực tìm kiếm giải pháp tối ưu hóa việc đào thải dịch thừa mà không gây hại huyết động cho người bệnh xơ gan.
Một nghiên cứu chéo ngẫu nhiên, mù đôi năm 2011 trên 15 bệnh nhân xơ gan có cổ trướng (8 nam, tuổi trung bình 52,7 ± 7,6, nồng độ creatinine huyết thanh 1,06 ± 0,2 mg/dL) đã thử nghiệm dùng midodrine đường uống 15 mg trước khi tiêm furosemide tĩnh mạch [1]. Kết quả cho thấy tổng lượng natri bài tiết qua nước tiểu trong 6 giờ (109 ± 42 mmol so với 126 ± 69 mmol, p = 0,6) và tổng thể tích nước tiểu 6 giờ (1770 ± 262 mL so với 1962 ± 170 mL, p = 0,25) không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm, chứng minh midodrine uống không làm tăng đáp ứng bài niệu của furosemide [1].
Năm 2021, một đề cương nghiên cứu thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi được công bố nhằm đánh giá việc truyền tĩnh mạch peptide bài niệu ularitide kết hợp thuốc lợi tiểu trên bệnh nhân xơ gan cổ trướng kháng trị [2]. Nghiên cứu hướng tới việc kiểm tra tính an toàn, khả năng tăng bài niệu, bài xuất natri, giảm vòng bụng và cân nặng để tìm ra giải pháp hỗ trợ điều trị mới [2].
Tuyệt đối không có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào ghi nhận hạt bìm bìm có thể thay thế các phác đồ y khoa để giải quyết dịch cổ trướng hay phục hồi tế bào gan xơ. Các nghiên cứu sinh học thực vật về bìm bìm biếc (Pharbitis nil) hiện chỉ dừng lại ở quy mô phân tử tế bào cơ bản, như việc phân lập enzym protein kinase phụ thuộc canxi (PnCDPK) liên quan đến cơ chế ra hoa theo chu kỳ ánh sáng năm 2003 [7], hoặc thử nghiệm trong ống nghiệm năm 2004 cho thấy dịch chiết bìm bìm biếc có khả năng gây chết theo chu trình (apoptosis) trên dòng tế bào ung thư dạ dày AGS thông qua điều hòa protein Bax và caspase-3 [8]. Những dữ liệu phòng thí nghiệm này không liên quan và không chứng minh tác dụng điều trị bệnh xơ gan trên cơ thể người.
Ai tuyệt đối không được dùng hạt bìm bìm?
Bệnh nhân xơ gan cổ trướng ở mọi giai đoạn tuyệt đối không được tự ý sử dụng hạt bìm bìm biếc hoặc các bài thuốc xổ truyền miệng.
Những người đang bị suy giảm chức năng thận, huyết áp thấp, người có tiền sử xuất huyết tiêu hóa do giãn tĩnh mạch thực quản, hay người cao tuổi thể trạng suy kiệt càng phải tránh xa. Tác dụng tẩy độc mạnh của dược liệu này có thể gây mất nước ồ ạt, rối loạn điện giải nghiêm trọng và kích phát suy thận cấp trong thời gian ngắn.
Lời khuyên chăm sóc đúng cách
Người bệnh xơ gan khi xuất hiện triệu chứng trướng bụng cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa - gan mật để được thăm khám định kỳ.
Việc kiểm soát dịch ổ bụng đòi hỏi sự tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ của bác sĩ, bao gồm chế độ ăn hạn chế muối, theo dõi sát cân nặng và vòng bụng hàng ngày, sử dụng đúng liều lượng các loại thuốc lợi tiểu được kê đơn kết hợp truyền bù albumin khi có chỉ định [5]. Khi xuất hiện tình trạng cổ trướng căng khó thở, thủ thuật chọc tháo dịch an toàn tại bệnh viện sẽ giúp giảm áp lực khoang bụng nhanh chóng [3]. Tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc điều trị để chuyển sang dùng các loại thảo dược xổ ruột truyền miệng.
Xơ gan cổ trướng là bệnh lý nội khoa mạn tính phức tạp, không thể chữa khỏi bằng các loại lá cây hay hạt tẩy xổ. Người bệnh cần giữ vững tâm lý khoa học, phối hợp chặt chẽ với nhân viên y tế để duy trì chất lượng sống và phòng ngừa biến chứng nguy hiểm.
