Cây bìm bìm biếc từ lâu đã mọc hoang dại hoặc được trồng làm cảnh ở nhiều vùng quê Việt Nam. Nhiều người truyền tai nhau việc dùng hạt của cây thuốc này để giải độc hoặc làm giảm các chứng đau nhức do viêm nhiễm. Tuy nhiên, liệu hạt bìm bìm biếc có thực sự mang lại tác dụng kháng viêm rõ rệt như lời đồn đại hay không vẫn là dấu hỏi lớn.
Các nghiên cứu khoa học hiện đại bước đầu ghi nhận một số hợp chất chiết xuất từ hạt bìm bìm biếc có hoạt tính ức chế các chất trung gian gây viêm trong điều kiện phòng thí nghiệm. Dẫu vậy, các tác dụng này mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên tế bào, hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người.
Cơ chế tác động sinh học của các hoạt chất
Hạt cây bìm bìm biếc, có tên khoa học là Pharbitis nil (hay còn gọi là Pharbitidis Semen), là nguồn chứa phong phú nhiều nhóm chất tự nhiên. Các nghiên cứu hóa thực vật đã tách chiết được nhiều hợp chất từ hạt cây này, bao gồm resin glycoside, gibberellin, flavonoid, diterpene glycoside, phenolic, lignan và triterpenoid saponin [1], [2].
Trong phản ứng viêm, các tế bào miễn dịch khi bị kích hoạt sẽ sản sinh ra hàng loạt chất trung gian gây độc tế bào và tổn thương mô xung quanh. Điển hình trong số đó là nitric oxide (NO) do các tế bào miễn dịch tiết ra khi bị kích thích bởi các tác nhân gây viêm [2]. Việc ức chế quá trình sản sinh các chất trung gian này được xem là cơ chế then chốt giúp làm giảm tổn thương mô và hạn chế tình trạng viêm lan rộng [2].
Bên cạnh đó, các dẫn xuất thuộc nhóm resin glycoside thô được tìm thấy trong hạt bìm bìm biếc còn được gọi dưới tên chung là pharbitin [3], [4]. Nhóm hợp chất này gồm các glycoside phức tạp có cấu trúc phân tử chứa các chuỗi acid béo được gắn với các gốc đường [4], [5].
Bằng chứng nghiên cứu trên tế bào thần kinh
Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã tiến hành khảo sát các hợp chất tự nhiên phân lập từ hạt bìm bìm biếc nhằm tìm kiếm các hoạt chất có tiềm năng sinh học [2]. Nghiên cứu này tập trung vào các tế bào vi bọc đệm não chuột dòng BV-2 được kích hoạt bởi lipopolysaccharide (LPS), vốn là một chất gây viêm điển hình [2].
Trong điều kiện bệnh lý, các tế bào vi bọc đệm trong não bộ bị kích hoạt quá mức và tiết ra nhiều chất trung gian gây viêm, bao gồm cả NO, từ đó dẫn đến tình trạng thoái hóa thần kinh trung ương [2]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận một số hợp chất diterpene, lignan và phenolic được phân lập từ hạt bìm bìm biếc có hoạt tính kháng viêm thần kinh thông qua việc ức chế sản sinh NO ở dòng tế bào này [2]. Đồng thời, chiết xuất methanol từ hạt bìm bìm biếc cũng thể hiện khả năng chống oxy hóa cao trong các thử nghiệm in vitro [2].
Tuy nhiên, nghiên cứu trên chỉ thực hiện trên mô hình tế bào đơn lẻ ngoài cơ thể sống. Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng dữ liệu y học về tiềm năng sử dụng của hạt bìm bìm biếc vẫn còn rất hạn chế [2].
Khả năng ức chế viêm trong mô hình tạo xương
Không chỉ dừng lại ở các tế bào thần kinh, chiết xuất hạt bìm bìm biếc còn được đưa vào nghiên cứu liên quan đến tế bào xương và mô nha chu [1]. Bệnh viêm quanh răng hay nha chu thường dẫn đến tiêu hủy mô mềm và xương nâng đỡ quanh răng do phản ứng viêm kéo dài.
Một nghiên cứu năm 2014 đã ghi nhận chiết xuất hạt bìm bìm biếc (Pharbitis semen) có tác dụng thúc đẩy quá trình biệt hóa và khoáng hóa của các nguyên bào xương trong điều kiện in vitro [1]. Cơ chế tạo nên tác động này là nhờ chiết xuất ức chế sự hình thành chất trung gian gây viêm nitric oxide (NO) và làm gia tăng hoạt độ của enzym alkaline phosphatase [1]. Ngoài ra, nghiên cứu cũng nhắc lại việc chiết xuất hạt bìm bìm biếc từng cho thấy hiệu quả sinh xương trên mô hình vòm sọ của thỏ [1].
Dù vậy, thử nghiệm trên chỉ đánh giá dịch chiết thô của hạt trong ống nghiệm và trên xương thỏ, chứ chưa xác định riêng rẽ vai trò độc lập của từng phân đoạn resin glycoside đối với phản ứng viêm xương ở người [1].
Tác động phức tạp trên đường tiêu hóa
Một điều rất quan trọng mà người dùng cần hiểu rõ là hạt bìm bìm biếc trong y học cổ truyền ở các nước châu Á chủ yếu được sử dụng làm thuốc tẩy xổ cực mạnh [2], [4], [6]. Phân đoạn hoạt chất chính chịu trách nhiệm cho tác dụng tẩy xổ này chính là resin glycoside, hay còn gọi là pharbitin [4], [6].
Nghiên cứu năm 2019 đã khảo sát cơ chế gây nhuận tràng của phân đoạn resin glycoside tinh khiết chiết xuất từ hạt bìm bìm biếc trên chuột và dòng tế bào biểu mô ruột người HT-29 [6]. Kết quả cho thấy hợp chất này làm tăng lượng phân và hàm lượng nước trong phân của chuột theo mức liều dùng [6]. Đáng chú ý, cơ chế gây xổ này lại gắn liền với việc kích hoạt con đường viêm NF-kappaB trong đại tràng, từ đó làm tăng tiết prostaglandin E2 (PGE2) qua trung gian enzyme COX-2 [6].
Chính sự gia tăng của PGE2 đã làm giảm biểu hiện của protein kênh dẫn nước aquaporin 3 (AQP3) ở niêm mạc ruột kết, khiến nước không được hấp thu trở lại mạch máu và dẫn đến hiện tượng tiêu chảy [6]. Điều này phản ánh tính chất hai mặt: trong khi một số hợp chất phenolic hay diterpene có thể ức chế NO trên tế bào thần kinh [2], thì phân đoạn resin glycoside lại kích hoạt các yếu tố tiền viêm như NF-kappaB và COX-2 trên đường ruột để tạo tác dụng nhuận tràng [6].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 trên ruột chuột cô lập bằng phương pháp Magnus ghi nhận pharbitin ở nồng độ từ 3 đến 30 microgam/ml làm tăng trương lực đại tràng phụ thuộc vào liều thông qua thụ thể acetylcholine, trong khi lại làm giảm sức căng hồi tràng [4]. Các thành phần cấu tạo như phar-genin (1,27 đến 12,7 microgam/ml) và pharbitic acid (10 đến 1000 microgam/ml) cũng gây tăng trương lực đại tràng [4].
Nghiên cứu năm 2017 cũng phát hiện pharbitin có hoạt tính kháng khuẩn đối với một số vi khuẩn gây bệnh trên cây trồng như Ralstonia solanacearum và Xanthomonas với nồng độ ức chế tối thiểu từ 31,25 đến 125 microgam/ml, mở ra hướng ứng dụng làm thuốc bảo vệ thực vật sinh học thay vì dùng trực tiếp trên cơ thể người [3].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Việc tổng hợp các tài liệu khoa học cho thấy rõ khoảng cách rất lớn giữa các thử nghiệm sinh học ban đầu và việc ứng dụng làm thuốc điều trị cho con người:
Thứ nhất, toàn bộ dữ liệu về khả năng ức chế NO hay chống oxy hóa của các thành phần trong hạt bìm bìm biếc mới chỉ được thực hiện trên các dòng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1], [2]. Môi trường nuôi cấy nhân tạo hoàn toàn không phản ánh được quá trình chuyển hóa, hấp thu và phân bố phức tạp của thuốc trong cơ thể người.
Thứ hai, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người bệnh để chứng minh bìm bìm biếc có tác dụng chữa viêm khớp, viêm da hay bất kỳ bệnh lý viêm nhiễm mạn tính nào. Mọi lời đồn thổi về việc dùng hạt cây này làm thuốc kháng viêm an toàn đều thiếu căn cứ khoa học xác thực.
Thứ ba, sự thiếu đồng nhất giữa các bộ phận chiết xuất và các phân đoạn hóa học cho thấy nguy cơ gây hại rất lớn nếu sử dụng tùy tiện, đặc biệt là tác dụng kích ứng đường tiêu hóa gây tiêu chảy cấp từ nhóm resin glycoside [4], [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng bìm bìm biếc
Một hiểu lầm tai hại là cho rằng thảo mộc thiên nhiên thì không có độc tính và có thể dùng tùy ý để chữa sưng đau. Thực tế, hạt bìm bìm biếc là một vị thuốc có độc tính và tính xổ rất mạnh trong y học cổ truyền [2], [4]. Uống hạt này bừa bãi có thể dẫn đến mất nước nghiêm trọng do kích hoạt phản ứng tiêu chảy cấp ở đại tràng [6].
Nhiều người cũng nhầm lẫn giữa tác dụng kháng khuẩn trên cây trồng với khả năng kháng viêm trong cơ thể người. Việc hoạt chất pharbitin ức chế vi khuẩn gây bệnh đốm lá đào hay héo xanh cà chua chỉ có ý nghĩa trong nông nghiệp sinh học [3], hoàn toàn không đồng nghĩa với việc chất này có thể diệt khuẩn hay chống nhiễm trùng trên vết thương của người.
Ngoài ra, việc đồng nhất tác dụng kháng viêm của các dẫn xuất flavonoid nói chung với hạt bìm bìm biếc cũng là một suy diễn sai lầm. Dù hạt bìm bìm biếc có chứa flavonoid [1], [2], hàm lượng và khả năng tác động sinh học của chúng khi đi vào cơ thể người vẫn chưa được kiểm chứng đầy đủ qua các nghiên cứu kiểm soát.
Ai nên thận trọng với loại dược liệu này?
Do mang hoạt tính kích thích co bóp đại tràng và thúc đẩy bài tiết nước vào lòng ruột thông qua phản ứng viêm tại chỗ [4], [6], hạt bìm bìm biếc tuyệt đối không được tự ý sử dụng cho các đối tượng sau:
Người có hệ tiêu hóa yếu, người mắc hội chứng ruột kích thích, viêm loét đại tràng hoặc đang gặp phải tình trạng tiêu chảy. Việc sử dụng có thể kích hoạt thụ thể acetylcholine và prostaglandin E2 khiến các triệu chứng chuột rút bụng, tiêu chảy và mất điện giải trở nên trầm trọng hơn [4], [6].
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tránh xa tuyệt đối. Hoạt tính co bóp cơ trơn và kích ứng đường ruột mạnh có thể gây nguy hiểm cho thai kỳ và sức khỏe trẻ nhỏ.
Những người đang mắc bệnh lý mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị kháng viêm, thuốc trợ tim hay thuốc điều hòa nhu động ruột cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi tiếp cận bất kỳ chế phẩm nào có nguồn gốc từ bìm bìm biếc.
Ứng dụng khoa học và lời khuyên sử dụng
Trong y học dân gian, hạt bìm bìm biếc từng được dùng làm thuốc xổ trục thủy [2], [4]. Tuy nhiên, trong y học hiện đại, các chuyên gia không khuyến khích việc người dân tự hái hạt bìm bìm biếc về sắc uống, tán bột hay ngâm rượu để làm thuốc kháng viêm tại nhà.
Nếu muốn hỗ trợ giảm các phản ứng viêm thông thường trong cơ thể, người dân nên duy trì một chế độ ăn uống lành mạnh, bổ sung rau củ quả chứa các chất chống oxy hóa tự nhiên đã được kiểm chứng an toàn, uống đủ nước và tập thể dục đều đặn.
Khi gặp các vấn đề về viêm nhiễm như viêm nha chu, sưng đau khớp hay tổn thương mô, người bệnh cần đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị bằng các phác đồ y khoa chính thống. Tuyệt đối không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng từ hạt bìm bìm biếc để tránh nguy cơ ngộ độc đường tiêu hóa hoặc làm mất thời gian vàng điều trị bệnh.
Tóm lại, dù các nghiên cứu in vitro ghi nhận chiết xuất hạt bìm bìm biếc có một số tác động sinh học ức chế NO [1], [2], hoạt chất chính resin glycoside lại thể hiện đặc tính kích thích đại tràng và gây phản ứng viêm cục bộ tại ruột để tạo tác dụng tẩy xổ [6]. Người dân cần tỉnh táo, không tự ý áp dụng các kết quả nghiên cứu trong ống nghiệm vào việc điều trị bệnh trên cơ thể người khi chưa có khuyến nghị từ cơ quan y tế.
