Nhiều người bệnh huyết áp cao thường có tâm lý tìm kiếm các bài thuốc dân gian, thảo dược tự nhiên với mong muốn hạ nhanh chỉ số huyết áp mà không cần phụ thuộc vào thuốc tây. Trong số các loại thảo dược bổ tim mạch phổ biến hiện nay, Hawthorn (chi Sơn tra - Crataegus) được nhắc đến rất nhiều như một giải pháp cứu cánh. Không ít thông tin quảng cáo lan truyền rằng uống trà hoặc cao Hawthorn có thể làm huyết áp hạ tức thì ngay sau khi dùng.
Tuy nhiên, câu trả lời từ y học hiện đại là hoàn toàn không. Hawthorn không có tác dụng hạ huyết áp cấp tốc để kiểm soát cơn tăng huyết áp khẩn cấp. Bằng chứng khoa học chỉ ra thảo dược này tác động từ từ, cần vài tuần đến vài tháng mới cho thấy sự cải thiện khiêm tốn.
Hiểu lầm phổ biến về tác dụng "hạ áp tức thì"
Một quan niệm sai lầm rất nguy hiểm là uống Hawthorn khi huyết áp tăng vọt có thể đưa chỉ số về mức an toàn trong vài phút. Khi cơn tăng huyết áp cấp tính xảy ra, thành mạch phải chịu áp lực cực lớn đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được xử trí bằng thuốc cấp cứu chuyên dụng. Việc uống thảo dược lúc này không mang lại hiệu quả tức thì, dễ làm chậm trễ thời gian vàng cấp cứu y tế.
Đáng chú ý, một nghiên cứu lâm sàng kết hợp chiết xuất quả Crataegus với long não (D-camphor) trên 48 bệnh nhân bị hạ huyết áp tư thế đứng cho thấy chế phẩm dạng giọt này giúp làm tăng huyết áp động mạch trung bình thêm 4,5 mmHg ngay sau 1 phút đứng thẳng so với giả dược [1]. Thử nghiệm dùng các liều 5 giọt, 20 giọt và 80 giọt cho thấy liều cao 80 giọt có tác động làm tăng giữ huyết áp tâm trương sau 1, 3 và 5 phút đứng thẳng [1]. Điều này minh chứng chiết xuất kết hợp thảo dược này trên lâm sàng thực tế được ghi nhận làm tăng nhanh huyết áp để chống ngất xỉu khi hạ áp tư thế, hoàn toàn trái ngược với lời đồn thổi về việc hạ áp cấp tốc [1].
Cơ chế tác động: Vì sao Hawthorn cần nhiều thời gian?
Tác dụng hạ áp của Hawthorn diễn ra chậm vì phụ thuộc vào việc điều chỉnh sinh học từ từ trong lòng mạch. Các nghiên cứu cơ chế trên động vật thực hiện trên chuột bị tăng huyết áp do mạch máu thận ghi nhận chiết xuất cồn-nước của quả Crataegus azarolus giúp tăng phản ứng giãn mạch phụ thuộc nội mô đối với Acetylcholine (Ach) [2]. Sự giãn nở mạch máu này xảy ra nhờ việc gia tăng phóng thích oxit nitric (NO) từ tế bào nội mô mạch máu [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu trên chuột tăng huyết áp mạch máu thận cũng chỉ ra chiết xuất này làm giảm mức độ stress oxy hóa thông qua gia tăng nồng độ các enzym chống oxy hóa như superoxide dismutase (SOD) và glutathione reductase (GR) [2]. Ở người mắc đau thắt ngực ổn định, chiết xuất Crataegus oxyacantha kết hợp tập thể dục nhịp điệu cũng được ghi nhận giúp cải thiện chức năng nội mô, tạo thuận lợi cho việc giãn mạch qua trung gian NO và kích hoạt phosphoryl hóa eNOS, đồng thời giảm stress oxy hóa và giảm mức các dấu ấn viêm nội mô như ICAM-1 và E-Selectin [3]. Quá trình tái tạo cân bằng nội mô và giảm viêm oxy hóa này diễn ra chậm chạp, đòi hỏi sự tích lũy hoạt chất qua nhiều ngày chứ không thể tạo ra chuyển biến sau một vài giờ.
Bằng chứng khoa học: Hawthorn hạ huyết áp ở mức độ nào?
Để đánh giá chính xác khả năng hạ huyết áp của Hawthorn, các nhà nghiên cứu đã tiến hành các thử nghiệm lâm sàng đối chứng chặt chẽ. Kết quả tổng hợp cho thấy hiệu quả hạ áp chỉ xuất hiện khi kiên trì sử dụng nhiều tuần.
Một phân tích gộp gồm 6 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược trên tổng số 428 người tham gia đã đánh giá sự thay đổi huyết áp trong thời gian điều trị từ 10 tuần đến 6 tháng [4]. Kết quả cho thấy Hawthorn giúp giảm huyết áp tâm thu (SBP) có ý nghĩa thống kê ở mức giảm trung bình 6,65 mmHg (khoảng tin cậy 95% [-11,72; 1,59]) sau 2 đến 6 tháng điều trị [4]. Tuy nhiên, mức giảm huyết áp tâm trương (DBP) trung bình là 7,19 mmHg (khoảng tin cậy 95% [-15,17; 0,79]) lại không đạt ý nghĩa thống kê [4]. Các thử nghiệm này ghi nhận mức liều sử dụng dao động từ 250 đến 1200 mg/ngày [4].
Trước đó, một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng mù đôi, đối chứng giả dược năm 2004 thực hiện trên 92 nam và nữ bị tăng huyết áp nhẹ nguyên phát, trong độ tuổi 40-60 [5]. Các đối tượng được chia ngẫu nhiên dùng chiết xuất cồn-nước từ lá và hoa của loài Crataegus curvisepala Lind. hoặc dùng giả dược với tần suất 3 lần mỗi ngày trong hơn 4 tháng [5]. Kết quả đo huyết áp hàng tháng ghi nhận mức giảm có ý nghĩa thống kê ở cả huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương chỉ sau 3 tháng sử dụng liên tục (p < 0,05) [5]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng tác dụng hạ huyết áp của loài Crataegus này phụ thuộc vào thời gian tích lũy [5].
Ngoài ra, trong một nghiên cứu thuần tập không ngẫu nhiên đa trung tâm năm 2003 trên bệnh nhân suy tim nhẹ (NYHA nhóm II) từ 50 đến 75 tuổi, chế phẩm vi lượng đồng căn chứa Crataegus (Cralonin, 110 bệnh nhân) được so sánh với nhóm điều trị chuẩn bằng thuốc ức chế men chuyển/thuốc lợi tiểu (102 bệnh nhân) trong 8 tuần [6]. Cả hai phương pháp đều cải thiện hầu hết các chỉ số tim mạch, nhưng chế phẩm chứa Crataegus không đạt tiêu chí tương đương không thua kém (non-inferiority) với thuốc tây trong việc hạ huyết áp tâm thu khi gắng sức và huyết áp tâm trương lúc nghỉ ngơi [6]. Điều này cho thấy Hawthorn không có sức mạnh hạ áp tương đương các dòng thuốc điều trị cao huyết áp quy chuẩn [6].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các nghiên cứu
Lợi ích thực tế được khoa học ghi nhận của Hawthorn là khả năng hỗ trợ cải thiện tuần hoàn mao mạch, tăng khả năng gắng sức và hỗ trợ kiểm soát chỉ số huyết áp tâm thu lâu dài ở người tăng huyết áp nhẹ [1, 5]. Trong các nghiên cứu chiết xuất lá loài Crataegus mexicana, các thành phần như rutin và (-)-epicatechin đã được định lượng làm chất đánh dấu hóa học nhờ hoạt tính gây giãn mạch tự nhiên [7].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của y văn hiện nay là sự không đồng nhất về mặt liều lượng (dao động rộng từ 250 đến 1200 mg/ngày) cũng như thời gian can thiệp khác nhau giữa các thử nghiệm [4]. Số lượng người tham gia trong các nghiên cứu nhìn chung còn nhỏ (như thử nghiệm tại Iran chỉ có 92 người [5], hoặc phân tích gộp chỉ gồm 428 bệnh nhân [4]). Phân tích gộp khẳng định cần thêm các nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn hơn, thiết kế chặt chẽ hơn để xác định liều tối ưu và hiệu quả điều trị đáng tin cậy hơn [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng Hawthorn?
Hawthorn có dược tính sinh học rõ rệt trên hệ tim mạch, do đó không phải ai cũng có thể tự ý sử dụng. Bệnh nhân đang điều trị suy tim hoặc dùng các thuốc điều trị tăng huyết áp theo đơn bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi bổ sung, tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi. Những người đang trải qua các cơn tăng huyết áp kịch phát tuyệt đối không được dùng Hawthorn thay thế thuốc cấp cứu để tránh nguy cơ đột quỵ và biến chứng mạch máu.
Đối với phụ nữ mang thai, hiện chưa có nghiên cứu kiểm chứng trực tiếp tính an toàn và hiệu quả của thảo dược Hawthorn trên nhóm đối tượng nhạy cảm này. Dữ liệu y khoa từ phân tích gộp năm 2023 trên 4461 thai phụ bị tăng huyết áp từ nhẹ đến trung bình cho thấy việc điều trị huyết áp bằng các liệu pháp dược lý chuẩn giúp giảm nguy cơ tăng huyết áp nặng (RR = 0,53), tiền sản giật (RR = 0,71), bong nhau thai (RR = 0,48) và tử vong chu sinh (RR = 0,72) [8]. Thai phụ tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược chưa kiểm chứng như Hawthorn thay thế phác đồ y khoa chính thống khi có tăng huyết áp thai kỳ.
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Hawthorn nên được nhìn nhận như một biện pháp hỗ trợ dài hạn, bổ sung cho lối sống khoa học chứ không phải thần dược thay thế thuốc chữa bệnh. Thảo dược này có thể phù hợp cho những người có chỉ số huyết áp hơi cao ở mức ranh giới sau khi đã trao đổi kỹ với bác sĩ.
- Thời điểm và thời gian: Cần kiên trì sử dụng đều đặn từ 2 đến 6 tháng để theo dõi hiệu quả làm giảm huyết áp nhẹ [1, 3]. Không sử dụng tùy tiện ngắt quãng hoặc kỳ vọng kết quả chỉ sau vài ngày.
- Liều lượng: Dựa trên y văn, các thử nghiệm lâm sàng đã dùng mức liều từ 250 mg đến 1200 mg chiết xuất tiêu chuẩn hóa mỗi ngày [4]. Người dùng chỉ nên chọn các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và tuân thủ hàm lượng theo khuyến cáo chuyên gia.
- Kết hợp lối sống: Hiệu quả giãn mạch và bảo vệ thành mạch của Hawthorn được ghi nhận tối ưu hơn khi kết hợp cùng lối sống vận động, chẳng hạn các bài tập thể dục nhịp điệu nhằm giảm các chỉ số viêm thành mạch máu [3]. Bên cạnh đó, luôn duy trì thói quen ăn uống giảm muối, uống đủ nước và ngủ đủ giấc.
Tóm lại, Hawthorn hoàn toàn không có khả năng hạ huyết áp tức thì. Việc hiểu đúng bằng chứng khoa học giúp người bệnh tránh được những quyết định điều trị sai lầm nguy hiểm, biết cách phối hợp thảo dược an toàn dưới sự giám sát của bác sĩ tim mạch để bảo vệ sức khỏe dài lâu.
