Phân biệt han tía và han trắng: Mức độ gây độc da khác nhau thế nào?

Nỗi ám ảnh khi chạm phải cây han rừng

Đi rừng hoặc làm nương rẫy tại các vùng đồi núi, nhiều người từng trải qua cảm giác đau rát dữ dội khi vô tình quẹt phải cây han. Cơn đau buốt thấu xương kèm theo sưng tấy, ngứa ngáy có thể kéo dài nhiều ngày khiến việc phân biệt các loại han như han tía và han trắng trở thành mối bận tâm lớn của người đi rừng.

Hiện tại, chưa có tài liệu khoa học trực tiếp so sánh mức độ gây độc tiếp xúc qua da giữa hai loài cây mang tên dân gian là han tía và han trắng; dữ liệu nghiên cứu hiện có trên chi thực vật này tập trung chủ yếu vào đặc điểm di truyền phân tử, tính biến thiên hình thái và công dụng y học cổ truyền của một số loài cụ thể ^[1], ^[2]. Do đó, người dân không nên chủ quan dựa vào kinh nghiệm truyền miệng để tiếp xúc với bất kỳ cây han nào ngoài tự nhiên.

Đặc điểm chi Han và thách thức nhận diện

Các loài thuộc chi han (Laportea, họ Gai ma - Urticaceae) nổi tiếng bởi hệ thống lông ngứa có khả năng đâm xuyên qua biểu bì da và giải phóng độc tố gây kích ứng nghiêm trọng. Tuy nhiên, hình thái bên ngoài của chúng thường biến thiên rất lớn tùy thuộc vào điều kiện sinh thái và môi trường sống, khiến việc phân biệt bằng mắt thường gặp vô số rủi ro ^[2].

Cây han tía thường được dân gian dùng để chỉ các cá thể có gân lá hoặc thân ánh sắc tím đỏ, trong khi han trắng thường có thân và phiến lá xanh nhạt hơn. Dù vậy, màu sắc thân và lá có thể thay đổi tùy theo lượng ánh sáng tiếp nhận, độ ẩm đất và giai đoạn phát triển của cây. Việc chỉ nhìn vào màu tía hay màu trắng để đánh giá mức độ độc hại tiềm ẩn nguy cơ nhầm lẫn rất cao.

Cơ chế biến dị và tiến hóa ở cấp độ gen

Nghiên cứu di truyền học cung cấp góc nhìn sâu sắc về lý do tại sao các loài trong chi han lại đa dạng và khó phân biệt bằng mắt thường. Năm 2022, một nghiên cứu giải trình tự toàn bộ hệ gen lục lạp của loài Laportea bulbifera và phân tích so sánh với các loài cùng chi đã chỉ ra tính đa dạng lớn giữa các loài này ^[1].

Nghiên cứu sử dụng các công cụ phân tích tin sinh học để so sánh hệ gen lục lạp và ước tính tỷ lệ đột biến dN/dS ^[1]. Kết quả cho thấy các vùng không mã hóa của lục lạp ở chi Laportea có tính đa hình cao hơn các vùng mã hóa, tương tự như hầu hết các loài thực vật hạt kín khác ^[1]. Phân tích tính siêu biến thiên đã đề xuất bốn gen gồm rps16, trnC-GCA, trnG-GCC và ycf1 làm chỉ thị phân tử tiềm năng cho chi thực vật này ^[1].

Cây phân loại học dựng từ các gen mã hóa protein cho thấy các loài thuộc chi Laportea tập trung thành hai nhánh lớn, trong đó loài Laportea bulbifera có mối quan hệ gần gũi nhất với loài Laportea canadensis ^[1]. Các nhà khoa học suy đoán rằng những gen như ycf1, rpoC2 và clpP có thể đóng vai trò là điểm nhận diện cho quá trình tiến hóa của chi han ^[1]. Tuy nhiên, các phát hiện này mới dừng ở mức suy đoán từ phân tích phát sinh loài, cần thêm các thực nghiệm phân tử cụ thể để kiểm chứng do hạn chế về số lượng mẫu thu thập ^[1].

Đột phá từ mã vạch di truyền siêu phân tử

Đến năm 2023, một nghiên cứu tiếp theo làm rõ hơn về cấu trúc gen của Laportea bulbifera nhằm giải quyết vấn đề nhận diện sai lệch dược liệu ^[2]. Cây Laportea bulbifera vốn là một vị thuốc truyền thống của người Miêu sinh trưởng ở các vùng núi đá vôi (karst), có tác dụng hỗ trợ giảm ngứa da ở người cao tuổi, đạt doanh số bán hàng hàng năm hơn 100 triệu Nhân dân tệ ^[2]. Tuy nhiên, sự khan hiếm tài nguyên và biến dị hình thái quá lớn ngoài tự nhiên khiến việc định danh chính xác loài này bằng phương pháp truyền thống trở nên vô cùng khó khăn, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến an toàn sử dụng thuốc ^[2].

Sử dụng công nghệ giải trình tự thông lượng cao thế hệ thứ hai và thứ ba, nghiên cứu đã giải mã toàn bộ hệ gen lục lạp chất lượng cao của loài cây này với chiều dài 149.911 cặp base (bp) và cấu trúc bốn phần điển hình ^[2]. Tổng cộng có 127 gen được chú giải, bao gồm 83 gen mã hóa protein, 36 gen tRNA và 8 gen rRNA ^[2]. Đáng chú ý, hệ gen này chứa một cấu trúc đảo ngược ở vùng đơn bản sao nhỏ (SSC) với một đoạn tái sắp xếp quy mô lớn khoảng 39 kb ^[2].

Toàn bộ trình tự hệ gen lục lạp này được xem là một "siêu mã vạch" hiệu quả ^[2]. Đồng thời, các vùng biến đổi cao như ycf1, matK và ndhD có thể được ứng dụng làm các mã vạch đặc hiệu nhằm phân biệt chính xác cây Laportea bulbifera với các loài họ hàng gần và các dược liệu giả mạo ^[2]. Điều này chứng minh rằng ở cấp độ mắt thường, các loài cây han rất dễ gây nhầm lẫn và cần đến kỹ thuật sinh học phân tử để phân định ranh giới loài.

Ghi nhận về đặc điểm sinh thái và dược tính của các loài cùng chi

Ngoài các loài phân bố ở vùng ôn đới hay núi cao, chi Laportea còn có những đại diện nhiệt đới được ghi nhận trong y học dân gian. Loài Laportea canadensis được biết đến là một loại thảo mộc lâu năm, đơn tính cùng gốc, sinh sản vô tính, phổ biến ở các vùng đất ngập nước và rừng ven sông Bắc Mỹ, hiện đã du nhập đến nhiều quốc gia và được ghi nhận có hiệu quả đối với một số bệnh về da ^[1].

Tại châu Phi, loài Laportea ovalifolia (thuộc họ Urticaceae) cũng được ứng dụng rộng rãi trong y học cổ truyền ^[3]. Một cuộc khảo sát thực hiện trên tất cả các vùng sinh thái của Cameroon thông qua phỏng vấn 1.131 người (bao gồm các thầy thuốc dân gian, người cao tuổi am hiểu và các chủ hộ) bằng bảng câu hỏi bán cấu trúc đã ghi nhận loài này là cây hạ đường huyết đáng tin cậy nhất ^[3].

Về mặt sinh thái, Laportea ovalifolia sinh sản bằng hạt, ưa bóng râm, phân bố rộng ở các vùng nhiệt đới ẩm châu Phi từ độ cao 0 đến 2.800 m, trải dài từ Sierra Leone đến Uganda và Angola ^[3]. Về mặt thực vật học, đây là loài cỏ dại thân thảo khác gốc, thường bò lan hơn là mọc thẳng đứng ^[3]. Cây đực có lá to trong khi cây cái mang lá nhỏ ^[3]. Dạng cây đực sống lâu năm có thân hình trụ cao từ 0,50 đến 1,20 cm; lá mọc so le có cuống, dài từ 8 đến 15 cm và rộng từ 4 đến 8 cm với phiến lá hình mũi mác ^[3].

Những hiểu lầm nguy hiểm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "han tía độc hơn han trắng" hoặc ngược lại. Do chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp giữa hai dạng hình thái này về hàm lượng độc tố trên da người, mọi nhận định về mức độ độc hơn kém chỉ là đồn đoán thiếu căn cứ khoa học. Mức độ gây rát phụ thuộc nhiều vào mật độ lông ngứa tiếp xúc, vị trí da chạm phải và cơ địa dị ứng của từng người.

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng có thể phân biệt tuyệt đối hai loài chỉ qua màu sắc thân cây. Như các nghiên cứu di truyền học đã chỉ ra, tính đa hình và biến dị hình thái của chi han rất phức tạp ^[1], ^[2]. Thân cây có thể chuyển từ xanh sang ánh tía tùy thuộc vào cường độ ánh nắng mặt trời hoặc độ tuổi của cây.

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng các bài thuốc dân gian từ cây han có thể tự ý thu hái về dùng. Mặc dù Laportea bulbifera có giá trị kinh tế lớn trong hỗ trợ ngứa da ở người cao tuổi ^[2], hay Laportea canadensis có tiềm năng trong da liễu ^[1], việc tự ý hái cây hoang dã rất dễ dẫn đến ngộ độc da nghiêm trọng do nhầm lẫn loài hoặc do độc tính tự nhiên từ lông ngứa chưa qua chiết xuất chuẩn hóa.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Mọi đối tượng tiếp xúc với thực vật hoang dã đều cần cảnh giác, đặc biệt là người thường xuyên di chuyển trong rừng rậm, người leo núi, cán bộ kiểm lâm và người dân vùng cao. Lớp biểu bì mỏng manh của trẻ em và người có cơ địa viêm da dị ứng sẽ phản ứng dữ dội hơn nếu chạm phải lông ngứa của chi han.

Những người có tiền sử dị ứng tiếp xúc, hen suyễn hoặc các bệnh tự miễn cần tuyệt đối tránh xa các loài cây nghi ngờ thuộc chi han. Phản ứng viêm cục bộ từ nọc độc lông ngứa có thể kích hoạt các phản ứng dị ứng toàn thân nghiêm trọng. Nếu có bất kỳ dấu hiệu sưng nề lan rộng, khó thở hoặc sốt sau khi chạm phải cây dại, cần đến ngay cơ sở y tế để được xử trí, không tự ý đắp các loại lá rừng chưa rõ nguồn gốc.

Lời khuyên an toàn khi đi rừng

Khi di chuyển ở các khu vực rừng ẩm ướt hoặc đồi núi đá vôi – môi trường sống ưa thích của nhiều loài chi han ^[2], ^[3] – việc chủ động phòng tránh là giải pháp tốt nhất:

• Trang phục bảo hộ: Luôn mặc quần áo dài tay bằng chất vải dày, đi tất cao cổ và đeo găng tay bảo hộ khi phát quang hoặc di chuyển qua bụi rậm.
• Nhận diện cơ bản: Cảnh giác với các loài cây thân thảo có phiến lá mang nhiều lông tơ dựng đứng, mép lá có răng cưa hoặc thân mọc bò lan dưới tán rừng ^[3].
• Ứng phó khi chạm phải: Không dùng tay gãi hoặc chà xát mạnh vì sẽ làm gãy các đầu lông ngứa găm sâu hơn vào da. Rửa nhẹ nhàng vùng da tổn thương dưới vòi nước sạch hoặc dùng băng dính y tế dán nhẹ lên bề mặt da rồi bóc ra để loại bỏ bớt lông gai.
• Không thử nghiệm dược liệu: Tuyệt đối không thu hái các cây dạng han tía hay han trắng để làm thuốc đắp hay nước uống trị bệnh mà không có hướng dẫn từ thầy thuốc có chuyên môn.

Dù là han tía hay han trắng, sự thận trọng ngoài tự nhiên không bao giờ thừa. Khoa học hiện đại đã chứng minh tính đa dạng di truyền phức tạp của chi thực vật này ^[1], ^[2], do đó cách an toàn nhất là coi mọi loại cây han đều có khả năng gây bỏng rát nguy hiểm và chủ động giữ khoảng cách. Khi gặp sự cố tiếp xúc gây tổn thương da kéo dài, hãy tìm kiếm sự trợ giúp y tế thay vì áp dụng các mẹo dân gian chưa kiểm chứng.