Hiểu lầm về guarana: Đồ uống năng lượng tự nhiên hay caffeine liều cao?

Bẫy gắn mác tự nhiên trên các lon nước tăng lực

Nhiều người tiêu dùng có thói quen tìm kiếm các sản phẩm tăng lực chứa thảo mộc vì tin rằng thành phần tự nhiên sẽ lành tính hơn hóa chất tổng hợp. Chiết xuất guarana từ vùng Amazon là một trong những cái tên quen thuộc nhất xuất hiện trên nhãn các loại nước giải khát, nước uống thể thao và viên uống bổ sung.

Tuy nhiên, nguồn gốc thảo mộc không đồng nghĩa với việc vô hại ^[1]. Guarana thực chất là một nguồn cung cấp caffeine đậm đặc bậc nhất trong tự nhiên, và việc tiêu thụ quá mức chiết xuất này dẫn đến các phản ứng bất lợi tương tự như khi cơ thể nạp quá nhiều caffeine tinh chế ^[1].

Rất nhiều sản phẩm hiện nay ghi nhãn thiếu rõ ràng, chỉ liệt kê guarana như một loại thảo dược bổ sung mà không công bố cụ thể lượng caffeine thực tế mà nó đóng góp ^[1]. Điều này khiến người dùng vô tình nạp lượng caffeine vượt ngưỡng an toàn mỗi ngày mà không hề hay biết ^[1].

Guarana là gì và cơ chế tác động lên cơ thể

Guarana có tên khoa học là Paullinia cupana, một loài dây leo có nguồn gốc từ lưu vực sông Amazon [2, 4]. Hạt của loài cây này từ lâu đã được người dân bản địa sử dụng như một phương thuốc bồi bổ cơ thể [2, 5]. Khoảng 70% sản lượng guarana tại các bang Amazonas và Bahia của Brazil hiện nay được phục vụ cho ngành công nghiệp sản xuất nước giải khát và nước tăng lực, 30% còn lại dùng làm bột, viên nang hoặc nguyên liệu dược phẩm, mỹ phẩm ^[2].

Thành phần hoạt tính chính tạo nên tác dụng của hạt guarana là caffeine, bên cạnh một lượng nhỏ các alkaloid nhóm xanthine khác như theophylline và theobromine [1, 2]. Trong cơ thể người, các chất nhóm xanthine này kích thích hệ thần kinh trung ương, thúc đẩy tiết acid dịch vị, đồng thời hoạt động như chất giãn phế quản và lợi tiểu tự nhiên ^[3]. Hạt guarana còn chứa saponin và các polyphenol bao gồm tannin, catechin và epicatechin ^[4].

Caffeine trong đồ uống chứa guarana được hấp thu hoàn toàn qua ruột non trong vòng 45 phút sau khi nạp vào cơ thể ^[4]. Tốc độ hấp thu của caffeine từ guarana diễn ra tương đương với caffeine nguyên chất thông thường ^[4]. Dù có nhiều đồn đoán về các công dụng chữa bệnh kỳ diệu hay tăng cường sinh lý, các tài liệu khoa học xác định không có bằng chứng nào chứng minh guarana mang lại lợi ích điều trị vượt ra ngoài những tác động vốn có của caffeine [1, 2].

Bóc tách hàm lượng: Đậm đặc gấp bốn lần cà phê

Điểm khiến guarana trở thành một thành phần đắt giá nhưng cũng tiềm ẩn rủi ro chính là hàm lượng caffeine tự nhiên trong hạt của nó ^[3]. Hạt guarana chứa nhiều caffeine hơn bất kỳ loài thực vật nào từng được ghi nhận trên thế giới ^[3].

Tỷ lệ caffeine trong hạt guarana khô dao động từ 2% đến 7,5% khối lượng, phổ biến ở mức 2,5% đến 6% tùy theo mùa vụ và giống cây [2, 3, 5]. Lượng hoạt chất này cao gấp khoảng bốn lần so với hạt cà phê thông thường [2, 8]. Chính vì nồng độ quá cao, trước đây guarana từng bị coi là trở ngại đối với sức khỏe khi đưa ra thị trường quốc tế, nhưng sau đó các chiến dịch tiếp thị thương mại đã biến đặc tính này thành điểm bán hàng hấp dẫn ^[3].

Khi chiết xuất guarana được thêm vào nước tăng lực cùng với đường, taurine, sâm và các vitamin, tác dụng kích thích của sản phẩm chủ yếu đến từ caffeine và đường [6, 8]. Việc sử dụng tên gọi thảo dược kỳ lạ giúp nhà sản xuất thu hút người tiêu dùng, nhưng bản chất dược lý vẫn là đưa một lượng lớn caffeine vào hệ tuần hoàn [1, 2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả và rủi ro?

Các dữ liệu nghiên cứu đã làm rõ cả khía cạnh tác động nhận thức lẫn nguy cơ ngộ độc khi sử dụng guarana ở các mức liều khác nhau.

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng công bố năm 2015 đã khảo sát tác động của việc bổ sung phức hợp vitamin và khoáng chất kết hợp với guarana trước khi tập luyện ở trạng thái nhịn ăn ^[4]. Thử nghiệm ghi nhận guarana hỗ trợ cải thiện các thang điểm về sự chú ý, trí nhớ thứ cấp, tăng cảm giác tỉnh táo và sự hài lòng ^[4]. Kết quả chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) cho thấy sự kết hợp này kích hoạt mạnh hơn một số vùng não như thùy đỉnh trên hai bên và tiểu não phải so với khi chỉ dùng phức hợp vitamin khoáng chất đơn thuần ^[4]. Các lợi ích về thể chất và tâm trạng này thường bắt nguồn từ nồng độ caffeine (2,5-5% trọng lượng khô) giúp giảm cảm giác gắng sức khi vận động ^[4].

Tuy nhiên, mặt tối của việc nạp liều cao guarana đã được báo cáo trong y văn. Năm 2014, một báo cáo ca bệnh ghi nhận trường hợp người đàn ông 44 tuổi không có tiền sử bệnh lý rõ rệt phải nhập viện cấp cứu sau khi uống các viên chiết xuất guarana chứa tổng cộng 1,6 g caffeine ^[5]. Khoảng 21 giờ sau khi uống, bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng ngộ độc caffeine điển hình gồm buồn nôn, nôn mửa, lo âu, hồi hộp ^[5]. Khi nhập viện, huyết áp ghi nhận 136/86 mmHg, nhịp tim nhanh 106-113 nhịp/phút, sốt 37,8 độ C, khoảng QTc trên điện tâm đồ kéo dài đến 0,542 giây, kèm theo hạ kali máu, tăng đường huyết, tăng bạch cầu, tăng men creatine phosphokinase và creatinine ^[5].

Đến khoảng 45 giờ sau khi uống guarana, bệnh nhân rơi vào tình trạng rung nhĩ với đáp ứng thất nhanh ^[5]. Cơn loạn nhịp chỉ được kiểm soát sau khi truyền amiodarone và điều chỉnh cân bằng điện giải ^[5]. Siêu âm tim sau đó phát hiện bệnh nhân bị phì đại thất trái không đối xứng, gợi ý bệnh cơ tim phì đại tiềm ẩn ^[5]. Các tác giả kết luận rằng ngộ độc caffeine cấp tính từ guarana có thể dẫn đến loạn nhịp tim nguy hiểm đe dọa tính mạng, đặc biệt ở người có bệnh cơ tim tiềm ẩn ^[5].

Ở cấp độ nghiên cứu cơ bản, một thử nghiệm năm 2015 trên mô hình giun dẹp (Dugesia tigrina) đã đánh giá hoạt động vận động khi tiếp xúc với hoạt chất ^[6]. Kết quả cho thấy hạt guarana tạo ra kích thích vận động bổ sung mạnh hơn so với việc chỉ sử dụng caffeine đơn thuần ^[6]. Dù vậy, các nghiên cứu độc lập chuyên sâu về tương tác giữa guarana và các thành phần ăn kiêng khác trên người vẫn còn rất hạn chế ^[6].

Hiểu lầm thường gặp về "năng lượng tự nhiên"

Hiểu lầm phổ biến nhất là đồ uống chứa guarana giải phóng năng lượng bền vững, không gây nghiện và không gây tác dụng phụ như cà phê. Thực tế, caffeine trong guarana cũng có khả năng gây nghiện giống như bất kỳ nguồn caffeine nào khác ^[3]. Khi lạm dụng, guarana tạo ra toàn bộ phổ tác dụng phụ của việc quá liều caffeine ^[1].

Một ngộ nhận khác là guarana có tác dụng đốt mỡ vượt trội. Các bằng chứng về tác động giảm cân của nước tăng lực chứa guarana vẫn còn nhiều mâu thuẫn ^[7]. Dù một số dữ liệu cho thấy kết hợp nước tăng lực với tập luyện có thể hỗ trợ giảm mỡ cơ thể, các lợi ích sinh công ghi nhận được phần lớn chỉ đến từ sự hiện diện của caffeine và glucose ^[7].

Nhiều người cũng tin rằng guarana có thể dùng tùy ý vì nhãn mác chỉ ghi chiết xuất thực vật. Sự thật là cách ghi nhãn trên một số sản phẩm hiện nay gây hiểu lầm nghiêm trọng khi che giấu tổng hàm lượng caffeine thực nạp ^[1]. Người uống đồng thời nước tăng lực guarana, cà phê và trà trong ngày rất dễ rơi vào ngưỡng quá liều caffeine mà không nhận biết được nguyên nhân ^[1].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Do guarana có cùng các tác dụng phụ và tương tác thuốc như caffeine, một số nhóm người cần hết sức cẩn giác hoặc tránh sử dụng ^[1]:

• Người mắc bệnh lý tim mạch: Bệnh nhân có tiền sử rối loạn nhịp tim, thiếu máu cục bộ hoặc bệnh cơ tim phì đại tiềm ẩn có nguy cơ gặp rung nhĩ hay loạn nhịp thất đe dọa tính mạng nếu ngộ độc chiết xuất guarana ^[5].
• Thanh thiếu niên và người trẻ: Nhóm đối tượng này tiêu thụ nước tăng lực chứa guarana với tỷ lệ rất cao (từ 24% đến 56% trong các khảo sát giai đoạn 2001-2008) ^[7]. Caffeine nồng độ cao kích thích thần kinh quá mức, dễ dẫn tới các hành vi nguy cơ [6, 7].
• Người dùng chung với đồ uống có cồn: Việc pha trộn nước tăng lực chứa guarana với rượu là thói quen đặc biệt nguy hiểm [6, 7]. Tác dụng kích thích của caffeine làm lu mờ cảm giác say xỉn thực tế, thúc đẩy uống nhiều rượu hơn, tăng nguy cơ ngộ độc rượu, co giật, suy thận cấp do các thành phần đi kèm và loạn nhịp tim đột ngột [6, 7].
• Người đang dùng thuốc điều trị: Cần lưu ý nguy cơ tương tác dược lý giữa caffeine nồng độ cao trong guarana với các thuốc chuyển hóa qua gan ^[1].

Cách đọc nhãn và kiểm soát liều lượng trong đời sống

Để sử dụng các sản phẩm chứa guarana một cách an toàn, người tiêu dùng cần chủ động trang bị kiến thức kiểm tra sản phẩm:

Trước hết, hãy tìm kiếm thông tin về tổng hàm lượng caffeine thay vì chỉ nhìn vào lượng chiết xuất guarana ^[1]. Nếu sản phẩm chỉ ghi "chiết xuất guarana" hoặc "bột hạt guarana" mà không công bố số miligam caffeine tương ứng, cần hiểu rằng hạt khô chứa tới 2% đến 7,5% caffeine nguyên chất ^[3]. Từ đó, hãy tính toán sơ bộ để không vượt quá ngưỡng chịu đựng của cơ thể [1, 2].

Khi sử dụng các dạng bột guarana hay viên bổ sung trực tiếp, chỉ dùng lượng vừa phải và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng thường xuyên [1, 5]. Tuyệt đối không tự ý tăng liều để mong tăng độ tỉnh táo ^[5]. Không kết hợp viên uống guarana với cà phê đậm đặc hoặc các thức uống chứa methylxanthine khác để tránh nguy cơ ngộ độc cấp [1, 4].

Guarana là một loài thực vật độc đáo của vùng Amazon, cung cấp nguồn caffeine tự nhiên đậm đặc giúp tăng cường sự tỉnh táo ngắn hạn [2, 3]. Dẫu vậy, thảo mộc không có nghĩa là vô hại; hiểu đúng bản chất dược lý và đọc kỹ hàm lượng caffeine trên nhãn là biện pháp tốt nhất để bảo vệ sức khỏe tim mạch và hệ thần kinh.