Cảm giác mệt mỏi, uể oải và thiếu năng lượng là tình trạng rất phổ biến trong suốt thai kỳ do sự thay đổi hormone và thể chất. Để xua tan cơn buồn ngủ, nhiều người thường tìm đến các loại nước tăng lực hoặc nước giải khát tiện lợi được quảng cáo giúp tỉnh táo nhanh chóng. Trong số các thành phần tạo nên hương vị và tác dụng kích thích của những sản phẩm này, guarana là cái tên xuất hiện dày đặc trên nhãn mác.
Tuy nhiên, phụ nữ mang thai có nên dùng nước tăng lực chứa guarana hay không? Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng y khoa là không nên dùng [1]. Mặc dù guarana được xếp vào nhóm thành phần thực phẩm quen thuộc, việc đưa loại thảo dược giàu chất kích thích này vào cơ thể thai phụ tiềm ẩn nguy cơ lớn về việc dung nạp quá mức caffeine tự nhiên mà không hề hay biết [1], [2].
Guarana là gì và tại sao lại có mặt trong nước tăng lực?
Guarana (danh pháp khoa học là Paullinia cupana) là một loài thực vật dạng dây leo có nguồn gốc từ lưu vực sông Amazon [3], [2], [4]. Hạt của cây guarana từ lâu đã được các cộng đồng bản địa sử dụng như một phương thuốc truyền thống với tác dụng kích thích tinh thần, tăng lực và làm săn se [3], [2].
Ngày nay, giá trị thương mại của guarana ngày càng mở rộng. Khoảng 70% sản lượng guarana thu hoạch được sử dụng trong ngành công nghiệp sản xuất nước ngọt và nước tăng lực nhằm tạo hương vị và tăng cường năng lượng [2]. 30% còn lại được bào chế dưới dạng bột đóng viên nang, viên nén hoặc hòa tan với nước để phục vụ ngành dược phẩm và mỹ phẩm [3], [2].
Nguyên nhân chính khiến guarana trở thành thành phần chủ chốt trong các loại nước tăng lực là do hạt của nó chứa hàm lượng chất kích thích caffeine tự nhiên cực kỳ cao, có thể lên tới 6% khối lượng hạt [2], [4]. Không chỉ có caffeine, guarana còn chứa các hợp chất nhóm methylxanthine khác như theobromine và theophylline [1], [5]. Do đó, khi chiết xuất guarana được thêm vào đồ uống, nó đóng vai trò như một nguồn cung cấp caffeine đậm đặc mà người tiêu dùng phổ thông đôi khi không nhận diện được qua bảng thành phần.
Cơ chế tác động: Nguy cơ caffeine ẩn và sự tích tụ qua nhau thai
Vấn đề cốt lõi khi dùng nước tăng lực chứa guarana trong thai kỳ nằm ở cơ chế chuyển hóa caffeine của cơ thể người mẹ và sự tiếp xúc của thai nhi. Trong thai kỳ, tốc độ thanh thải caffeine trong cơ thể thai phụ bị chậm lại do sự thay đổi của các enzyme chuyển hóa qua gan. Đáng chú ý hơn, caffeine và các chất chuyển hóa của nó có thể tự do đi qua hàng rào nhau thai để vào tuần hoàn của thai nhi [5].
Một nghiên cứu năm 2020 đánh giá hoạt động chuyển hóa ở 90 phụ nữ mang thai đã ghi nhận các nồng độ caffeine và chất chuyển hóa trong máu mẹ và máu cuống rốn thai nhi ngay sau khi sinh [5]. Kết quả cho thấy caffeine được phát hiện ở 93% các bà mẹ đã xét nghiệm máu [5]. Nồng độ trung bình của caffeine trong máu thai nhi thậm chí còn hơi cao hơn so với nồng độ trong máu của người mẹ [5]. Tỷ số vận chuyển qua nhau thai (tỷ số giữa nồng độ caffeine ở thai nhi so với người mẹ) có giá trị trung bình là 1,17, với biên độ dao động từ 0,04 đến 3,3; trong đó có 31 trường hợp tỷ số này đạt mức từ 1,0 trở xuống [5].
Điều này chứng minh rằng thai nhi tiếp nhận lượng caffeine tương đương, thậm chí cao hơn người mẹ [5]. Trong khi đó, hệ cơ quan và gan của thai nhi chưa phát triển hoàn thiện để có thể chuyển hóa và đào thải các chất kích thích này một cách hiệu quả. Nguy cơ từ guarana càng đáng ngại hơn vì nó tạo ra lượng "caffeine ẩn". Nhiều lon nước tăng lực chỉ ghi nhãn "chiết xuất guarana" mà không công bố cụ thể số miligam caffeine tương ứng, khiến người mẹ không thể tự đếm hoặc kiểm soát tổng lượng caffeine nạp vào trong ngày.
Bằng chứng khoa học về giới hạn caffeine và tính an toàn của guarana
Dữ liệu tổng quan y khoa cho thấy rằng việc tiêu thụ caffeine trong thai kỳ cần được giới hạn nghiêm ngặt. Hầu hết các dữ liệu y văn không gợi ý sự gia tăng nguy cơ sảy thai tự nhiên, các kết cục thai kỳ bất lợi, suy giảm khả năng sinh sản hoặc rối loạn phát triển thần kinh nếu mức tiêu thụ caffeine từ mọi nguồn được duy trì từ 300 mg/ngày trở xuống [6]. Dựa trên ngưỡng này, việc uống 1 đến 2 tách cà phê mỗi ngày thường không được xem là mối lo ngại đối với thai phụ [6]. Tuy nhiên, nếu lượng tiêu thụ vượt từ 300 mg/ngày trở lên, các dữ liệu về độ an toàn đối với thai nhi bắt đầu ghi nhận sự mâu thuẫn và tiềm ẩn nhiều rủi ro [6].
Xét riêng về hạt guarana, một tổng quan khoa học năm 2019 khẳng định guarana nhìn chung được công nhận là thành phần thực phẩm an toàn và không gây ra các rủi ro sức khỏe nghiêm trọng nếu người dùng tuân thủ đúng các hướng dẫn về liều lượng caffeine cho phép [3]. Tuy nhiên, đó là khuyến nghị cho dân số trưởng thành nói chung [3].
Đối với phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú, một đánh giá khoa học công bố năm 2023 đã nêu rõ khuyến cáo: guarana không được khuyến nghị sử dụng cho phụ nữ mang thai hoặc cho con bú [1]. Lý do chính là nguy cơ từ hàm lượng caffeine cao và sự hiện diện của các methylxanthine [1]. Sử dụng quá mức trong thời gian dài với liều chứa trên 600 mg caffeine mỗi ngày có thể dẫn tới hàng loạt tác dụng phụ như mất ngủ, bồn chồn, kích ứng dạ dày hoặc nôn mửa [1].
Thậm chí, việc tiêu thụ chiết xuất guarana liều quá cao có thể dẫn tới ngộ độc cấp tính. Điển hình như một báo cáo ca lâm sàng năm 2014 ghi nhận một người đàn ông 44 tuổi phải nhập viện cấp cứu sau 21 giờ kể từ khi uống các viên chiết xuất guarana chứa lượng caffeine lên tới 1,6 g [4]. Bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng ngộ độc caffeine điển hình như lo âu, buồn nôn, nôn, đánh trống ngực, sốt 37,8 độ C, nhịp tim nhanh 106-113 nhịp/phút, hạ kali máu, tăng đường huyết và khoảng cách QTc trên điện tâm đồ kéo dài đến 0,542 giây [4]. Khoảng 45 giờ sau khi uống, người này còn khởi phát biến chứng rung nhĩ với đáp ứng thất nhanh trên nền bệnh cơ tim phì đại không tắc nghẽn [4]. Trường hợp này cho thấy tính kích thích mạnh mẽ của guarana đối với hệ tim mạch khi dùng ở liều lượng lớn [4].
Bằng chứng tác dụng tăng cường nhận thức trên các nhóm đối tượng khác
Những lời quảng cáo về việc guarana giúp "tăng cường trí nhớ", "tập trung tỉnh táo" thực chất đến từ các nghiên cứu tiến hành trên người trẻ hoặc người tham gia tập luyện thể thao, chứ không phải trên phụ nữ mang thai [7], [8].
Một nghiên cứu chéo dùng liều đơn đánh giá sản phẩm kết hợp chiết xuất guarana (chứa 40 mg caffeine, tương đương khoảng 0,6 mg/kg thể trọng) với vitamin trên 40 nam thanh niên cho thấy có sự cải thiện trí nhớ làm việc và hiệu suất thực hiện nhiệm vụ trí nhớ theo giai đoạn trước và sau 30 phút chạy bộ trên máy tập, đồng thời làm giảm mức độ nỗ lực tự cảm nhận trong khi tập [7]. Một thử nghiệm nhỏ khác trên 10 người cho thấy sản phẩm chiết xuất guarana chứa 60 mg caffeine (dưới 1 mg/kg) mang lại hiệu quả tương đương với 200 mg caffeine nguyên chất (khoảng 3 mg/kg) trong việc giảm mệt mỏi và nâng cao tốc độ phản xạ chú ý sau bài tập [7].
Một phân tích tổng hợp năm 2023 từ 8 nghiên cứu đối chứng giả dược với 328 người tham gia đã xem xét các liều guarana từ 37,5 đến 500 mg (chứa khoảng 4,3 đến 100 mg caffeine) [8]. Kết quả chỉ ra rằng việc uống guarana cấp tính chỉ tạo ra tác động rất nhỏ đối với việc rút ngắn thời gian phản ứng (chỉ số khác biệt chuẩn g = 0,202, p = 0,005) mà không cải thiện độ chính xác của các bài kiểm tra nhận thức (g = -0,077, p = 0,4) [8].
Các tác giả nghiên cứu đều nhấn mạnh rằng chưa thể khẳng định tác dụng kích thích này hoàn toàn do caffeine hay do các chất chuyển hóa sinh học khác hiệp đồng tạo nên, và hiện chưa có bằng chứng cho thấy những lợi ích này áp dụng an toàn trên phụ nữ mang thai [1], [7], [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi chọn đồ uống trong thai kỳ
Nhiều mẹ bầu lầm tưởng rằng guarana là thảo dược tự nhiên nên an toàn tuyệt đối hơn caffeine tổng hợp trong nước ngọt có gas. Thực tế, nguồn gốc tự nhiên không đồng nghĩa với vô hại; caffeine chiết xuất từ guarana vẫn mang bản chất hóa học và dược lý tương tự, thậm chí nồng độ còn đậm đặc hơn [2], [4].
Một hiểu lầm khác là cho rằng các loại nước đóng lon nếu không mang tên "cà phê" thì không chứa caffeine đáng kể. Nghiên cứu năm 2020 trên 90 thai phụ đã chỉ ra rằng các loại nước ngọt có gas vị cola riêng lẻ hoặc kết hợp cùng các nguồn khác chiếm tới hơn 85% các nguồn cung cấp caffeine [5]. Nguồn caffeine phổ biến nhất là sự kết hợp giữa cà phê và nước ngọt cola, tiếp theo là chỉ uống nước ngọt cola; trong khi đó người chỉ uống riêng cà phê chỉ chiếm 5% [5]. Điều này phản ánh rõ nét việc nhiều thai phụ dung nạp caffeine thụ động từ các loại nước giải khát mà bản thân không hề hay biết [5].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng với guarana
Do có chứa hàm lượng tương đối cao các methylxanthine bao gồm caffeine, theobromine và theophylline, chiết xuất guarana được khuyến cáo cần phải rất cẩn trọng đối với những người mắc bệnh lý tim mạch, người bị mất ngủ kéo dài, người thường xuyên đau đầu mạn tính hoặc những người đang sử dụng thuốc trị hen theophylline [1].
Đặc biệt, nhóm đối tượng phụ nữ mang thai và phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú được các tài liệu y khoa xếp vào nhóm không nên sử dụng các sản phẩm chứa guarana [1]. Việc dùng quá liều có thể gây kích ứng đường tiêu hóa, nôn mửa, tăng nhịp tim và cản trở giấc ngủ của người mẹ, đồng thời truyền thẳng chất kích thích này sang tuần hoàn thai nhi qua dây rốn [1], [5], [4].
Gợi ý giải pháp duy trì năng lượng an toàn cho mẹ bầu
Để đảm bảo an toàn tối đa cho thai kỳ, người mẹ nên chủ động kiểm tra kỹ bảng thông tin dinh dưỡng và thành phần nguyên liệu của bất kỳ lon nước tăng lực hay nước giải khát nào trước khi uống. Nếu sản phẩm có chứa chiết xuất guarana (Paullinia cupana), tốt nhất nên loại bỏ khỏi thực đơn.
Thay vì tìm kiếm năng lượng nhân tạo từ nước tăng lực:
- Lắng nghe cơ thể và dành thời gian nghỉ ngơi hợp lý, chia nhỏ các giấc ngủ ngắn trong ngày.
- Bổ sung đủ lượng nước lọc hàng ngày và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, giàu dưỡng chất từ thực phẩm tươi.
- Nếu thai phụ có thói quen sử dụng thức uống chứa caffeine để duy trì sự tỉnh táo trong công việc, nên tham khảo ý kiến của bác sĩ sản khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để kiểm soát tổng lượng caffeine dung nạp từ mọi nguồn không vượt quá ngưỡng khuyến cáo an toàn [6].
Duy trì sự tỉnh táo trong thai kỳ là nhu cầu chính đáng, nhưng việc bảo vệ sự phát triển của thai nhi luôn cần được đặt lên hàng đầu. Thay vì phụ thuộc vào các sản phẩm chứa guarana hay nước tăng lực nhiều chất kích thích, việc xây dựng lối sống điều độ và tuân thủ tư vấn của nhân viên y tế sẽ là lựa chọn an toàn và bền vững nhất cho cả mẹ và con.
