Hiệu quả của củ dền lên đường huyết: Liệu có giúp giảm kháng insulin?

Nhiều người có thói quen ép nước củ dền uống hàng ngày với hy vọng thanh lọc cơ thể và cải thiện sức khỏe chuyển hóa. Tuy nhiên, vị ngọt tự nhiên cùng lượng carbohydrate trong loại củ này cũng khiến không ít người băn khoăn liệu uống củ dền có gây hại cho đường huyết hay hỗ trợ giảm đề kháng insulin.

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học hiện tại là củ dền chứa nhiều hợp chất sinh học có khả năng cải thiện độ nhạy insulin cấp tính sau ăn. Mặc dù vậy, nước ép củ dền vẫn chứa đường tự nhiên, nếu uống lượng lớn hoặc hấp thu nhanh có thể gây tăng tải đường ngắn hạn, đòi hỏi sự kiểm soát cẩn trọng về khẩu phần.

Cơ chế tác động lên chuyển hóa đường và insulin

Tác động điều hòa đường huyết của củ dền đến từ sự kết hợp của nhiều hoạt chất thực vật tự nhiên. Điển hình là lượng nitrat vô cơ dồi dào, khi vào cơ thể sẽ chuyển hóa thành oxit nitric (NO) [1, 4]. NO thúc đẩy tăng lưu lượng máu đến tuyến tụy, bảo vệ tế bào beta và kích hoạt các con đường tín hiệu nội bào quan trọng ^[1].

Bên cạnh đó, NO còn kích thích biểu hiện và vận chuyển thụ thể glucose GLUT4 đến màng tế bào, giúp tế bào cơ và mỡ thu nạp đường từ máu hiệu quả hơn ^[1]. Cơ chế này hoạt động qua cả con đường phụ thuộc lẫn không phụ thuộc vào hormone insulin ^[1]. NO cũng ức chế việc sản sinh các gốc oxy hóa tự do (ROS) trong mô mỡ, gián tiếp bảo vệ tế bào khỏi tình trạng stress oxy hóa ^[1].

Ngoài nitrat, củ dền còn chứa nhóm sắc tố betalain, tiêu biểu là neobetanin, cùng lượng lớn polyphenol và flavonoid [2, 3, 5]. Các hợp chất sinh học này kích hoạt enzyme AMPK, ức chế quá trình tiêu hóa carbohydrate và làm giảm hấp thu glucose tại đường ruột ^[1]. Nhờ đó, củ dền góp phần hạn chế sự tăng vọt của đường huyết sau các bữa ăn giàu tinh bột ^[1].

Bằng chứng lâm sàng trên người tình nguyện khỏe mạnh

Nghiên cứu lâm sàng can thiệp cấp tính cho thấy củ dền có tác động rõ rệt trong giai đoạn sớm sau khi ăn. Một thử nghiệm lặp lại trên 16 người tình nguyện khỏe mạnh thực hiện nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT) kết hợp nước ép củ dền chứa 990 mg nitrat hoặc giả dược ^[2]. Kết quả ghi nhận đáp ứng insulin sớm trong 0-60 phút và đáp ứng đường huyết trong 0-30 phút đều giảm đáng kể ^[2]. Đỉnh glucose máu ở nhóm uống nước củ dền đạt 22,0 mmol/L/phút, thấp hơn so với mức 28,3 mmol/L/phút ở nhóm đối chứng ^[2].

Một nghiên cứu công bố năm 2014 cũng đánh giá tác động của nước ép củ dền giàu sắc tố neobetanin trên người khỏe mạnh ^[3]. Dữ liệu cho thấy diện tích dưới đường cong nồng độ glucose (sAUC) trong 0-30 phút đầu và nồng độ insulin trong các mốc 0-30, 0-45 và 0-60 phút đều giảm có ý nghĩa thống kê so với đồ uống đối chứng cùng hàm lượng carbohydrate ^[3]. Các phân tích hóa học chỉ ra cấu trúc phân tử của neobetanin tương tự flavonoid nhóm anthocyanin, góp phần điều hòa đường huyết sau ăn ^[3].

Tuy vậy, phản ứng này có thể phụ thuộc chặt chẽ vào thời điểm đo đạc. Một thử nghiệm khác trên 31 người khỏe mạnh dùng nước ép củ dền chứa 738 mg nitrat so với nước củ dền đã loại bỏ nitrat nhưng chỉ lấy mẫu máu mỗi giờ một lần trong 3 giờ ^[2]. Nghiên cứu này không tìm thấy sự khác biệt về glucose huyết tương hay nồng độ C-peptide ^[2]. Các nhà nghiên cứu nhận định việc đo mỗi tiếng một lần có thể đã bỏ lỡ những biến thiên đường huyết diễn ra ở giai đoạn sớm 15-30 phút đầu ^[2].

Kết quả trên người thừa cân và bệnh nhân đái tháo đường

Trái ngược với hiệu ứng cấp tính trên người khỏe mạnh, tác động của củ dền đối với những người có đề kháng insulin kéo dài còn nhiều mâu thuẫn. Nghiên cứu năm 2016 trên nhóm nam giới béo phì, kháng insulin tiến hành đo phản ứng sau ăn nhưng không phát hiện ảnh hưởng rõ rệt của nitrat vô cơ lên glucose hay độ nhạy insulin ^[4]. Sự khác biệt này được giải thích là do hàm lượng polyphenol trong can thiệp chỉ đạt 68,4 mg mỗi khẩu phần, thấp hơn mức 326,3 mg trong các nghiên cứu ghi nhận kết quả tích cực ^[4].

Một nghiên cứu khác tuyển chọn 16 bệnh nhân béo phì phụ thuộc insulin uống 100 mL nước ép củ dền chứa 300 mg nitrat cũng không thấy thay đổi đáp ứng đường huyết sau ăn ^[2]. Liều dùng 300 mg nitrat này thấp hơn nhiều so với mức 990 mg trong thử nghiệm của các tác giả trước đó ^[2]. Tần suất lấy mẫu máu 30 phút một lần ở nghiên cứu này cũng bị coi là hạn chế khiến việc phát hiện các thay đổi tinh vi trở nên khó khăn ^[2].

Trên bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2, thử nghiệm dùng 250 ml nước ép củ dền (chứa 500 mg nitrat) mỗi ngày trong 2 tuần so với loại nước củ dền đã khử nitrat ghi nhận nồng độ nitrit huyết tương tăng nhưng độ nhạy insulin lại không được cải thiện ^[1]. Một nghiên cứu can thiệp năm 2022 cũng nêu rõ hàm lượng nitrat trong nước ép củ dền công nghiệp dao động rất lớn, từ 10 đến 3968 mg/l, gây ra sự bất nhất trong kết quả kiểm soát chuyển hóa giữa các báo cáo khoa học ^[1].

Các phát hiện từ nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật

Trên mô hình động vật, củ dền thể hiện nhiều tác động bảo vệ chuyển hóa nhưng cũng hé lộ một số điểm cần lưu tâm. Thử nghiệm năm 2022 trên 16 chuột cống trắng Wistar đực trưởng thành bị kháng insulin kéo dài 5 tuần cho uống 100% nước ép củ dền ^[5]. Kết quả cho thấy nhóm chuột dùng củ dền có nồng độ glucose và insulin thấp hơn khi thực hiện nghiệm pháp dung nạp glucose đường màng bụng ^[5]. Nồng độ NO huyết thanh và mô tăng đáng kể, đồng thời đảo tụy giảm tiết insulin dư thừa ở điều kiện nồng độ đường cao (16,7 mM) ^[5].

Tuy nhiên, nghiên cứu trên chuột này cũng ghi nhận hiện tượng peroxy hóa lipid ở gan và nồng độ men gan aspartate transaminase (AST) tăng cao ở nhóm uống 100% nước ép củ dền kéo dài ^[5]. Điều này cho thấy nguy cơ tiềm ẩn đối với tế bào gan khi tiêu thụ dịch ép đậm đặc với liều lượng quá cao mà không cân đối khẩu phần ^[5].

Năm 2023, một nghiên cứu trên hai mô hình chuột mắc hội chứng chuyển hóa (chuột SHR-CRP và chuột HHTg) được cho dùng nước ép củ dền trong 4 tuần ^[6]. Nước củ dền giúp cải thiện tình trạng stress oxy hóa, giảm mỡ nội tạng và giảm tích mỡ lạc chỗ tại gan ^[6]. Dù vậy, phương pháp can thiệp này không mang lại thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với độ nhạy insulin tại mô cơ và mô mỡ ở cả hai mô hình động vật ^[6].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn của bằng chứng

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem củ dền như một bài thuốc tự nhiên có thể chữa khỏi bệnh đái tháo đường hay đảo ngược hoàn toàn tình trạng kháng insulin. Thực tế, các thử nghiệm lâm sàng hiện có đa phần chỉ ghi nhận tác động hạ đỉnh đường huyết cấp tính trong 30-60 phút đầu nhờ làm chậm hấp thu thức ăn [3, 5]. Bằng chứng về việc củ dền giúp cải thiện độ nhạy insulin dài hạn ở người mắc bệnh chuyển hóa vẫn còn rất hạn chế và chưa đồng nhất [1, 2, 7].

Một hiểu lầm khác là uống nước ép nguyên chất càng đặc càng tốt. Củ dền chứa một lượng carbohydrate nhất định, khi ép lấy nước bỏ bã, lượng đường tự nhiên được hấp thu nhanh hơn, có thể làm tăng tải lượng đường nếu tiêu thụ quá nhiều trong một lần. Ngoài ra, việc dùng liều đậm đặc liên tục trong thời gian dài trên mô hình động vật đã ghi nhận dấu hiệu tăng men gan, đòi hỏi thêm các nghiên cứu an toàn trên người ^[5].

Đặc biệt, sự dao động rất lớn về hàm lượng hoạt chất sinh học và nitrat (từ 10 mg/l đến gần 4000 mg/l) giữa các giống củ và quy trình chế biến khiến người dùng khó có thể định lượng chính xác hiệu quả khi tự áp dụng tại nhà ^[1]. Người bệnh không nên tự ý ngưng hay thay đổi liều lượng thuốc hạ đường huyết theo chỉ định của bác sĩ để thay thế bằng củ dền.

Ai nên thận trọng khi sử dụng củ dền?

Những người mắc bệnh đái tháo đường tuýp 2 đang kiểm soát đường huyết không ổn định cần hết sức thận trọng với nước ép củ dền nguyên chất. Việc nạp một lượng lớn carbohydrate dạng lỏng hấp thu nhanh có thể khiến đường huyết dao động khó lường trước khi các hoạt chất kịp phát huy tác dụng.

Người có bệnh lý về gan hoặc men gan cao cũng cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng nước ép củ dền cô đặc thường xuyên, nhằm tránh gây thêm áp lực chuyển hóa lên tế bào gan như các cảnh báo từ nghiên cứu tiền lâm sàng ^[5]. Phụ nữ mang thai mắc đái tháo đường thai kỳ hoặc người đang sử dụng các thuốc điều trị chuyển hóa chuyên biệt cần duy trì chế độ dinh dưỡng theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.

Hướng dẫn áp dụng an toàn trong chế độ ăn hàng ngày

Để tận dụng các polyphenol và sắc tố betalain mà không làm tăng tải đường đột ngột, việc thay đổi cách chế biến là rất quan trọng. Thay vì ép lấy nước nguyên chất bỏ bã, người tiêu dùng nên ưu tiên ăn củ dền nguyên củ dưới dạng luộc, hấp, nướng nhẹ hoặc trộn salad để giữ lại nguồn chất xơ tự nhiên, giúp làm chậm tốc độ hấp thu đường.

Nếu muốn uống nước ép, chỉ nên dùng lượng vừa phải khoảng 100-150 ml mỗi lần, pha loãng với nước lọc hoặc ép chung với các loại rau lá xanh giàu chất xơ ít ngọt như cần tây, dưa chuột. Thời điểm thích hợp để sử dụng là dùng kèm hoặc ngay trước bữa ăn chính giàu tinh bột khoảng 15-30 phút, giúp các hợp chất polyphenol phát huy vai trò ức chế hấp thu đường sớm [1, 3, 5].

Tóm lại, củ dền là thực phẩm bổ dưỡng chứa nhiều hoạt chất sinh học có tiềm năng hỗ trợ điều hòa đường huyết cấp tính. Tuy nhiên, đây không phải là giải pháp thay thế thuốc điều trị; người tiêu dùng nên sử dụng ở mức độ vừa phải, kết hợp cùng chế độ ăn uống cân bằng và lối sống lành mạnh.