Nhiều người truyền tai nhau thói quen uống một ly nước ép củ dền mỗi sáng để ổn định huyết áp và thanh lọc cơ thể. Màu đỏ đậm đặc trưng cùng vị ngọt tự nhiên khiến loại củ này nhanh chóng trở thành thực phẩm vàng được săn đón trong chế độ ăn uống lành mạnh. Tuy nhiên, liệu một ly nước ép quen thuộc có thực sự tạo ra tác động hạ huyết áp rõ rệt như lời đồn?
Các bằng chứng khoa học cho thấy nước ép củ dền thực sự có khả năng hỗ trợ hạ huyết áp, đặc biệt là huyết áp tâm thu trong ngắn hạn [1]. Dù vậy, tác dụng này mang tính tạm thời, phụ thuộc vào lượng dùng hàng ngày và chưa thể thay thế hoàn toàn các phác đồ điều trị nội khoa tiêu chuẩn [3, 5].
Cơ chế sinh học: Hành trình từ nitrate đến nitric oxide
Tác dụng hạ áp của củ dền bắt nguồn từ hàm lượng nitrate vô cơ dồi dào có trong loại rau củ này [2]. Rau củ đại diện cho nguồn cung cấp nitrate chính trong chế độ ăn, chiếm tới 85% lượng tiêu thụ hàng ngày, bên cạnh các nguồn khác như thịt và nước [3]. Khi đi vào cơ thể, nitrate vô cơ từ thức ăn được hấp thu nhanh chóng và hoàn toàn tại đoạn gần ruột non với độ khả dụng sinh học đạt 100% [4].
Sau khi hấp thu, khoảng 25% lượng nitrate lưu hành trong huyết tương được cô đặc tại tuyến nước bọt và tiết ngược vào khoang miệng [4]. Tại đây, các vi khuẩn hội sinh cư trú trên bề mặt lưỡi sẽ chuyển đổi khoảng 20% lượng nitrate này (tương đương 5 đến 8% tổng lượng hấp thu) thành hợp chất nitrite [4].
Hợp chất nitrite này sau đó tiếp tục được đưa xuống dạ dày, vào hệ tuần hoàn và chuyển hóa thành nitric oxide [5, 6]. Phân tử nitric oxide đóng vai trò quyết định giúp làm giãn nở các thành mạch, tăng cường lưu lượng máu và cải thiện độ đàn hồi của hệ thống mạch máu [5]. Nhờ cơ chế này, áp lực dòng máu tác động lên thành động mạch giảm xuống một cách tự nhiên [1, 6].
Bằng chứng lâm sàng: Những nghiên cứu thực tế nói gì?
Để xác thực hiệu quả của nước ép củ dền, nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng đã được triển khai trên các nhóm đối tượng khác nhau. Một nghiên cứu công bố năm 2012 thực hiện thử nghiệm bắt chéo mù đôi, có đối chứng giả dược trên 15 phụ nữ và 15 nam giới khỏe mạnh [4]. Các tình nguyện viên được phân ngẫu nhiên để uống 500g nước ép củ dền kết hợp táo hoặc nước ép giả dược, kèm theo chế độ ăn uống bình thường [4].
Huyết áp của các tình nguyện viên được theo dõi liên tục ít nhất mỗi giờ một lần trong 24 giờ bằng máy đo huyết áp lưu động [4]. Kết quả ghi nhận xu hướng giảm huyết áp tâm thu sau 6 giờ uống nước ép củ dền so với giả dược (P=0,064) [4]. Đặc biệt, phân tích riêng trên 13 nam giới sau khi hiệu chỉnh chênh lệch ban đầu cho thấy mức giảm huyết áp tâm thu có ý nghĩa thống kê từ 4 đến 5 mmHg ở mốc 6 giờ [4].
Một nghiên cứu khác công bố năm 2019 tiến hành thử nghiệm bắt chéo mù đôi trên 15 người trưởng thành khỏe mạnh có huyết áp bình thường trong độ tuổi từ 22 đến 40 [6]. Tình nguyện viên dùng nước ép củ dền chứa nitrate (6,5 đến 7,3 mmol) hoặc nước ép giả dược đã loại bỏ nitrate (dưới 0,06 mmol) [6]. Kết quả cho thấy nước ép củ dền chứa nitrate làm giảm huyết áp tâm thu động mạch chủ 5,2 mmHg (khoảng tin cậy 95%: 1,9 đến 8,5 mmHg) ở thời điểm 30 phút sau uống [6]. Hiệu quả giảm bớt ở mốc 60 phút, tác động lên huyết áp cánh tay là tối thiểu và không duy trì được sau 24 giờ theo dõi lưu động [6].
Năm 2022, một thử nghiệm can thiệp bắt chéo thí điểm trên 18 người khỏe mạnh so sánh 115 ml nước ép củ dền với 250 ml nước ép rau lá xanh trong 7 ngày, cả hai đều cung cấp khoảng 340 mg nitrate mỗi ngày [3]. Kết quả chỉ ra nồng độ nitrate và nitrite huyết tương tăng lên rõ rệt, đồng thời ghi nhận mức giảm có ý nghĩa thống kê đối với huyết áp tâm thu tại phòng khám (P=0,004) và huyết áp tâm thu đo tại nhà sau uống 2 giờ (P=0,002) trong giai đoạn dùng nước ép củ dền [3].
Bằng chứng từ các phân tích gộp quy mô lớn
Nhìn nhận trên bức tranh tổng thể, các bài tổng quan hệ thống đã củng cố thêm độ tin cậy của hiệu quả hạ áp ngắn hạn. Một phân tích gộp công bố năm 2013 thu thập dữ liệu từ 16 thử nghiệm bắt chéo giai đoạn 2006 đến 2012 với tổng số 254 người tham gia (quy mô mỗi nghiên cứu từ 7 đến 30 người, thời gian can thiệp từ 2 giờ đến 15 ngày) [1]. Phân tích chỉ ra việc tiêu thụ nitrate vô cơ và nước ép củ dền liên quan đến mức giảm huyết áp tâm thu là -4,4 mmHg (khoảng tin cậy 95%: -5,9 đến -2,8 mmHg), trong khi huyết áp tâm trương giảm không đáng kể (-1,1 mmHg) [1].
Một phân tích gộp và tổng quan hệ thống khác vào năm 2017 đánh giá 22 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên từ năm 2009 đến 2017, gồm 47 nhóm can thiệp (650 người) và 43 nhóm đối chứng (598 người) [2]. Kết quả tổng thể ghi nhận nhóm bổ sung nước ép củ dền có huyết áp tâm thu thấp hơn -3,55 mmHg và huyết áp tâm trương thấp hơn -1,32 mmHg so với nhóm đối chứng [2].
Chênh lệch giảm huyết áp tâm thu thể hiện rõ nét hơn ở các nghiên cứu kéo dài từ 14 ngày trở lên so với dưới 14 ngày (-5,11 so với -2,67 mmHg) [2]. Đồng thời, liều dùng củ dền cao nhất (500 ml/ngày) đem lại mức giảm huyết áp tâm thu lớn hơn liều thấp 70 đến 140 ml/ngày (-4,78 so với -2,37 mmHg) [2]. Đáng chú ý, phân tích cũng ghi nhận hiệu ứng hạ áp có thể đến từ các thành phần khác ngoài nitrate, làm nổi bật tiềm năng tác động độc lập với nitrate của củ dền [2].
Giới hạn của bằng chứng: Hiệu lực kéo dài đến đâu?
Mặc dù các dữ liệu ban đầu rất hứa hẹn, nước ép củ dền bộc lộ những giới hạn rõ rệt về tính bền vững. Một nghiên cứu công bố năm 2014 thực hiện trên 24 người cao tuổi thừa cân (độ tuổi trung bình 62, chỉ số khối cơ thể BMI 30,1), trong đó 21 người hoàn thành thử nghiệm dùng củ dền cô đặc hoặc nước ép lý chua đen trong 3 tuần, sau đó ngừng dùng 1 tuần [7]. Nghiên cứu chỉ ra củ dền cô đặc giúp giảm huyết áp tâm thu đo hàng ngày tại nhà sau 3 tuần (-7,3 mmHg), nhưng tác dụng này mất đi ngay sau 1 tuần ngừng sử dụng [7]. Đồng thời, chỉ số huyết áp đo tại phòng khám và huyết áp lưu động 24 giờ đều không cho thấy sự thay đổi có ý nghĩa [7].
Bên cạnh đó, tác dụng hạ áp dường như không nhất quán trên người đang dùng thuốc điều trị. Nghiên cứu năm 2015 trên 27 bệnh nhân đang dùng thuốc điều trị tăng huyết áp uống nước ép củ dền giàu nitrate hoặc nước ép giả dược loại bỏ nitrate trong 1 tuần [8]. Dù nồng độ nitrate và nitrite trong huyết tương tăng gấp 3 lần và nước bọt tăng gấp 7 đến 8 lần, huyết áp đo tại nhà và huyết áp lưu động 24 giờ vào ngày thứ 7 hoàn toàn không có sự khác biệt giữa hai nhóm [8]. Các tác giả kết luận tăng nitrate từ nước ép củ dền có thể không phải phương pháp ngắn hạn hiệu quả để hạ thêm huyết áp ở người đang điều trị tăng huyết áp [8].
Hiểu lầm phổ biến khi sử dụng nước ép củ dền
Nhiều người lầm tưởng rằng nước ép củ dền có thể chữa dứt điểm bệnh tăng huyết áp hoặc thay thế hoàn toàn cho thuốc chỉ định. Các dữ liệu lâm sàng đều xác nhận củ dền chỉ tạo hiệu ứng hạ áp tạm thời trong vài giờ đến vài tuần khi duy trì uống đều đặn [3, 8]. Khi ngưng uống, huyết áp sẽ quay trở về mức ban đầu do nồng độ nitrite và nitric oxide trong hệ tuần hoàn suy giảm [7].
Một hiểu lầm khác là càng uống nhiều, huyết áp càng tụt sâu không kiểm soát. Nghiên cứu năm 2017 cho thấy dù liều dùng có tương quan thuận với hiệu quả hạ áp, việc dung nạp hàm lượng nitrate quá cao trong mỗi 100 ml nước ép lại ghi nhận kích thước hiệu ứng hạ áp nhỏ hơn [2]. Nước ép củ dền chỉ đóng vai trò là liệu pháp dinh dưỡng bổ trợ chứ không phải thần dược biến đổi huyết áp tức thì.
Nhóm đối tượng cần thận trọng
Dù là thực phẩm tự nhiên, không phải ai cũng có thể tự ý sử dụng nước ép củ dền với lượng lớn. Bệnh nhân đang được kê đơn điều trị tăng huyết áp cần thận trọng và không tự ý bỏ thuốc để chuyển sang uống nước ép [8]. Việc phối hợp bổ sung nitrate từ thực phẩm cần được thảo luận kỹ với bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tim mạch toàn diện [1].
Đối với phụ nữ mang thai bị tăng huyết áp mạn tính, một nghiên cứu thử nghiệm tính khả thi năm 2018 trên 40 thai phụ cho thấy can thiệp uống 70 ml nước ép củ dền mỗi ngày trong 8 ngày không làm giảm huyết áp tổng thể so với giả dược, dù mức độ chấp nhận can thiệp đạt 97% và có tương quan giữa nồng độ nitrite huyết tương với huyết áp tâm trương [5]. Phụ nữ mang thai có bệnh lý huyết áp tuyệt đối không tự ý dùng nước ép củ dền để trị bệnh mà cần tuân thủ nghiêm ngặt theo dõi y khoa chuyên biệt.
Hướng dẫn sử dụng và áp dụng vào chế độ ăn
Để tận dụng nguồn nitrate tự nhiên một cách an toàn, bạn có thể bổ sung nước ép củ dền hoặc các loại rau xanh vào thực đơn hàng ngày. Hàm lượng nitrate trong tự nhiên dao động nhiều tùy thuộc vào loại đất, điều kiện nuôi trồng, vận chuyển và bảo quản [3]. Ngoài củ dền, các loại rau giàu nitrate khác có thể luân phiên bổ sung gồm cần tây, cải xoong, ngò tây, xà lách và rau bina [3].
Nghiên cứu cho thấy lượng dùng nước ép củ dền đem lại lợi ích trong các thử nghiệm dao động từ 70 ml, 115 ml đến 500 ml mỗi ngày [2, 7]. Thời điểm nước ép bắt đầu phát huy tác dụng hạ huyết áp tâm thu ghi nhận từ 30 phút đến 6 giờ sau khi uống [1, 8]. Do vi khuẩn ở khoang miệng đóng vai trò mấu chốt để chuyển hóa nitrate thành nitrite có hoạt tính sinh học, không nên lạm dụng nước súc miệng diệt khuẩn mạnh ngay trước hoặc sau khi uống nước củ dền [1, 6].
Nước ép củ dền mang lại những giá trị sinh học tích cực trong việc hỗ trợ hạ huyết áp tâm thu nhờ cơ chế tăng cường nitric oxide tự nhiên. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp dinh dưỡng hỗ trợ ngắn hạn, không duy trì được hiệu quả khi ngừng dùng và chưa chứng minh được tác dụng vượt trội ở người đang uống thuốc huyết áp. Để bảo vệ sức khỏe tim mạch lâu dài, người dân cần kết hợp chế độ ăn uống đa dạng, lối sống lành mạnh và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi bất kỳ chế độ can thiệp nào.
