Lời đồn thổi về thần dược và thực tế khoa học
Thời gian gần đây, hoa đu đủ đực và các bộ phận khác của cây đu đủ thường xuyên được lan truyền trên mạng xã hội như một phương thuốc cứu cánh cho bệnh nhân ung thư. Không ít người bệnh đã tự ý bỏ ngang phác đồ hóa trị, xạ trị của bệnh viện để tìm mua các bài thuốc sắc truyền miệng với hy vọng chữa lành tế bào ác tính.
Thực tế, cây đu đủ (Carica papaya L.) từng xuất hiện trong nhiều ghi chép dân gian và y học cổ truyền, bao gồm cả các bài thuốc từ thổ dân Úc nhằm hỗ trợ điều trị bệnh lý ác tính [1] [2] [3]. Tuy nhiên, các nhà khoa học khẳng định: hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh cây đu đủ hay hoa đu đủ đực có thể chữa khỏi ung thư trên cơ thể người [4]. Toàn bộ các dữ liệu tích cực ghi nhận được mới chỉ dừng lại ở phạm vi nghiên cứu trong phòng thí nghiệm (in vitro) trên các dòng tế bào và một số ít mô hình động vật [4] [5].
Nghiên cứu về cây đu đủ đực hiện nay chủ yếu tập trung vào các chiết xuất từ lá của cây đực và hạt, chứ chưa có công trình lâm sàng xác thực trên hoa đu đủ đực [6]. Do đó, việc xem dược liệu này là thuốc trị ung thư là một sự ngộ nhận nguy hiểm, có thể làm lỡ mất cơ hội can thiệp y khoa quý giá của người bệnh.
Dược lý trong phòng thí nghiệm hoạt động ra sao?
Trong các nghiên cứu in vitro (tức thử nghiệm trên đĩa thí nghiệm hoặc tế bào nuôi cấy), các nhà khoa học nhận thấy các hợp chất chiết xuất từ lá cây đu đủ đực, hạt và lá đu đủ nói chung có khả năng tác động tiêu cực lên sự sống sót của các dòng tế bào ung thư [6] [1] [2].
Cơ chế sinh học được ghi nhận gồm việc kích hoạt quá trình tự chết của tế bào (apoptosis) và làm ngừng chu kỳ phân chia tế bào [6]. Cụ thể, chiết xuất từ lá cây đu đủ đực gây cảm ứng quá trình tự chết và làm ngừng chu kỳ tế bào ở pha S [6]. Trong khi đó, dịch chiết từ hạt và lá của cây đu đủ cái lại làm ngừng chu kỳ tế bào ở pha G2M kết hợp gây chết tế bào [6].
Bên cạnh đó, các hoạt chất trong đu đủ còn có khả năng can thiệp vào các đường truyền tín hiệu sinh học quan trọng bên trong tế bào ác tính. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy chiết xuất lá đu đủ có tác dụng làm giảm đáng kể mức biểu hiện mRNA của Wnt và beta catenin – những yếu tố thường điều hòa sự tăng sinh mất kiểm soát trong tế bào ung thư [7]. Hơn nữa, một số phân đoạn chiết xuất từ hạt còn biểu hiện hoạt tính chống oxy hóa, bảo vệ tế bào và bảo vệ bộ gen trước các tác nhân gây đột biến [5].
Các bằng chứng nghiên cứu nói lên điều gì?
Để đánh giá tính xác thực của thông tin, chúng ta cần nhìn thẳng vào các dữ liệu khoa học thực tế đã được công bố trên các tạp chí y sinh:
Nghiên cứu năm 2022 về ung thư khoang miệng: Đánh giá tác động của chiết xuất lá cây đu đủ đực, lá cây đu đủ cái và hạt đu đủ trên dòng tế bào ung thư biểu mô vảy khoang miệng (SCC-25) [6]. Kết quả cho thấy lá cây đực chứa hàm lượng alkaloid cao hơn [6]. Cả lá và hạt đều gây ức chế tế bào thông qua việc gây ngưng chu kỳ tế bào và kích hoạt apoptosis [6]. Chiết xuất nước-ethanol từ hạt đu đủ chứa lượng benzyl isothiocyanate cao nhất [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ dừng lại ở mức in vitro và các tác giả nhấn mạnh cần nghiên cứu thêm để phát triển thành liệu pháp bổ trợ, không phải thuốc điều trị độc lập [6].
Nghiên cứu năm 2018 về ung thư tuyến tiền liệt: Tách chiết nước ép lá đu đủ thành 28 phân đoạn bằng kỹ thuật HPLC [1]. Nhóm nghiên cứu tìm ra hỗn hợp chứa 6 phân đoạn (FC-3) có khả năng ức chế mạnh các dòng tế bào ung thư tuyến tiền liệt (BPH-1, PC-3, LNCaP) phụ thuộc nồng độ với giá trị IC50 dưới 20 microgam/ml [1]. FC-3 ít ảnh hưởng đến tế bào tuyến tiền liệt bình thường (WPMY-1, RWPE-1) và thể hiện tính hiệp đồng khi phối hợp cùng thuốc paclitaxel với chỉ số kết hợp lần lượt là 0,89-0,98 (trên PC-3) và 0,85-1,10 (trên LNCaP) [1]. Phân tích bằng khối phổ UHPLC-QToF nhận diện nhiều hợp chất chống ung thư đã biết tồn tại trong phân đoạn phân cực trung bình của dịch lá [1].
Nghiên cứu năm 2016 về tế bào ung thư biểu mô vảy: Khảo sát độc tính tế bào in vitro của dịch chiết nước và ethanol từ lá đu đủ trên tế bào ung thư biểu mô vảy người SCC25 và tế bào biểu bì lành HaCaT [2]. Hai trong bốn phân đoạn chiết xuất cho thấy tác động chọn lọc trên tế bào ung thư nhờ chứa hàm lượng cao các hợp chất phenolic và flavonoid (thuộc nhóm kaempferol và quercetin) [2].
Nghiên cứu năm 2022 về tế bào ung thư đại tràng: Thử nghiệm chiết xuất lá đu đủ trên dòng tế bào ung thư đại tràng người HT-29 bằng thử nghiệm MTT và Real Time-PCR [7]. Kết quả cho thấy chiết xuất làm tăng tỷ lệ chết của tế bào ung thư phụ thuộc vào liều dùng, ức chế tối đa sau 48 giờ ở nồng độ 300 và 400 microgam/ml [7]. Chiết xuất làm giảm biểu hiện mRNA của Wnt và beta catenin với ý nghĩa thống kê (p < 0,05) [7].
Nghiên cứu năm 2014 trên mô hình động vật: Khảo sát phân đoạn giàu flavonoid từ hạt đu đủ trên tế bào in vitro và mô hình chuột [5]. Hoạt chất này giúp chống lại sự sinh ung thư phổi do benzopyrene và ung thư nhú ở da chuột do 7,12-dimethyl benz(a)anthracene [5]. Nghiên cứu cho thấy khả năng ngăn chặn giai đoạn sớm của quá trình tạo khối u ở chuột, nhưng các tác giả khẳng định cần làm rõ hồ sơ độc tính và dược lý trước khi nghĩ đến thử nghiệm lâm sàng [5].
Nghiên cứu năm 2016 về phương pháp đun nấu: Đánh giá phương pháp sắc nước truyền thống của thổ dân Úc đối với lá đu đủ [3]. Đáng chú ý, kết quả cho thấy nước ép lá tươi thể hiện tác dụng độc tế bào trên dòng SCC25 chọn lọc và mạnh hơn nhiều so với nước sắc đun sôi kéo dài [3]. Quá trình đun sôi kỹ làm giảm đáng kể hoạt tính chọn lọc tiêu diệt tế bào ung thư của chiết xuất [3].
Tổng quan y văn năm 2013: Một rà soát thư mục toàn diện kết luận rằng các bằng chứng khoa học về hiệu quả của đu đủ trong ngăn ngừa và điều trị ung thư còn rất hạn chế [4]. Tại thời điểm khảo sát, không có nghiên cứu lâm sàng trên người hay nghiên cứu ung thư trên động vật nào được ghi nhận ngoài 7 công trình in vitro nuôi cấy tế bào [4].
Giới hạn cốt lõi: Ống nghiệm rất xa thực tế cơ thể người
Mặc dù các dữ liệu sinh học trong phòng thí nghiệm cho thấy tiềm năng đáng chú ý, khoảng cách từ một chiếc đĩa petri (nuôi cấy tế bào) đến cơ thể sống của con người là vô cùng lớn. Tế bào ung thư khi nuôi cấy nhân tạo bị tiếp xúc trực tiếp với các phân đoạn chiết xuất ở nồng độ đậm đặc, điều khó có thể xảy ra trong cơ thể người [1] [7].
Khi uống một loại thảo dược, các hợp chất phải trải qua quá trình tiêu hóa ở dạ dày, hấp thu qua ruột non và chuyển hóa tại gan. Rất nhiều hoạt chất thực vật bị biến tính hoặc chỉ hấp thu một lượng rất nhỏ vào máu, hoàn toàn không đạt được nồng độ ức chế như trong môi trường nuôi cấy [7].
Hơn nữa, các nghiên cứu hiện tại mới chỉ làm sáng tỏ một phần các chiết xuất từ lá hoặc hạt của cây đu đủ đực và đu đủ cái, chứ chưa có bằng chứng cụ thể trên hoa đu đủ đực [6] [1] [5]. Việc suy diễn một vài hoạt tính trong ống nghiệm thành thuốc đặc trị khối u trên người là nhận định hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học.
Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh
Nhiều người tin rằng "thuốc nam thảo mộc" luôn lành tính và uống càng đặc, đun càng kỹ thì tác dụng chữa bệnh càng cao. Tuy nhiên, các nghiên cứu khoa học lại chỉ ra điều ngược lại.
Nghiên cứu năm 2016 đã chứng minh rằng thao tác đun sắc nước lá đu đủ quá kỹ theo thói quen dân gian làm suy giảm nghiêm trọng khả năng tiêu diệt chọn lọc tế bào ung thư so với nước ép thô [3]. Nhiệt độ cao trong thời gian dài có thể phá hủy cấu trúc của các hợp chất phenolic, flavonoid nhạy cảm với nhiệt [2] [3].
Nguy hiểm hơn cả là tình trạng bệnh nhân từ chối các liệu pháp y học hiện đại như phẫu thuật, hóa trị, xạ trị để uống nước cây đu đủ đực. Điều này khiến bệnh nhân mất đi giai đoạn vàng để can thiệp khối u, dẫn đến tiến triển di căn nhanh chóng và suy giảm tiên lượng sống.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Bệnh nhân ung thư đang trong giai đoạn điều trị y khoa tích cực tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ đu đủ đực khi chưa có sự đồng ý của bác sĩ chuyên khoa ung bướu. Dù nghiên cứu trên tế bào cho thấy dịch chiết đu đủ có thể tạo tác động hiệp đồng với một số thuốc hóa trị như paclitaxel [1], trên lâm sàng, các chất này hoàn toàn có nguy cơ gây tương tác thuốc, làm giảm tác dụng điều trị hoặc gia tăng độc tính lên gan, thận.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng cần tránh dùng các loại nước sắc thảo dược đu đủ đậm đặc. Các phân đoạn alkaloid hoặc các chất kích thích sinh học chưa được kiểm định đầy đủ về độ an toàn có thể gây ảnh hưởng đến hệ tiêu hóa non nớt hoặc co bóp cơ trơn tử cung.
Người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng nặng cũng không nên dùng tùy tiện các loại nước chiết xuất đậm đặc từ đu đủ, bởi tính cay, đắng và các enzym phân giải có thể gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa.
Áp dụng thực tế sao cho an toàn và hợp lý?
Nếu gia đình có thói quen sử dụng hoa đu đủ đực hoặc lá đu đủ như một món ăn dân dã, bạn hoàn toàn có thể tiếp tục xem đây là một loại rau củ, thực phẩm hỗ trợ thông thường trong chế độ ăn uống hằng ngày.
Chỉ nên sử dụng dược liệu này ở lượng vừa phải, kết hợp cùng một chế độ ăn uống cân bằng, đa dạng dưỡng chất, giàu rau củ quả tươi và đủ nước. Không nên xem hoa hay lá đu đủ đực là bài thuốc trị bệnh nan y.
Tránh việc gom hái tự do rồi đun sắc uống thay nước lọc suốt ngày này qua tháng khác. Nếu muốn sử dụng các sản phẩm thực phẩm bảo vệ sức khỏe hoặc bài thuốc hỗ trợ chứa chiết xuất đu đủ đực, người bệnh cần tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng hoặc bác sĩ điều trị để được đánh giá nguy cơ tương tác thuốc.
Lời khuyên cân bằng cho người bệnh
Hoa đu đủ đực và các bộ phận của cây đu đủ là nguồn nguyên liệu tự nhiên chứa nhiều hợp chất sinh học có tiềm năng chống oxy hóa và ức chế tế bào lạ trong phòng thí nghiệm [6] [2]. Dẫu vậy, tiềm năng nghiên cứu hoàn toàn không đồng nghĩa với khả năng điều trị khỏi bệnh ung thư trên cơ thể người [4].
Người bệnh và thân nhân cần giữ vững tâm lý tỉnh táo, không tin theo các thông tin thổi phồng trên mạng xã hội. Việc tuân thủ phác đồ điều trị tiêu chuẩn của bác sĩ chuyên khoa kết hợp cùng lối sống lành mạnh, dinh dưỡng khoa học chính là chìa khóa then chốt để bảo vệ sức khỏe và kéo dài tuổi thọ.
