Lời đồn dân gian về hoa ngâu và giấc ngủ
Trong đời sống thường nhật, nhiều người Việt quen thuộc với việc hái hoa ngâu để ướp trà hoặc phơi khô nấu nước uống trước giờ ngủ. Lời truyền miệng cho rằng hương thơm dịu nhẹ của ngâu giúp giải tỏa căng thẳng, an thần và mang lại giấc ngủ sâu.
Tuy nhiên, liệu hoa ngâu có thực sự sở hữu dược tính gây ngủ hay đây chỉ là hiệu ứng tâm lý từ việc thưởng trà? Để làm rõ nghi vấn này, cần đối chiếu các bằng chứng khoa học thực nghiệm về loài cây này với những thảo dược khác vốn hay bị nhầm lẫn tên gọi.
Hoa ngâu có thực sự giúp trị mất ngủ?
Câu trả lời thẳng thắn từ y học hiện đại là chưa có bằng chứng lâm sàng nào chứng minh hoa ngâu giúp điều trị mất ngủ. Dù ngâu là cây thuốc quen thuộc, các dữ liệu dược lý hiện nay chưa từng ghi nhận thử nghiệm đánh giá khả năng an thần hay hỗ trợ giấc ngủ của nó trên người.
Sự nhầm lẫn phổ biến thường bắt nguồn từ tên khoa học và việc đồng nhất tác dụng giữa các loài thực vật có hương thơm. Những lợi ích an thần được đồn thổi của ngâu phần lớn đến từ kinh nghiệm dân gian hoặc bị gán ghép sai lệch từ những cây có tên la-tinh mang hậu tố tương tự.
Khoa học thực sự biết gì về tác dụng của cây ngâu?
Cây ngâu có tên khoa học chính xác là Aglaia odorata Lour., thuộc họ Xoan (Meliaceae) [4, 7]. Loài cây này phân bố tự nhiên ở miền nam Trung Quốc và các nước Đông Nam Á [7, 8]. Trong y học cổ truyền Trung Hoa, ngâu từ lâu đã được sử dụng như một vị thuốc để cải thiện lưu thông máu, hỗ trợ chứng chóng mặt, chữa chấn thương, vết bầm tím, bệnh tim và hạ sốt [4, 7]. Hoa của cây ngâu cũng thường được người dân dùng để ướp thơm quần áo [1].
Nghiên cứu về bộ gen cho thấy chiết xuất từ cây ngâu có đặc tính kháng khuẩn [1]. Ngoài ra, loài cây này còn được khảo sát về tiềm năng làm thuốc trừ cỏ và thuốc trừ sâu sinh học [1]. Về mặt sinh học phân tử, các nhà khoa học đã giải mã hoàn chỉnh hệ gen lục lạp và ty thể của ngâu để tìm hiểu đặc tính di truyền và các vị trí chỉnh sửa ARN [7, 8].
Về mặt tác động lên hệ thần kinh, nghiên cứu công bố năm 2020 đã kiểm tra chiết xuất từ lá cây ngâu (Aglaia odorata) trên mô hình đột quỵ thiếu máu não cục bộ ở chuột và tế bào thần kinh PC12 [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất lá ngâu có tác dụng bảo vệ tế bào thần kinh rõ rệt trước tổn thương thiếu máu cục bộ [2].
Thử nghiệm trên chuột bị tắc động mạch não giữa chứng minh chiết xuất lá ngâu giúp giảm diện tích nhồi máu não và đảo ngược các tổn thương ở vùng vỏ não cũng như hồi hải mã [2]. Trong phòng thí nghiệm, chiết xuất này bảo vệ tế bào PC12 bị tước đoạt oxy-glucose bằng cách giảm số lượng tế bào chết theo chương trình, tăng điện thế màng ty thể và giảm tích tụ superoxide [2]. Cơ chế này hoạt động thông qua việc ức chế con đường chết tế bào qua trung gian p53/Puma và caspase-9/3 tại ty thể [2]. Tuy nhiên, công trình này hoàn toàn nhắm đến bảo vệ não sau đột quỵ, không hề kiểm tra tác dụng an thần hay cải thiện giấc ngủ [2].
Hiểu lầm phổ biến: Nhầm lẫn tên khoa học của hoa ngâu
Lý do lớn nhất khiến hoa ngâu mang tiếng "thần dược an thần" xuất phát từ sự nhầm lẫn giữa cây ngâu (Aglaia odorata) với các loài thực vật khác có chữ "odorata" (nghĩa là có mùi thơm) trong tên khoa học. Điển hình là cây hoa tím (Viola odorata) và cây cúc áo (Bidens odorata).
Đối với cây hoa tím (Viola odorata), một bài tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2022 đã xác nhận dịch chiết của loài này giúp cải thiện tổng điểm chất lượng giấc ngủ PSQI, điểm chất lượng giấc ngủ chủ quan, thời lượng ngủ và chỉ số độ nặng mất ngủ ISI so với giả dược [3]. Mặc dù vậy, nghiên cứu cũng ghi nhận chiết xuất hoa tím không cải thiện đáng kể độ trễ giấc ngủ, hiệu quả giấc ngủ theo thói quen hay các rối loạn ban ngày [3]. Cơ chế an thần của hoa tím đến từ hoạt chất rutin liên kết với thụ thể GABA-A [3].
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù ba năm 2024 trên 84 phụ nữ mãn kinh (chia đều hai nhóm can thiệp và giả dược) dùng 5 ml siro Viola odorata mỗi ngày 2 lần trong 1 tháng cho thấy điểm mất ngủ PSQI giảm mạnh từ 9,2 xuống 4,9 [4]. Tương tự, nghiên cứu năm 2020 trên 83 bệnh nhân trầm cảm hoặc rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) cũng chứng minh siro hoa tím (5 ml mỗi 12 giờ trong 4 tuần) giúp cải thiện đáng kể giấc ngủ và triệu chứng tâm thần [5].
Đối với cây Bidens odorata, một nghiên cứu năm 2020 trên chuột cho thấy chiết xuất cồn từ lá cây này ở liều 200 mg/kg kéo dài thời gian ngủ tương đương clonazepam (1,5 mg/kg), đồng thời có tác dụng chống co giật và giải lo âu qua hệ thống GABA [6].
Những dữ liệu trên chứng minh rằng đặc tính gây ngủ thuộc về Viola odorata hoặc Bidens odorata, hoàn toàn không phải là cây ngâu Aglaia odorata [1, 2, 4]. Việc đồng nhất các loài cây này do tên gọi dân gian tương tự đã tạo ra lời đồn thiếu cơ sở.
Giới hạn của bằng chứng hiện có
Các tài liệu khoa học hiện hành về cây ngâu (Aglaia odorata) chỉ mới dừng lại ở việc bảo vệ thần kinh chống tổn thương thiếu máu cục bộ trong ống nghiệm và trên mô hình chuột [2]. Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào đánh giá liệu hoạt chất trong hoa hay lá ngâu có tác động lên các thụ thể điều hòa giấc ngủ ở người hay không.
Do đó, người dân không nên suy diễn rằng một loại thảo mộc có tính bảo vệ tế bào não thì mặc nhiên sẽ giúp dễ ngủ. Hiệu quả cải thiện giấc ngủ cần được chứng minh bằng các chỉ số y khoa chuyên biệt như điện não đồ, thời gian đi vào giấc ngủ hoặc thang đo PSQI như các thử nghiệm trên hoa tím hay lô hội [2, 3, 5, 6].
Ai nên thận trọng khi sử dụng hoa ngâu?
Mặc dù hoa ngâu thường được dùng làm hương liệu, việc tự ý dùng lượng lớn lá hoặc hoa ngâu sắc uống để trị mất ngủ là điều không an toàn. Do chưa có các thử nghiệm lâm sàng về độc tính bán trường diễn và tương tác thuốc trên người, người có bệnh lý nền cần đặc biệt cẩn trọng.
Những người đang dùng thuốc điều trị tim mạch, huyết áp hoặc thuốc chống đông máu không nên tự ý dùng dịch chiết ngâu đậm đặc vì cây có đặc tính cải thiện tuần hoàn và hạ sốt [4, 7]. Phụ nữ mang thai, người cho con bú và trẻ nhỏ cũng nên tránh sử dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng từ cây ngâu.
Gợi ý áp dụng thực tế và lời khuyên y khoa
Nếu yêu thích hương thơm của hoa ngâu, người tiêu dùng chỉ nên sử dụng ở dạng ướp trà thông thường hoặc túi thơm phòng để tạo cảm giác dễ chịu về mặt tinh thần [1]. Không nên kỳ vọng nước hoa ngâu là một bài thuốc điều trị dứt điểm chứng mất ngủ mãn tính.
Khi gặp các vấn đề về giấc ngủ kéo dài, giải pháp đúng đắn nhất là thăm khám chuyên khoa thần kinh hoặc tâm thần để xác định nguyên nhân. Giữ phòng ngủ thông thoáng, duy trì giờ ngủ đều đặn và tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược hỗ trợ nào là cách an toàn và bền vững nhất để bảo vệ sức khỏe.
