Nhiều người Việt Nam quen thuộc với hoa thiên lý xào thịt bò hay nấu canh cua thanh mát trong bữa cơm gia đình. Tuy nhiên, khi tìm kiếm các bài thuốc đông y, không ít người bắt gặp tên gọi "thiên lý quang" và lầm tưởng đây là cùng một loại cây hoặc có thể dùng thay thế cho nhau.
Thực tế, hoa thiên lý ăn được và dược liệu thiên lý quang là hai loài thực vật hoàn toàn khác nhau về nguồn gốc, thành phần hóa học lẫn mức độ an toàn. Trong khi hoa thiên lý dùng làm thực phẩm phổ biến, thì thiên lý quang (tên khoa học là Senecio scandens) lại là một vị thuốc cần sự kiểm soát chặt chẽ do chứa nhóm ancaloit có thể gây độc cho gan nếu sử dụng sai cách [1], [2].
Khác biệt cơ bản giữa rau ăn và cây thuốc
Hoa thiên lý dùng trong ẩm thực thuộc họ La bố ma (Apocynaceae), hoa mọc thành chùm màu vàng xanh nhạt và tỏa hương thơm dịu mát vào chiều tối. Toàn bộ chùm hoa và lá non của cây từ lâu đã được nhân dân ta dùng làm rau ăn hàng ngày mà không gây ngộ độc.
Ngược lại, thiên lý quang có tên khoa học là Senecio scandens Buch.-Ham., thuộc họ Cúc (Asteraceae) [2]. Đây là loài dây leo thân gỗ nhỏ, mọc hoang dại và được thu hái toàn bộ phần trên mặt đất để làm thuốc trong y học cổ truyền [2]. Do có chữ "thiên lý" trong tên gọi, nhiều người chưa có kiến thức thực vật học rất dễ nhầm lẫn hai loài này với nhau.
Thành phần hóa học và dược tính của thiên lý quang
Thiên lý quang là một vị thuốc cổ truyền được sử dụng trong điều trị các chứng viêm đường hô hấp, viêm ruột, tiêu chảy do vi khuẩn và viêm kết mạc [2]. Các phân tích hóa thực vật hiện đại cho thấy loài cây này chứa nhiều nhóm hoạt chất đa dạng như flavonoid, axit phenolic, terpenoid, carotenoid và tinh dầu [2].
Một nghiên cứu phân tích dấu vân tay sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) công bố năm 2011 xác nhận sự hiện diện dồi dào của các hợp chất axit hữu cơ và flavone (như axit chlorogenic, hyperoside) trong thiên lý quang, góp phần tạo nên tác dụng sinh học của cây [3]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2019 về mặt phiên mã di truyền trên Senecio scandens đã phân lập được gen SsNES xúc tác quá trình sinh tổng hợp trans-nerolidol ở thân và lá, hỗ trợ cơ chế phòng vệ tự nhiên chống sâu bệnh của thảo mộc này [4]. Năm 2025, một thử nghiệm trong ống nghiệm ghi nhận chiết xuất thiên lý quang ở nồng độ 1280 mcg/mL khi ủ với vi khuẩn đa kháng thuốc Acinetobacter baumannii đã thể hiện khả năng tác động làm tổn thương màng tế bào vi khuẩn [5].
Cảnh báo độc tính gan từ ancaloit pyrrolizidine (PA)
Điểm nguy hiểm nhất cần lưu ý là chiết xuất từ chi Senecio (chi cúc tây) đều được các nhà khoa học cảnh báo chứa nhóm ancaloit pyrrolizidine (viết tắt là PA) có khả năng gây độc tính lên tế bào gan [1], [2]. Nhóm chất này có thể gây tổn thương mạch máu gan, viêm xơ gan tích lũy theo thời gian nếu hấp thụ kéo dài.
Một nghiên cứu năm 2011 khảo sát các mẫu thiên lý quang thu thập tại Quảng Đông đã phân lập được 4 hợp chất ancaloit chính gồm senkirkine, dehydrosenkirkine, monocrotaline và adonifoline, trong đó senkirkine là thành phần chiếm tỷ lệ cao nhất [6]. Trong khi adonifoline được dùng làm thành phần chỉ thị nhận diện chất lượng của Senecio scandens và chưa ghi nhận độc tính cụ thể, thì senkirkine và đặc biệt là senecionine lại là những chất độc đã được y văn thế giới ghi nhận [7], [2].
Nguy cơ nhầm lẫn giữa các loài dược liệu cùng chi
Không chỉ dễ bị nhầm với hoa thiên lý ăn được, thiên lý quang còn rất dễ bị pha trộn hoặc thay thế nhầm bởi các loài hoang dại khác cùng chi Senecio. Một nghiên cứu năm 2021 phân tích viên nén đông dược Qianbai Biyan cho thấy việc giám định các loại thảo mộc khô thuộc chi này rất khó khăn nếu không có chuyên gia phân loại thực vật giàu kinh nghiệm [7].
Nghiên cứu này chỉ ra rằng, hàm lượng ancaloit độc tính senecionine trong thiên lý quang tự nhiên vốn ở mức rất thấp, nhưng các loài khác như Senecio vulgaris, Senecio cannabifolius hay Senecio laetus lại chứa hàm lượng độc chất này rất cao [7]. Nếu người hái thuốc hoặc người dùng tự ý thu hái các cây cúc dại ngoài tự nhiên về dùng thay thế thiên lý quang, nguy cơ ngộ độc cấp tính và tổn hại nghiêm trọng chức năng gan sẽ tăng lên gấp nhiều lần [7].
Để hạn chế tình trạng nhầm lẫn nguy hiểm này, các nhà khoa học vào năm 2011 đã nghiên cứu đặc điểm giải phẫu vi phẫu của 13 đơn vị phân loại thuộc chi Senecio [1]. Kết quả cho thấy cấu trúc mô dày vỏ, mức độ phát triển của chu luân, vị trí libe và tỷ lệ tủy thân cây, cùng hình thái tế bào biểu bì lá và lông che chở không phân nhánh là các dấu hiệu then chốt để giám định đúng dược liệu thô trên thị trường [1].
Ai tuyệt đối nên thận trọng với thiên lý quang?
Do chứa các ancaloit có độc tính gan, thiên lý quang không phải là loại thảo dược có thể sử dụng tùy tiện như việc ăn hoa thiên lý nấu canh. Quy định về kiểm soát hàm lượng PA trong thiên lý quang hiện đang được nhiều quốc gia siết chặt để đảm bảo an toàn cho người bệnh [2].
Những người có tiền sử viêm gan, suy giảm chức năng gan, xơ gan, phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tuyệt đối tránh xa việc tự ý đun sắc loại cây này. Dù y học cổ truyền ghi nhận tác dụng chữa bệnh, các sản phẩm có chứa thiên lý quang bắt buộc phải trải qua quy trình chiết xuất, kiểm định độc tính và định lượng PA nghiêm ngặt [7], [1].
Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống
Người tiêu dùng cần phân định rạch ròi: hoa thiên lý bán ngoài chợ là rau ăn thông thường, giàu chất xơ, lành tính và an toàn khi chế biến chín. Bạn hoàn toàn có thể yên tâm sử dụng hoa thiên lý trong các món ăn hàng ngày để làm phong phú thực đơn gia đình.
Ngược lại, nếu được ai đó mách bảo hái "dây thiên lý rừng" hay "thiên lý quang" về sắc nước uống thanh nhiệt, chữa viêm kết mạc hay đau họng, bạn tuyệt đối không được làm theo. Thiên lý quang là dược liệu điều trị chuyên biệt, chỉ được dùng khi có chỉ định, đơn kê và hướng dẫn liều dùng cụ thể từ thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề. Không bao giờ tự ý thu hái cây cỏ hoang dại dựa trên sự tương đồng về tên gọi dân gian.