Hoạt chất trong dây khai: Bằng chứng kháng viêm đến đâu?

Dược liệu quen thuộc từ kinh nghiệm dân gian vùng đất Ninh Thuận

Nhắc đến các bài thuốc dân gian trị đau nhức xương khớp, dây khai thường được nhiều bà con truyền tai nhau như một phương thuốc quý. Tại vùng đất Ninh Thuận, đồng bào các dân tộc thiểu số từ lâu đã biết thu hái dây khai để phối hợp với nhiều loại thảo dược khác, tạo nên phương thuốc truyền thống gọi là "Cao Khai" ^[1]. Loại cao chiết nước này thường được người dân sử dụng trong cộng đồng với niềm tin giúp làm dịu cảm giác nhức mỏi, tăng cường sự dẻo dai của gân cốt và cải thiện các triệu chứng viêm đau khớp ^[1].

Trong những năm gần đây, phong trào tìm kiếm các liệu pháp thảo dược tự nhiên nở rộ khiến danh tiếng của dây khai càng được lan truyền rộng rãi. Không ít thông tin quảng bá khẳng định dây khai chứa hàm lượng dồi dào saponin và anthraquinone có khả năng kháng viêm mạnh mẽ, thậm chí có thể trị dứt điểm các bệnh lý viêm xương khớp mạn tính.

Điều này khiến nhiều người bệnh, đặc biệt là người cao tuổi bị thoái hóa khớp hay viêm khớp dạng thấp, sẵn sàng săn lùng các sản phẩm cao dây khai để uống hàng ngày. Tuy nhiên, giữa những lời truyền tụng dân gian và sự thật khoa học kiểm chứng luôn tồn tại một khoảng cách rất lớn. Liệu các hoạt chất trong dây khai có thực sự đem lại tác dụng kháng viêm vượt trội như lời đồn?

Bằng chứng kháng viêm: Dữ liệu thực tế đến đâu?

Để trả lời câu hỏi về hiệu quả thực sự của dây khai, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm để làm rõ thành phần và hoạt tính sinh học của loài cây này. Tuy nhiên, câu trả lời chuẩn xác nhất cho đến thời điểm hiện tại là bằng chứng kháng viêm của dây khai mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm và trên mô hình chuột ^[1].

Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được công bố trên cơ thể người để xác nhận hiệu lực cũng như độ an toàn của dây khai trong điều trị các bệnh lý viêm. Hầu hết các dữ liệu y học hiện đại chỉ mới ghi nhận khả năng chống oxy hóa trong ống nghiệm và tác dụng giảm sưng phù trên khớp gối chuột thực nghiệm ^[1].

Đáng chú ý hơn, các nghiên cứu chưa hề khẳng định các hoạt chất riêng lẻ như saponin hay anthraquinone là yếu tố quyết định tạo nên tác dụng kháng viêm trên người. Do đó, việc người tiêu dùng kỳ vọng dây khai như một vị thuốc kháng viêm kỳ diệu thay thế thuốc tân dược là điều hoàn toàn chưa có cơ sở khoa học vững chắc.

Dịch chiết dây khai giúp giảm viêm khớp trên mô hình động vật ra sao?

Nghiên cứu khoa học tiêu biểu nhất về tác dụng chống viêm khớp của dây khai được công bố vào năm 2022, tập trung đánh giá dịch chiết nước của cây Coptosapelta flavescens Korth ^[1]. Trong công trình này, các nhà nghiên cứu đã thu thập mẫu nguyên liệu dây khai từ các vùng khác nhau để khảo sát thành phần hóa thực vật và hoạt tính ^[1].

Kết quả phân tích trong ống nghiệm cho thấy dịch chiết nước của dây khai chứa các hợp chất phenolics và flavonoids tổng số ^[1]. Đồng thời, các dịch chiết này thể hiện khả năng chống oxy hóa rõ rệt khi được đánh giá qua nhiều phương pháp đo lường khác nhau bao gồm DPPH, ABTS, RP, TAC và FRAP ^[1]. Chống oxy hóa là một cơ chế quan trọng giúp dọn dẹp các gốc tự do gây hại, từ đó giảm bớt phản ứng viêm và hạn chế quá trình thoái hóa tại các mô tế bào.

Để kiểm chứng hoạt tính kháng viêm trong cơ thể sống, nghiên cứu đã sử dụng mô hình chuột bị gây viêm khớp thực nghiệm bằng chất bổ trợ Complete Freund's adjuvant (CFA) ^[1]. Sau đó, các nhà khoa học theo dõi sự thay đổi về mức độ phù nề ở các khớp chân chuột, các chỉ số máu cũng như hình ảnh giải phẫu bệnh học mô sụn ^[1].

Kết quả ghi nhận dịch chiết "Cao Khai" thể hiện tác dụng kháng viêm và làm giảm các triệu chứng viêm ở chuột tương đương với thuốc tân dược Mobic (p < 0.05) ^[1]. Bên cạnh đó, việc sử dụng cao chiết này trong 14 ngày còn giúp hạn chế đáng kể tình trạng tổn thương mô sụn khớp ở động vật thí nghiệm ^[1]. Đây là cơ sở để các tác giả nhận định dây khai là dược liệu tiềm năng cần được bảo tồn và nghiên cứu sâu hơn làm liệu pháp hỗ trợ điều trị bệnh ^[1].

Anthraquinone và saponin: Khoa học đã xác thực đến mức nào?

Trong các tài liệu truyền miệng, saponin và anthraquinone thường được ca tụng là hai nhóm hoạt chất tạo nên sức mạnh kháng viêm kỳ diệu của dây khai. Thế nhưng, khi đối chiếu kỹ lưỡng với các dữ liệu nghiên cứu đã được công bố, bức tranh khoa học lại hoàn toàn khác biệt.

Thực tế trong nghiên cứu về "Cao Khai" năm 2022, các nhà khoa học chỉ mới phân tích và định danh sự có mặt của nhóm phenolic và flavonoid tổng số, chứ không hề có dữ liệu chứng minh hoạt tính kháng viêm của riêng saponin ^[1]. Cho đến nay, các dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác về hoạt tính kháng viêm của saponin chiết xuất từ dây khai vẫn còn là một khoảng trống lớn trong y văn hiện đại.

Về nhóm anthraquinone, một nghiên cứu công bố vào năm 2015 đã phân lập thành công hợp chất 1-hydroxy-2-hydroxymethylanthraquinone (viết tắt là CFQ) từ cây dây khai Coptosapelta flavescens ^[2]. Nghiên cứu này ghi nhận dây khai vốn là loài cây thường được sử dụng trong y học dân gian Thái Lan với mục đích trừ giun sán đường ruột ^[2].

Tuy nhiên, thử nghiệm của hợp chất CFQ này lại nhằm mục đích đánh giá hoạt tính chống ký sinh trùng Giardia intestinalis chứ không phải thử nghiệm kháng viêm ^[2]. Hợp chất CFQ thể hiện khả năng ức chế ký sinh trùng với giá trị nồng độ ức chế tối thiểu IC50 là 0,42 microgam/ml, tương đương với thuốc metronidazole ^[2]. Thử nghiệm sau các mốc thời gian 6, 12 và 24 giờ cho thấy CFQ kích hoạt quá trình tự chết của ký sinh trùng ngay từ 6 giờ và làm vỡ màng tế bào của chúng sau 24 giờ ^[2]. Như vậy, hoạt chất anthraquinone từ dây khai mới chỉ được xác nhận khả năng diệt ký sinh trùng trong ống nghiệm, chưa hề có bằng chứng về hoạt tính kháng viêm ^[2].

Lỗ hổng từ phòng thí nghiệm đến cơ thể người

Khi đọc các kết quả nghiên cứu trên chuột hay trên tế bào, người tiêu dùng rất dễ hiểu lầm rằng thảo dược này sẽ phát huy tác dụng y hệt khi uống vào cơ thể người. Tuy nhiên, khoảng cách giữa một thí nghiệm trên động vật và một phác đồ điều trị thực tế trên người là một chặng đường vô cùng dài.

Chuột trong nghiên cứu năm 2022 được gây viêm khớp nhân tạo cấp tính bằng hóa chất và được theo dõi nghiêm ngặt trong điều kiện nuôi nhốt đồng nhất ^[1]. Trong khi đó, bệnh viêm khớp ở người, chẳng hạn như viêm khớp dạng thấp, là bệnh lý tự miễn mạn tính vô cùng phức tạp với nhiều mức độ tổn thương khớp và biến chứng toàn thân kéo dài ^[1]. Các tổn thương tại khớp người bệnh không chỉ đơn thuần là phản ứng sưng cấp tính mà còn kèm theo nguy cơ bào mòn sụn khớp nghiêm trọng theo thời gian ^[1].

Hơn nữa, liều lượng chiết xuất và cách dung nạp của chuột hoàn toàn khác biệt với đường tiêu hóa của con người. Một chất thể hiện tác dụng tương đương thuốc tân dược trên chuột trong 14 ngày chưa chắc đã có hiệu quả tương tự khi đi qua dịch vị dạ dày và chuyển hóa tại gan người ^[1]. Đó là chưa kể đến việc chưa có nghiên cứu độc tính dài hạn nào xác nhận việc con người uống dịch chiết dây khai kéo dài có gây nguy hại cho lục phủ ngũ tạng hay không.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược dây khai

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là quan niệm cho rằng dây khai là thảo dược tự nhiên nên hoàn toàn lành tính, uống bao nhiêu cũng được. Bất kỳ loài thực vật nào chứa các hoạt chất sinh học mạnh đều có thể gây áp lực lên gan và thận nếu sử dụng tùy tiện, không kiểm soát liều lượng.

Hiểu lầm thứ hai là việc nhầm lẫn tên gọi giữa dây khai (tên khoa học là Coptosapelta flavescens) với một số loài thảo dược khác cũng có tiếp vị ngữ "flavescens" trong tên khoa học, chẳng hạn như cây khổ sâm (Sophora flavescens). Dù có tên khoa học gần giống nhau ở phần phân loài, hai cây này thuộc hai họ thực vật hoàn toàn khác biệt và chứa các thành phần hóa học không giống nhau. Việc gán ghép công dụng kháng viêm của các loài cây khác cho dây khai là một sai lầm về mặt nhận diện dược liệu.

Hiểu lầm thứ ba và cũng là nguy hiểm nhất là việc tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ để chuyển hẳn sang uống cao dây khai. Việc ngưng đột ngột các loại thuốc chống viêm, thuốc giảm đau hay thuốc điều biến miễn dịch có thể khiến tình trạng viêm khớp bùng phát dữ dội, dẫn đến nguy cơ dính khớp, biến dạng chi và tàn phế không thể phục hồi.

Ai cần thận trọng và cách sử dụng đúng mức hiện nay

Do các nghiên cứu hiện hành về dây khai mới chỉ được tiến hành trên động vật thí nghiệm ^[1]. Dữ liệu an toàn trên cơ thể người hoàn toàn chưa được thiết lập đầy đủ. Vì vậy, phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú là nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng và tránh sử dụng, bởi chưa có nghiên cứu nào chứng minh thảo dược này an toàn cho thai nhi cũng như trẻ bú mẹ.

Trẻ em và người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền mạn tính như suy giảm chức năng gan, suy thận hay viêm loét dạ dày cũng không nên tự ý dùng các chế phẩm từ dây khai. Các hoạt chất sinh học tự nhiên khi đào thải qua gan và thận có thể làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh nền sẵn có nếu cơ thể không thể chuyển hóa tốt.

Đối với những người đang điều trị các bệnh viêm khớp bằng thuốc tây y, việc kết hợp thêm dây khai cần phải tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế. Các nghiên cứu hiện tại chưa đưa ra được liều dùng, số lần hay thời điểm sử dụng cụ thể trên người, do đó người dùng tuyệt đối không nên dùng quá mức hoặc tự ý sắc nấu với liều lượng đậm đặc.

Nếu có nhu cầu sử dụng dây khai như một liệu pháp hỗ trợ theo kinh nghiệm dân gian, người tiêu dùng chỉ nên dùng ở lượng vừa phải và lựa chọn nguồn gốc thảo dược rõ ràng, tránh các loại cao nấu trôi nổi bị pha trộn thuốc giảm đau tân dược trái phép. Dây khai chỉ nên xem là một yếu tố hỗ trợ thêm, không thể thay thế một chế độ ăn uống cân bằng, tập luyện nhẹ nhàng và phác đồ điều trị y khoa chính thống.