Băn khoăn bài thuốc truyền miệng trị sỏi thận
Trong dân gian, nhiều người truyền tai nhau dùng dây khai (hay còn gọi là dây bồ khai, hồng trục) nấu nước uống hoặc chế biến món ăn để bào mòn sỏi thận. Nhiều lời đồn khẳng định loại cây này giúp thông tiểu nhanh, làm tan sỏi mà không cần can thiệp y tế.
Thực tế, dây khai có thật sự làm tan được sỏi thận như lời truyền miệng? Câu trả lời ngắn gọn: Hiện chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh dây khai có thể chữa khỏi hay làm tan sỏi thận. Tác dụng nếu có của loại cây này chủ yếu dừng lại ở cảm giác lợi tiểu dân gian, hoàn toàn khác với việc loại bỏ sỏi bệnh lý.
Cơ chế bài sỏi và tác dụng lợi tiểu: Có làm tan sỏi?
Sỏi tiết niệu hình thành từ quá trình khoáng hóa bệnh lý phức tạp, khởi đầu từ sự bão hòa chất tan trong nước tiểu, kết tụ tinh thể và phát triển thành viên sỏi hoàn chỉnh [1], [2]. Canxi oxalat là thành phần chính thường gặp nhất, có thể gây độc cho tế bào biểu mô thận [2]. Một số hợp chất thực vật tự nhiên được ghi nhận có khả năng chống oxy hóa, chống co thắt, lợi tiểu hoặc ức chế quá trình kết tinh và tích tụ tinh thể [1].
Tuy nhiên, tăng bài tiết nước tiểu (lợi tiểu) chỉ giúp tăng dòng chảy nhằm cuốn trôi các tinh thể lắng cặn siêu nhỏ, chứ không đồng nghĩa với khả năng "bào mòn" hoặc "phá tan" khối sỏi rắn chắc đã bám chặt trong đài bể thận hay niệu quản. Dây khai có thể kích thích bàng quang đi tiểu nhiều hơn, nhưng việc quy chụp tác dụng này thành bài thuốc chữa khỏi sỏi thận là một ngộ nhận y khoa lớn.
Khoa học nói gì về chiết xuất dây khai?
Cây dây khai (thuộc chi Coptosapelta, họ Cà phê - Rubiaceae) đã được các nhà khoa học nghiên cứu dưới góc độ thực vật học và hóa thực vật [3], [4]. Năm 2021, một nghiên cứu hóa thực vật tiến hành phân tích dịch chiết phần trên mặt đất của loài Coptosapelta diffusa [4]. Các nhà nghiên cứu đã phân lập và xác định được 21 hợp chất, trong đó có 10 hợp chất mới phát hiện gồm seco-iridoid glucoside, dẫn xuất anthraquinone và sesquiterpene loại guaiane [4].
Nghiên cứu này cũng ghi nhận ba hợp chất số 7, 8 và 9 thể hiện hoạt tính kháng khuẩn Staphylococcus aureus với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) lần lượt là 8, 4 và 8 mcg/mL [4]. Nghiên cứu phấn hoa năm 2004 cũng chỉ ra chi Coptosapelta sở hữu hình thái phấn hoa và hạt orbicule độc đáo [3]. Toàn bộ các công bố khoa học hiện có về dây khai đều tập trung vào cấu trúc phấn hoa, phân loại thực vật và thành phần hóa học phân lập [3], [4]. Không có bất kỳ thử nghiệm nào trên động vật hay lâm sàng trên người bệnh sỏi thận để kiểm tra tác dụng làm tan sỏi của loài cây này.
Thuốc lợi tiểu hỗ trợ sỏi thận khi nào?
Hiệu quả của thuốc lợi tiểu đối với sỏi thận chỉ được chứng minh khi kết hợp cùng can thiệp y khoa chuyên sâu. Một phân tích tổng hợp công bố năm 2020 gồm 6 thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên trên 1.344 bệnh nhân cho thấy việc dùng thuốc lợi tiểu phối hợp trong tán sỏi ngoài cơ thể (SWL) mang lại hiệu quả rõ rệt [5].
Bệnh nhân dùng thuốc lợi tiểu trong quy trình tán sỏi có tỷ lệ sạch sỏi cao hơn đáng kể (tỷ số chênh OR 1,73; khoảng tin cậy CI 95%: 1,35 - 2,21; p < 0,0001) và tỷ lệ vỡ sỏi cao hơn (OR 2,83; CI 95%: 1,30 - 6,16; p = 0,009) so với nhóm dùng giả dược [5]. Số lần thực hiện tán sỏi trung bình cũng giảm bớt (chênh lệch trung bình -0,13 lần; CI 95%: -0,25 đến -0,01; p = 0,03) [5]. Như vậy, lợi tiểu chỉ là biện pháp hỗ trợ dòng nước tiểu đẩy mảnh vụn ra ngoài sau khi sỏi đã bị sóng xung kích làm vỡ cơ học, chứ bản thân chất lợi tiểu không tự làm tiêu tan viên sỏi [5].
Bằng chứng chống sỏi từ các loài thực vật khác
Dù dây khai chưa được kiểm chứng, một số loài thực vật khác đã cho thấy tiềm năng trong các mô hình thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật. Nghiên cứu năm 2019 thử nghiệm chiết xuất củ cà rốt (Daucus carota) trên chuột cống trắng Wistar đực bị gây sỏi canxi oxalat bằng ethylene glycol và amoni clorua [6]. Kết quả cho thấy chiết xuất cà rốt giúp cải thiện nồng độ canxi, oxalat, phosphat, magie, citrat, protein và axit uric bất thường trong nước tiểu, đồng thời phục hồi chỉ số creatinin, BUN huyết thanh và giảm lắng đọng tinh thể trong mô thận [6].
Tương tự, nghiên cứu năm 2018 trên chuột cống trắng Wistar đực cho thấy chiết xuất phần thịt quả dưa hấu (Citrullus lanatus) giúp giảm số lượng tinh thể canxi oxalat trong thận và nước tiểu, tăng độ pH nước tiểu, kích thích lợi tiểu và ngăn kết tụ tinh thể trong thử nghiệm ống nghiệm [7]. Năm 2013, thử nghiệm chiết xuất chloroform cây quyển bá (Selaginella lepidophylla) liều 50 mg/kg trên chuột cái trong 21 ngày cũng ghi nhận khả năng phục hồi tốc độ dòng nước tiểu, mức lọc cầu thận và giảm axit oxalic niệu [2].
Một tổng quan năm 2023 chỉ ra rằng chế độ ăn nhiều thực vật và thảo dược giàu chất chống oxy hóa có liên quan đến việc giảm nguy cơ hình thành sỏi [1]. Dẫu vậy, các chuyên gia nhấn mạnh rằng cần thêm nhiều bằng chứng thuyết phục từ các nghiên cứu tiền lâm sàng và thử nghiệm lâm sàng để chứng minh độ an toàn, hiệu quả và độc tính của các loại thảo mộc này trên người [1].
Nguy hiểm khi tự ý dùng thảo dược thay thuốc
Nhiều người bệnh có tâm lý ngại phẫu thuật hoặc sợ uống thuốc tây nên tìm đến các loại lá cây, dây rừng như dây khai để uống trừ bữa. Đây là thói quen tiềm ẩn nhiều rủi ro. Sỏi đường tiết niệu có thể gây tắc nghẽn hoàn toàn hoặc một phần, dẫn đến biến chứng ứ nước, viêm đài bể thận, suy giảm chức năng lọc của thận [8].
Việc tự ý uống nước sắc dây khai với lượng lớn có thể gây tác động lợi tiểu cưỡng bức. Khi đường tiết niệu đang bị bít tắc bởi viên sỏi lớn, áp lực dòng tiểu tăng đột ngột có thể kích hoạt cơn đau quặn thận dữ dội hoặc làm rách niêm mạc. Bên cạnh đó, việc trì hoãn chẩn đoán hình ảnh chuyên khoa như siêu âm hay chụp cắt lớp vi tính (CT) làm mất đi thời điểm can thiệp thích hợp, khiến bệnh tiến triển nặng hơn [8].
Ai nên thận trọng khi dùng thảo dược lợi tiểu?
Những người đã được chẩn đoán có sỏi niệu quản, sỏi đài bể thận kích thước lớn gây ứ nước độ 2 trở lên cần tuyệt đối thận trọng, không tự ý uống các bài thuốc truyền miệng. Người có tiền sử suy giảm chức năng thận, huyết áp thấp, hoặc đang sử dụng thuốc điều trị tim mạch, thuốc lợi tiểu kê đơn không nên tự ý dùng dịch chiết thảo mộc nếu chưa có chỉ định y khoa. Phụ nữ mang thai và người cho con bú cũng là nhóm đối tượng chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào từ các nghiên cứu lâm sàng của dây khai.
Lời khuyên chăm sóc và áp dụng thực tế
Dây khai có thể được sử dụng như một loại rau rừng thông thường trong bữa ăn gia đình nhờ hương vị đặc trưng, nhưng không nên xem đây là phương thuốc điều trị bệnh lý. Để phòng ngừa và quản lý sỏi thận, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc ăn uống cân bằng đã được khoa học ghi nhận: tăng cường các loại rau quả tự nhiên, kiểm soát lượng muối và protein động vật [1].
Khi nghi ngờ mắc sỏi thận hoặc xuất hiện các triệu chứng như đau lưng hông, tiểu buốt, tiểu ra máu, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được chẩn đoán chính xác và tư vấn phác đồ điều trị phù hợp. Mọi phương pháp bổ trợ từ thảo mộc cần được thảo luận kỹ với bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn, tránh biến chứng khôn lường.
