Dây khai (tên khoa học là Coptosapelta flavescens) từ lâu đã là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền ở nhiều vùng miền nước ta [1]. Trong dân gian, loài cây này thường được nhắc đến qua các bài thuốc kinh nghiệm truyền miệng nhằm trị sốt rét, tiêu viêm hay giảm đau nhức [1].
Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự tiêu diệt được ký sinh trùng sốt rét như lời đồn đại hay không? Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các bằng chứng thực nghiệm về tác dụng chống sốt rét của rễ dây khai vẫn còn rất nhiều hạn chế và chỉ dừng lại ở bước thăm dò hoạt tính sơ khai.
Nhầm lẫn phổ biến từ tên khoa học của dược liệu
Trong các tài liệu khoa học quốc tế, loài dây khai có tên danh pháp chính xác là Coptosapelta flavescens thuộc họ Cà phê (Rubiaceae) [3, 5]. Sự trùng lặp tính từ loài "flavescens" thường dẫn đến hiểu lầm tai hại với các cây thuốc khác như Flacourtia flavescens (họ Flacourtiaceae) hay Sophora flavescens (Khổ sâm tử, họ Đậu) [1, 2].
Nhiều người đọc các nghiên cứu quốc tế thấy hoạt tính kháng sốt rét mạnh ở cây có tên flavescens rồi vội vàng gán ghép toàn bộ công năng đó cho cây dây khai Việt Nam. Chẳng hạn, dịch chiết thủy phân methanol của Flacourtia flavescens từng được thử nghiệm ức chế chủng Plasmodium falciparum kháng chloroquine trên mô hình nuôi cấy với chỉ số IC50 dao động từ 1,55 đến 22,36 microg/ml [2].
Bên cạnh đó, các hợp chất lavandulyl flavanone phân lập từ rễ loài Khổ sâm Sophora flavescens như (2S)-2'-methoxykurarinone, sophoraflavanone G, hay leachianone A cũng cho thấy hoạt tính kháng Plasmodium falciparum với giá trị EC50 lần lượt là 2,4 x 10(-6) M, 2,6 x 10(-6) M và 2,1 x 10(-6) M [3]. Dù vậy, các chất này không thể hiện độc tính chọn lọc đối với ký sinh trùng khi kiểm tra trên tế bào khối u chuột [3]. Cần nhấn mạnh rằng các hoạt tính kể trên thuộc về các loài thực vật hoàn toàn khác họ sinh học, không thể dùng để khẳng định hiệu quả của cây dây khai (Coptosapelta flavescens).
Rễ dây khai chứa những hoạt chất sinh học nào?
Để hiểu rõ dược tính, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học bên trong bộ phận rễ của cây dây khai (Coptosapelta flavescens). Đây là bộ phận thường được người dân thu hái để ngâm rượu hoặc sắc nước uống phòng trị bệnh [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã chiết xuất rễ cây Coptosapelta flavescens bằng dung môi acetone và methanol, thông qua các kỹ thuật sắc ký chuyên sâu [4]. Nhóm nghiên cứu đã phân lập thành công 4 dẫn xuất anthraquinone cùng 1 dẫn xuất naphthoquinone [4].
Đáng chú ý, đây là báo cáo đầu tiên công bố sự hiện diện của hai hợp chất tự nhiên mới được tìm thấy từ rễ dây khai gồm 1,4-dimethoxy-2-methylanthraquinone và 2-amino-3-methoxycarbonyl-1,4-naphthoquinone [4]. Đây cũng là công bố nền tảng đầu tiên ghi nhận cấu trúc hóa thực vật và thăm dò hoạt tính sinh học từ các hợp chất tinh khiết của loài Coptosapelta flavescens [4].
Khả năng kháng ký sinh trùng chỉ mới thử nghiệm trên đơn bào đường ruột
Mặc dù được lưu truyền điều trị các chứng sốt và ký sinh trùng, nhưng cơ chế tác động trực tiếp của các chất trong dây khai lên ký sinh trùng sốt rét (Plasmodium) hiện vẫn chưa có dữ liệu lâm sàng cụ thể trên người bệnh. Phần lớn thử nghiệm kháng ký sinh trùng của dược liệu này mới chỉ ghi nhận trên sinh vật đơn bào khác.
Cụ thể, nghiên cứu năm 2015 đã khảo sát hoạt chất 1-hydroxy-2-hydroxymethylanthraquinone (CFQ) tinh sạch từ cây dây khai Coptosapelta flavescens đối với thể tư dưỡng của đơn bào Giardia intestinalis gây bệnh tiêu chảy [5]. Kết quả thử nghiệm cho thấy cả hợp chất CFQ và thuốc đối chứng metronidazole đều có nồng độ ức chế IC50 là 0,42 microg/ml ở các mốc thời gian 6, 12 và 24 giờ tiếp xúc [5].
Phân tích tế bào bằng phương pháp đo dòng tế bào (flow cytometry) xác nhận hợp chất CFQ gây ra quá trình chết rụng tế bào (apoptosis) của ký sinh trùng ngay từ 6 giờ sau nuôi cấy, trong khi thuốc metronidazole gần như không kích hoạt apoptosis ở mức nồng độ IC50 [5]. Dưới kính hiển vi điện tử sau 24 giờ, cả hai chất đều làm nhăn nheo, biến dạng bề mặt tế bào, tổn thương đĩa bám và kết tủa đậm đặc nhân [5]. Tuy nhiên, hiện tượng vỡ màng tế bào chỉ xảy ra ở mẫu tiếp xúc với CFQ [5]. Thử nghiệm này chứng minh tiềm năng ức chế ký sinh trùng đơn bào nói chung, nhưng hoàn toàn chưa phải là bằng chứng điều trị bệnh sốt rét trên cơ thể người.
Tác dụng chống viêm và chống oxy hóa thực nghiệm của bài thuốc Cao Khai
Tại Việt Nam, đồng bào dân tộc thiểu số tại tỉnh Ninh Thuận đã dùng cây dây khai (Coptosapelta flavescens) kết hợp cùng các vị thuốc khác để tạo thành bài thuốc sắc dân gian mang tên "Cao Khai" [1]. Chế phẩm này thường dùng nhằm hỗ trợ giảm sưng khớp và nâng cao thể trạng [1].
Một công bố khoa học năm 2022 đã phân tích dịch chiết nước từ dây khai thu hái tại nhiều khu vực khác nhau [1]. Thử nghiệm cho thấy dịch chiết chứa hàm lượng hợp chất phenolics, flavonoids dồi dào và sở hữu năng lực chống oxy hóa cao trong ống nghiệm qua các phép đo DPPH, ABTS, RP, TAC và FRAP [1].
Khi đánh giá hiệu quả chống viêm trên mô hình chuột bị gây viêm khớp bằng chất bổ trợ Complete Freund (CFA), dịch chiết nước "Cao Khai" đã giúp giảm độ phù nề khớp chân, cải thiện các chỉ số máu và cấu trúc vi thể mô học [1]. Tác dụng hạ triệu chứng viêm ở chuột tương đương với thuốc tân dược Mobic (p < 0,05), đồng thời hạn chế sự tổn thương mô sụn khớp sau 14 ngày sử dụng [1]. Kết quả này chỉ ra tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa, hỗ trợ phục hồi sức khỏe chứ không phản ánh khả năng diệt trừ ký sinh trùng Plasmodium trong máu [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu trị sốt rét
Sốt rét là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do muỗi truyền ký sinh trùng Plasmodium vào máu, dễ dẫn đến biến chứng ác tính đe dọa tính mạng. Hiểu lầm lớn nhất của người dân là tin rằng các loại cây rừng vị đắng, có tác dụng hạ sốt hay tiêu viêm đều có thể thay thế thuốc sốt rét đặc hiệu.
Nhiều người đọc các tài liệu về chiết xuất thực vật như cây Cryptolepis sanguinolenta có chứa cryptolepine ức chế chủng P. falciparum kháng thuốc K1 với IC50 = 0,25 microM [6], hoặc các dẫn xuất daphnetin có khả năng kháng Plasmodium falciparum trên môi trường nuôi cấy [7], rồi suy đoán mọi loại cây có tên tương tự đều dùng được. Thậm chí một khảo sát tại Bolivia trên 46 loài cây thuốc dân tộc cho thấy nhiều loài chỉ có tác dụng hạ sốt theo kinh nghiệm chứ không hề thể hiện hoạt tính kháng ký sinh trùng sốt rét khi thử nghiệm trên động vật [8].
Việc tự ý thu hái rễ dây khai về sắc uống khi bị sốt có thể khiến cơn sốt tạm thời lắng xuống do tác dụng kháng viêm [1], nhưng ký sinh trùng vẫn tiếp tục nhân lên và phá hủy hồng cầu. Điều này làm chậm trễ thời gian vàng cấp cứu và gây nguy cơ biến chứng sốt rét ác tính thể não.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Do các nghiên cứu hiện có về rễ dây khai (Coptosapelta flavescens) chỉ mới tiến hành ở quy mô phòng thí nghiệm trên tế bào, ký sinh trùng đường ruột hoặc trên chuột [3, 5, 6], độc tính dài hạn của dược liệu này trên người vẫn chưa được làm sáng tỏ đầy đủ.
Những đối tượng có thể trạng nhạy cảm tuyệt đối không được tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ rễ dây khai:
- Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào đánh giá độ an toàn của dược chất anthraquinone trong rễ dây khai đối với thai nhi và trẻ sơ sinh bú mẹ.
- Trẻ nhỏ: Hệ tiêu hóa và chức năng giải độc gan thận chưa hoàn thiện, nguy cơ ngộ độc chất chiết tự nhiên rất cao.
- Người có bệnh lý nền về gan, thận: Việc chuyển hóa các hoạt chất phức tạp từ rễ cây chưa tinh chế có thể làm tăng gánh nặng đào thải cho các cơ quan này.
- Bệnh nhân đang nghi ngờ nhiễm sốt rét hoặc có biểu hiện sốt cao từng cơn: Phải đến ngay cơ sở y tế để soi lam máu xét nghiệm tìm ký sinh trùng, không dùng dây khai thay thuốc chỉ định.
Khuyến cáo áp dụng trong đời sống
Trong điều kiện chăm sóc sức khỏe hiện nay, người dân chỉ nên nhìn nhận dây khai như một vị thuốc dân gian tiềm năng đang trong quá trình nghiên cứu dược lý thực nghiệm [3, 5]. Không nên xem đây là thần dược trị bách bệnh hay phương thuốc tự chữa sốt rét tại nhà.
Nếu muốn sử dụng các sản phẩm bổ trợ từ cây dây khai để hỗ trợ giảm đau khớp hay tiêu viêm, người tiêu dùng cần lựa chọn sản phẩm đã được cơ quan y tế kiểm định chất lượng và cấp phép rõ ràng [1]. Cần tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền để xác định liều lượng phù hợp, tránh lạm dụng kéo dài.
Tóm lại, các dữ liệu khoa học hiện nay khẳng định rễ dây khai có chứa các hoạt chất chống oxy hóa, kháng viêm và ức chế một số đơn bào đường ruột ở quy mô tiền lâm sàng [3, 5, 6]. Bằng chứng trực tiếp về việc dùng rễ dây khai tiêu diệt ký sinh trùng sốt rét Plasmodium trên người vẫn chưa được xác lập, do đó người bệnh tuyệt đối không bỏ qua các phác đồ điều trị y tế chính quy khi mắc bệnh.
