Nhiều người thường tìm kiếm các bài thuốc dân gian hoặc thảo dược tự nhiên với mong muốn phòng ngừa và hỗ trợ điều trị các bệnh lý hiểm nghèo, đặc biệt là ung thư. Cây muồng chét (Senna obtusifolia) từ lâu đã quen thuộc trong y học cổ truyền, gần đây lại thu hút sự chú ý khi các nhà khoa học phân lập được hoạt chất axit betulinic mang nhiều hoạt tính sinh học [1].
Tuy nhiên, các kết quả chống ung thư của axit betulinic chiết xuất từ muồng chét hiện tại mới chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm trong phòng thí nghiệm (nuôi cấy tế bào) và mô hình động vật [1, 3]. Hoạt chất này chưa trải qua thử nghiệm lâm sàng trên người và tuyệt đối không thể thay thế cho các phác đồ điều trị y khoa tiêu chuẩn.
Axit betulinic từ muồng chét là chất gì?
Axit betulinic là một triterpene ngũ vòng dạng lupane, phân bố tương đối rộng rãi trong giới thực vật và sở hữu nhiều đặc tính dược lý khác nhau [1, 6]. Hợp chất này được biết đến với tiềm năng kháng khuẩn, kháng virus, chống viêm, chống sốt rét và đặc biệt là độc tính chọn lọc đối với các dòng tế bào ung thư [1, 2, 6].
Trong y học cổ truyền, muồng chét đã được sử dụng từ thời xa xưa để hỗ trợ sức khỏe nhờ chứa nhiều hợp chất quý [1]. Ngày nay, bằng các kỹ thuật công nghệ sinh học hiện đại, các nhà nghiên cứu đã tìm cách nuôi cấy rễ tóc biến nạp gen của cây muồng chét trong các bình phản ứng sinh học để thu nhận và tối ưu hóa hàm lượng axit betulinic tự nhiên phục vụ nghiên cứu y sinh [1, 2].
Cơ chế tác động tiêu diệt tế bào ác tính
Cơ chế chống ung thư của axit betulinic diễn ra thông qua nhiều con đường can thiệp trực tiếp vào sự sống còn của tế bào bệnh. Đáng chú ý nhất là khả năng kích hoạt quá trình tự chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào khối u mà không bị phụ thuộc vào trạng thái gen p53 [2].
Nhiều thử nghiệm sinh học cho thấy hoạt chất này làm giảm thế màng ty thể, kích hoạt các dòng thác caspase và gây phân mảnh DNA nhiễm sắc thể ở tế bào u thần kinh đệm [1]. Đồng thời, nó còn làm biến đổi nồng độ các protein liên quan đến quá trình chết tế bào như Bax, p53, Puma và Noxa, cũng như ức chế enzyme topoisomerase I [1, 2]. Trên tế bào ung thư dạ dày kháng thuốc, axit betulinic kích thích quá trình tự thực (autophagy), làm tăng biểu hiện LC3-II, giảm p62 và phong tỏa con đường tín hiệu ERK/MEK để ngăn chặn tế bào di căn, xâm lấn [3].
Nghiên cứu nuôi cấy muồng chét trong phòng thí nghiệm
Năm 2021, một nghiên cứu đã nuôi cấy rễ tóc chuyển gen của cây muồng chét (Senna obtusifolia) trong bình phản ứng sinh học phun thể tích 10 lít [4]. Kết quả cho thấy dòng rễ chuyển gen SOPSS2 biểu hiện quá mức gen PgSS1 tích lũy hàm lượng axit betulinic đạt 38,125 mg/g trọng lượng khô, cao hơn nhiều so với dòng đối chứng SOA41 chỉ đạt 4,213 mg/g trọng lượng khô [4]. Dịch chiết từ dòng này thể hiện độc tính tế bào và ức chế sự tăng sinh trên dòng tế bào u thần kinh đệm U-87MG, đồng thời cho thấy hoạt tính kháng khuẩn và kháng vừa phải trên mẫu virus đại diện cho norovirus [4].
Cũng trong năm 2021, một nghiên cứu tiếp nối đã kết hợp nuôi cấy rễ tóc chuyển gen muồng chét trong bình phản ứng sinh học 10 lít với chất kích ứng methyl jasmonate [1]. Chiến lược này đã nâng hàm lượng axit betulinic tích lũy lên tới mức 48 mg/g trọng lượng khô [1]. Dịch chiết thu được gây độc tế bào mạnh hơn trên dòng tế bào ung thư u thần kinh đệm U87MG, gây phân mảnh DNA và ức chế topoisomerase I [1]. Dù rất tiềm năng, đây hoàn toàn là các thử nghiệm in vitro trên dịch chiết nuôi cấy mô, chưa phải nghiên cứu trên cơ thể người bệnh [1, 2].
Bằng chứng mở rộng trên các dòng tế bào ung thư
Hoạt tính gây độc của axit betulinic đã được đánh giá rộng rãi trên nhiều dòng tế bào ung thư khác nhau như ung thư hắc tố (melanoma), u nguyên bào thần kinh, ung thư biểu mô đại trực tràng, vú, phổi, tuyến tiền liệt, cổ tử cung, buồng trứng và ung thư bạch cầu [3, 4]. Phương pháp đo độc tế bào MTT xác nhận axit betulinic có tác dụng ức chế các dòng tế bào Me665/2/21, A2780, OVCAR-5, A431, H4360, cũng như dòng tế bào POGB/DX kháng thuốc doxorubicin [5].
Hợp chất này cũng tác động lên các tế bào ung thư nguyên phát phân lập từ bệnh nhân u nguyên bào thần kinh, u thần kinh đệm hay bệnh bạch cầu cấp tính ở trẻ em đã kháng hóa trị tiêu chuẩn [6]. Thử nghiệm trên tế bào ung thư dạ dày SGC-7901 kháng thuốc cho thấy axit betulinic gây độc tế bào thông qua kích thích tự thực và ngăn chặn xâm lấn rõ rệt so với tế bào biểu mô dạ dày bình thường GES-1 [3]. Ở mô hình động vật, axit betulinic ức chế sự phát triển của khối u cấy dị ghép ở chuột mắc ung thư hắc tố và làm tăng đáng kể thời gian sống sót ở chuột cấy ung thư buồng trứng [6].
Rào cản lớn: Khả năng tan và tính an toàn
Dù thể hiện độc tính chọn lọc trên nhiều mô hình ung thư với mức độ độc hại trên nguyên bào sợi da và tế bào bạch huyết yếu hơn từ 2 đến 5 lần so với tế bào ác tính [5], axit betulinic vẫn gặp những rào cản lớn trước khi trở thành thuốc điều trị. Độ tan trong nước rất kém là trở ngại nghiêm trọng cản trở quá trình phát triển lâm sàng của chất tự nhiên này [7]. Để khắc phục, các nhà khoa học đã nghiên cứu gắn thêm gốc đường (glycosidation) nhằm tăng cường độ tan và hoạt tính sinh học [7].
Bên cạnh đó, tính an toàn và chọn lọc tuyệt đối vẫn còn là dấu hỏi cần thận trọng. Một nghiên cứu năm 2009 cho thấy axit betulinic thể hiện hoạt tính gây độc tế bào mạnh nhất trên dòng tế bào hắc tố bình thường NHEM-neo, thậm chí mạnh hơn cả trên các dòng tế bào ung thư hắc tố MeWo nhạy cảm lẫn kháng hóa chất như cisplatin, etoposide, vinblastine hay fotemustine [8]. Điều này bác bỏ quan niệm rằng hoạt chất tự nhiên luôn luôn vô hại đối với mọi tế bào lành trong cơ thể [8].
Hiểu lầm thường gặp về việc dùng muồng chét trị bệnh
Nhiều người lầm tưởng rằng cây muồng chét chứa axit betulinic có thể dùng nấu nước uống hoặc sắc thuốc để tiêu trừ khối u ác tính. Đây là quan niệm sai lầm và nguy hiểm. Hàm lượng hoạt chất trong cây tự nhiên ngoài đời thực rất thấp, khác biệt hoàn toàn với các dòng rễ tóc chuyển gen được kích thích trong bình phản ứng công nghệ cao [1, 2].
Hơn nữa, khi tự ý sắc hoặc uống cây cỏ thô, cơ thể không thể hấp thu trực tiếp nồng độ hoạt chất tinh khiết như điều kiện phòng thí nghiệm. Bệnh nhân ung thư nếu tự ý bỏ qua các phương pháp điều trị chuẩn y khoa (phẫu thuật, hóa trị, xạ trị) để dùng thảo dược sẽ đánh mất thời gian vàng cứu chữa tính mạng.
Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Người mắc bệnh ung thư đang trong quá trình điều trị phác đồ chuẩn cần thận trọng tối đa, không tự ý sử dụng các chế phẩm từ muồng chét khi chưa có chỉ định y khoa. Axit betulinic dù từng ghi nhận chỉ số điều trị thuận lợi ở liều lên tới 500 mg/kg thể trọng trên động vật [2], nhưng dữ liệu an toàn và liều dùng trên người hiện vẫn chưa được xác lập đầy đủ.
Các nhóm đối tượng đặc biệt như phụ nữ mang thai, người đang cho con bú, trẻ nhỏ hoặc người có bệnh lý suy giảm chức năng gan, thận cần tránh tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng từ muồng chét. Dược liệu thô có thể chứa nhiều thành phần anthraquinone và tạp chất khác có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị đang dùng [4].
Lời khuyên và định hướng ứng dụng thực tế
Axit betulinic từ muồng chét hiện vẫn là hợp chất tiềm năng đóng vai trò "phân tử dẫn đường" trong nghiên cứu phát triển các loại thuốc mới hỗ trợ trị liệu ung thư hoặc chống virus [5, 6]. Trong tương lai, các dẫn xuất bán tổng hợp hoặc dạng kết hợp với xạ trị, hóa trị có thể giúp tăng cường hiệu quả điều trị bệnh [3, 4].
Đối với cộng đồng, việc tiếp nhận thông tin khoa học cần sự tỉnh táo và khách quan. Người dân có thể sử dụng các dược liệu quen thuộc theo đúng hướng dẫn y học cổ truyền để bồi bổ sức khỏe thông thường, nhưng tuyệt đối không dùng muồng chét để tự chữa ung thư. Mọi quyết định chăm sóc và can thiệp y tế đối với bệnh lý ác tính phải luôn tuân thủ nghiêm ngặt chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.
