Nhiều người nghĩ scurvy chỉ có ở thủy thủ thời trung cổ. Thực tế bệnh vẫn xuất hiện thời hiện đại do thiếu hụt vitamin C kéo dài [1, 4]. Người nghiện rượu, ăn kiêng cực đoan, trẻ biếng ăn hoặc mắc rối loạn ăn uống là nhóm dễ mắc nhất [4, 5].
Scurvy có thể gây tử vong nếu không chữa, nhưng điều trị khỏi hoàn toàn chỉ bằng việc bổ sung vitamin C đúng cách [2, 4].
Bản chất căn bệnh và cơ chế gây hại
Scurvy là bệnh do thiếu hụt vitamin C trong khẩu phần ăn [1, 2, 4]. Vitamin C giữ vai trò thiết yếu để tổng hợp collagen [1]. Khi cơ thể cạn kiệt vi chất này, việc sản xuất collagen bị rối loạn, dẫn đến mạch máu giòn, dễ vỡ và gây chảy máu dưới da hoặc niêm mạc [1].
Căn bệnh dinh dưỡng này thường đi kèm tình trạng suy dinh dưỡng protein-năng lượng hoặc thiếu hụt nhiều vi chất khác như acid folic và vitamin K [4, 7]. Thiếu vitamin C nghiêm trọng khiến tủy xương thoái hóa dạng gelatin do suy kiệt [2]. Xương khớp tổn thương, tạo ra các dấu hiệu X-quang đặc trưng như đường Fraenkel hay lắng đọng canxi dưới màng xương [3].
Các triệu chứng lâm sàng dễ nhầm lẫn
Scurvy hiện đại dễ bị chẩn đoán muộn hoặc bỏ sót vì biểu hiện đa dạng, giả mạo các bệnh lý huyết học, khớp, nhiễm trùng hay ung thư [1, 3]. Tình trạng này khiến nhiều người phải thực hiện xét nghiệm tốn kém, không cần thiết [1, 3].
Dấu hiệu hay gặp gồm xuất huyết quanh nang lông, sợi lông xoắn hình nút chai, phù nề chi dưới và đi khập khiễng [3, 5]. Đau chân dữ dội và yếu hai chi dưới là than phiền phổ biến [6, 8]. Nhiều ca bệnh có sưng đau khớp gối, khớp cổ chân, thiếu máu nặng cần truyền máu, sốt tái diễn và tăng các chỉ số viêm [3, 4, 5, 6].
Nghiên cứu chỉ ra ai đang có nguy cơ cao
Các nghiên cứu gần đây ghi nhận nhiều nhóm đối tượng đặc thù dễ mắc scurvy trong xã hội hiện đại:
Nghiên cứu cắt ngang tại 4 bệnh viện công ở Úc (2024) khảo sát 364 bệnh nhân nội trú người lớn trong 3,5 năm [4]. Tỷ lệ thiếu vitamin C (<11,4 micromol/L) chiếm 30,2% [4]. Nhóm suy dinh dưỡng nặng có tỷ lệ thiếu vi chất này lên tới 35,8% theo đánh giá SGA và các triệu chứng scurvy liên quan chặt chẽ với nồng độ vitamin C dưới ngưỡng phát hiện (<5 micromol/L) [4].
Nghiên cứu công bố năm 2024 tại Mỹ ghi nhận ca bệnh 18 tuổi ăn kiêng hạn chế chỉ toàn thức ăn nhanh [1]. Người bệnh nhập viện vì chảy máu cẳng chân, thiếu máu nặng cần truyền máu do thiếu cùng lúc vitamin C, acid folic và vitamin K [1]. Nghiên cứu chỉ rõ: người già, người nghiện rượu và người rối loạn ăn uống là các nhóm nguy cơ cao nhất [1].
Năm 2023, một báo cáo ghi nhận thiếu nữ 15 tuổi mắc chứng rối loạn tránh né/hạn chế tiếp nhận thức ăn (ARFID) chỉ ăn tinh bột suốt nhiều năm [2]. Bệnh nhân có chỉ số BMI 16,3, xuất huyết nang lông, sưng khớp, thiếu máu và hình ảnh cộng hưởng từ (MRI) tủy xương ban đầu bị nhầm với bệnh bạch cầu hoặc viêm tủy xương [2]. Sau khi bổ sung vitamin C và điều chỉnh dinh dưỡng, thể trạng phục hồi tốt [2].
Năm 2024, một ca bệnh 14 tuổi mắc chứng biếng ăn tâm thần thể hạn chế (AN-R) suy dinh dưỡng nặng xuất hiện các tổn thương da đặc trưng của scurvy [5]. Cùng năm 2024, một bé gái 7 tuổi mắc chứng phổ tự kỷ tại Mỹ nhập viện do không thể đi lại, đau chân và viêm nặng vì ăn uống quá kén chọn; nồng độ vitamin C trong huyết tương rớt xuống mức không phát hiện được [6].
Năm 2024, một trẻ 4 tuổi bị suy dinh dưỡng cấp tính nặng (SAM) được chẩn đoán mắc scurvy thông qua tổn thương đầu xương trên X-quang và MRI; trẻ hồi phục cân nặng khi dùng chế độ ăn F-75 và vi chất [7]. Nghiên cứu tại Mexico theo dõi 13 ca bệnh trẻ từ 5 đến 18 tháng tuổi suy dinh dưỡng độ ba; 100% trường hợp có đau chi, thiếu máu và hình ảnh X-quang tổn thương xương đặc trưng [3]. Năm 2020, một bé 4 tuổi suy dinh dưỡng nặng liệt hai chi dưới cũng phục hồi ngoạn mục sau khi bổ sung vitamin C [8].
Hiểu lầm thường gặp về căn bệnh
Nhiều người tin scurvy đã hoàn toàn biến mất khỏi xã hội văn minh [1]. Nghiên cứu thực tế khẳng định bệnh vẫn xảy ra ở các nước phát triển do thói quen ăn uống sai lệch, chứ không riêng các vùng nghèo khó [1, 4].
Một ngộ nhận khác là chỉ người gầy ốm trơ xương mới thiếu chất. Người tiêu thụ đủ calo từ đồ ăn nhanh nhưng thiếu hoàn toàn rau quả tươi vẫn rơi vào tình trạng cạn kiệt vitamin C nghiêm trọng [1]. Ngoài ra, triệu chứng đau chân hay xuất huyết dưới da thường bị nhầm sang bệnh viêm khớp hoặc rối loạn đông máu tự miễn, dẫn tới điều trị sai hướng trong thời gian dài [3, 4].
Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Người lạm dụng rượu là nhóm có nguy cơ cao hàng đầu vì rượu làm giảm hấp thu và người nghiện thường bỏ bê ăn uống cân bằng [1].
Người ăn kiêng cực đoan, cắt bỏ hoàn toàn rau củ, trái cây, người chỉ ăn đơn điệu tinh bột hoặc lạm dụng đồ ăn nhanh [3, 4].
Người mắc chứng rối loạn ăn uống như chán ăn tâm thần hoặc rối loạn ăn uống hạn chế [2, 3, 4].
Trẻ em mắc chứng phổ tự kỷ, chậm phát triển có thói quen ăn uống kén chọn nghiêm ngặt hoặc trẻ suy dinh dưỡng cấp tính [1, 5, 8].
Bệnh nhân cao tuổi sống cô độc, người nằm viện dài ngày bị suy dinh dưỡng protein-năng lượng [4, 7]. Người có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng hoặc dùng thuốc liều cao.
Cách bổ sung thực phẩm và phòng ngừa
Để phòng bệnh, chế độ ăn hằng ngày cần có rau củ và trái cây tươi như cam, bưởi, ổi, ớt chuông, bông cải xanh. Vitamin C là chất tan trong nước và dễ bị phá hủy bởi nhiệt độ cao, do đó không nên nấu rau quả quá nhừ hoặc chiên xào nhiều lần.
Nên ăn trái cây tươi cắt miếng ngay hoặc hấp sơ rau củ để giữ lượng vitamin cao nhất. Kết hợp thực phẩm giàu vitamin C với nguồn thực phẩm chứa sắt giúp tăng cường hấp thu dưỡng chất cho cơ thể. Khi nghi ngờ có dấu hiệu thiếu chất hoặc đau mỏi chi kéo dài, cần đến cơ sở y tế để được thăm khám.
Scurvy là bệnh lý nguy hiểm nhưng có thể phòng ngừa hoàn toàn bằng ăn uống. Cân bằng bữa ăn, không kiêng khem mù quáng là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe mạch máu và hệ cơ xương.
