Hội chứng SIBO: Chế độ low-FODMAP hỗ trợ điều trị thế nào?

Chướng bụng kéo dài, ậm ạch khó tiêu hay thường xuyên đầy hơi sau mỗi bữa ăn là tình trạng mà nhiều người gặp phải. Không ít trường hợp dù đã dùng nhiều loại men tiêu hóa nhưng các triệu chứng trên vẫn tái đi tái lại, ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt hàng ngày.

Nếu bạn đang gặp phải tình trạng này, rất có thể thủ phạm là hội chứng tăng sinh vi khuẩn ruột non (SIBO) ^[1]. Để kiểm soát các cơn đau quặn và cảm giác căng tức bụng, chế độ ăn giảm FODMAP (low-FODMAP) đang được xem là một can thiệp dinh dưỡng hỗ trợ đắc lực nhờ cơ chế cắt đứt nguồn thức ăn lên men của vi khuẩn lạc chỗ ^[2].

Hội chứng SIBO và nguồn cơn của những cơn chướng bụng

Ở trạng thái sinh lý bình thường, ruột non là nơi diễn ra quá trình tiêu hóa và hấp thu dưỡng chất, chứa mật độ vi sinh vật thấp hơn rất nhiều so với đại tràng ^[3]. Hội chứng tăng sinh vi khuẩn ruột non (SIBO) xuất hiện khi lượng vi khuẩn gia tăng bất thường hoặc có sự xâm nhập của các chủng vi khuẩn vốn chỉ sống ở đại tràng vào ruột non [1, 4].

Về mặt chẩn đoán, SIBO thường được xác định khi mật độ vi khuẩn trong dịch hút hỗng tràng đạt từ 10^3 CFU/mL hoặc 10^5 CFU/mL trở lên [4, 6]. Phổ biến hơn trên lâm sàng, phương pháp test hơi thở hydro và metan được áp dụng; mức tăng khí hydro từ 20 ppm trở lên so với ban đầu đồng nghĩa với việc mắc SIBO ^[1]. Các vi khuẩn thường tăng sinh gồm có Streptococcus, Staphylococcus, Bacteroides, Lactobacillus và các tác nhân thuộc họ Enterobacteriaceae như Escherichia, Klebsiella hay Proteus ^[1].

Khi lượng lớn vi khuẩn này định cư sai vị trí, chúng sẽ tranh giành dưỡng chất với cơ thể ^[1]. Hệ quả là người bệnh phải đối mặt với hàng loạt triệu chứng khó chịu như đau bụng, đầy hơi, tiêu chảy, phân không đều, thậm chí dẫn đến kém hấp thu, sụt cân, thiếu máu và giảm protein máu [4, 5, 8].

Cơ chế sinh khí: Tại sao FODMAP khiến triệu chứng bùng phát?

Tên gọi FODMAP là từ viết tắt của nhóm các carbohydrate chuỗi ngắn bao gồm oligosaccharide, disaccharide, monosaccharide và polyol có thể lên men ^[4]. Khi người bệnh nạp các loại thức ăn chứa carbohydrate này, vi khuẩn tại ruột non sẽ nhanh chóng sử dụng chúng làm cơ chất để thực hiện quá trình lên men ^[1].

Sản phẩm trực tiếp của quá trình lên men carbohydrate chính là khí hydro ^[1]. Ngoài ra, một số vi sinh vật đường ruột còn tạo ra khí metan, một chất khí có khả năng làm chậm tốc độ vận chuyển qua ruột và gia tăng hoạt động co thắt cơ trơn, dẫn đến tình trạng táo bón kéo dài ^[5].

Khi một lượng lớn khí sinh ra đột ngột tại lòng ruột non, thể tích ống tiêu hóa bị giãn nở nhanh chóng ^[2]. Sự giãn nở này kích thích mạnh các thụ thể cơ học (mechanoreceptors) trên thành ruột, gây ra cảm giác đau quặn dữ dội và trướng phình bụng ^[2].

Chế độ ăn low-FODMAP can thiệp trực tiếp vào chuỗi phản ứng này bằng cách loại trừ hoặc cắt giảm tối đa các sản phẩm lên men khỏi thực đơn hàng ngày ^[2]. Khi không còn nguồn cơ chất cung cấp năng lượng dồi dào, vi khuẩn không thể tiếp tục lên men ồ ạt, từ đó giúp giảm áp lực sinh khí và hạn chế sự sinh sôi bùng phát của chúng trong lòng ruột non ^[2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về chế độ ăn low-FODMAP?

Việc ứng dụng chế độ ăn kiêng cho người mắc SIBO đã thu hút sự chú ý của nhiều nhóm nghiên cứu y khoa, xuất phát từ mối liên hệ mật thiết giữa hội chứng này và hội chứng ruột kích thích (IBS) [2, 3].

Một báo cáo ca bệnh năm 2017 tại Trung tâm Y tế SCNM (Mỹ) đã ghi nhận hiệu quả thực tế của phương pháp này ^[4]. Bệnh nhân là một phụ nữ bị chướng bụng, đau bụng mạn tính dữ dội hàng ngày, trở nặng hơn sau khi ăn và vào cuối ngày, kèm tiền sử táo bón khoảng 10 năm ^[4]. Dựa trên kết quả test hơi thở lactulose, bệnh nhân được chẩn đoán mắc SIBO mức độ nhẹ ^[4]. Nhóm nghiên cứu đã áp dụng phác đồ đa phương thức gồm thảo dược kháng khuẩn, vi lượng đồng căn kết hợp với chế độ ăn low-FODMAP ^[4]. Kết quả cho thấy tình trạng đau bụng và chướng bụng của bệnh nhân đã biến mất hoàn toàn sau can thiệp, dù chứng táo bón nền vẫn còn tồn tại ^[4]. Giới hạn của nghiên cứu này là thiết kế dạng ca bệnh đơn lẻ, chưa thể đại diện cho toàn bộ quần thể bệnh nhân ^[4].

Một bài tổng quan năm 2022 về can thiệp chế độ ăn ở bệnh nhân viêm ruột (IBD) cho biết các yếu tố dinh dưỡng đóng vai trò cốt lõi gây khởi phát triệu chứng ở tối đa 84% bệnh nhân IBS ^[2]. Phân tích tổng hợp chỉ ra rằng việc bắt đầu chế độ ăn low-FODMAP có thể làm thuyên giảm các triệu chứng đồng hành nhanh chóng chỉ trong vài ngày nhờ giảm kích thích thụ thể cơ học ^[2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận việc loại bỏ các sản phẩm lên men góp phần hạn chế sự phát triển quá mức của vi khuẩn ^[2]. Tuy nhiên, bài viết cũng lưu ý chế độ ăn này tiềm ẩn nghi ngại về độ an toàn lâu dài, khó thực hiện và đòi hỏi nhiều kiến thức dinh dưỡng ^[2].

Tương tự, bài tổng quan năm 2022 trên tạp chí chuyên ngành đã phân tích việc áp dụng chế độ ăn IBS vào điều trị SIBO ^[6]. Các dữ liệu cho thấy thao tác thay đổi khẩu phần ăn giúp làm dịu triệu chứng đường tiêu hóa ^[6]. Dẫu vậy, bài báo nhấn mạnh rằng bằng chứng hiện tại về hiệu quả của chế độ ăn này trên bệnh nhân SIBO phần lớn vẫn mang tính giả thuyết lý thuyết và cần thêm các nghiên cứu chuẩn hóa trong tương lai ^[6].

Đồng thuận với góc nhìn trên, một tổng quan y khoa năm 2022 phân tích về mối liên hệ giữa chế độ ăn và sự tăng sinh vi khuẩn ruột non cũng chỉ ra rằng, các nghiên cứu đánh giá chế độ ăn trong điều trị SIBO hiện nay có chất lượng phương pháp luận còn thấp ^[3]. Do đó, chưa có đủ bằng chứng khoa học vững chắc để khẳng định một loại chế độ ăn chuyên biệt duy nhất có thể điều trị dứt điểm SIBO ^[3].

Lợi ích thực tế và mặt trái cần lưu tâm

Không thể phủ nhận lợi ích nổi bật của chế độ ăn low-FODMAP là khả năng cắt cơn đau và xẹp bụng rất nhanh ^[2]. Nhiều người bệnh cảm nhận sự dễ chịu rõ rệt chỉ sau vài ngày tuân thủ do lòng ruột không còn bị căng giãn bởi khí ^[2]. Khi kết hợp cùng liệu trình kháng sinh hoặc kháng khuẩn từ thảo dược, chế độ ăn này đóng vai trò hỗ trợ đắc lực giúp nâng cao hiệu quả kiểm soát triệu chứng ^[4].

Tuy nhiên, người bệnh không nên lạm dụng hay duy trì chế độ kiêng khem nghiêm ngặt này vô thời hạn [2, 3]. FODMAP thực chất là nguồn thức ăn quý giá cho các vi khuẩn có lợi tại ruột già ^[6]. Việc cắt bỏ carbohydrate lên men quá lâu có thể thúc đẩy sự chuyển dịch tiêu cực trong hệ vi sinh vật đường ruột, làm trầm trọng thêm tình trạng loạn khuẩn sẵn có ở bệnh nhân SIBO ^[6].

Ngoài ra, việc kiêng khem khắt khe kéo dài dễ dẫn đến nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng, đặc biệt khi người bệnh SIBO vốn đã có nguy cơ kém hấp thu và sụt cân [2, 4, 8].

Những hiểu lầm thường gặp khi áp dụng low-FODMAP

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem chế độ ăn low-FODMAP như một phương thuốc thần kỳ có thể chữa khỏi hoàn toàn bệnh SIBO. Trên thực tế, phác đồ chuẩn y khoa đầu tay để tiêu diệt vi khuẩn quá nở rộ vẫn là thuốc kháng sinh [1, 3, 6]. Can thiệp ăn uống chỉ nhằm mục đích kiểm soát triệu chứng khó chịu và giảm nguồn cơ chất sinh hơi, chứ không thể thay thế thuốc điều trị căn nguyên [1, 6].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm kiêng gluten cũng mang lại tác dụng tương tự. Dữ liệu phân tích tổng hợp khoa học cho thấy chế độ ăn không chứa gluten (gluten-free) không có đủ bằng chứng để khuyến nghị cho việc làm giảm triệu chứng như chế độ low-FODMAP ^[2].

Nhiều người cũng nghĩ rằng khi bị SIBO thì phải loại bỏ hoàn toàn mọi loại chất xơ. Điều này chưa chuẩn xác. Việc bổ sung chất xơ hòa tan đã được chứng minh giúp gia tăng sản xuất các axit béo chuỗi ngắn, ức chế các vi khuẩn xâm lấn nguy hại như Escherichia coli và các chủng Enterobacteriaceae khác, từ đó làm giảm triệu chứng khó chịu ở cả IBS và SIBO [2, 3]. Bổ sung chất xơ hòa tan còn là khuyến cáo mạnh trong các hướng dẫn điều trị của Mỹ và Ba Lan ^[2].

Những đối tượng cần thận trọng trước khi áp dụng

Chế độ ăn low-FODMAP đòi hỏi sự quản lý chặt chẽ và không phù hợp để tự ý áp dụng tùy tiện, đặc biệt ở các nhóm đối tượng có bệnh lý nền tiêu hóa phức tạp ^[2].

Bệnh nhân mắc bệnh Crohn (CD) cần hết sức thận trọng [2, 5]. Nghiên cứu năm 2009 trên 150 bệnh nhân Crohn có triệu chứng tiêu hóa cho thấy có tới 38 người (chiếm 25,3%) được chẩn đoán dương tính với SIBO qua test hơi thở hydro glucose ^[7]. Nhóm này có số lần đi ngoài cao hơn rõ rệt (5,9 so với 3,7 lần/ngày) và cân nặng thấp hơn hẳn (63,6 so với 70,4 kg) ^[7]. Các biểu hiện của SIBO thường giả lập đợt bùng phát cấp tính của bệnh Crohn, dễ gây chẩn đoán nhầm ^[7]. Tỷ lệ mắc SIBO cũng cao hơn đáng kể ở những người từng phẫu thuật cắt đoạn đại tràng hoặc mổ ruột nhiều lần ^[7].

Những người có bất thường về cấu trúc giải phẫu đường ruột như túi thừa ruột non, dính ruột sau mổ, tổn thương hoặc từng cắt bỏ van hồi-manh tràng, làm phẫu thuật nối tắt dạ dày roux-en-Y cũng là đối tượng có nguy cơ cao [2, 4, 8]. Van hồi-manh tràng có áp lực thấp là yếu tố mở đường cho vi khuẩn trào ngược từ đại tràng vào ruột non ^[1].

Người đang sử dụng các thuốc làm giảm nhu động ruột (thuốc giảm đau opioid, thuốc kháng cholinergic, thuốc cầm tiêu chảy) hoặc thuốc ức chế bơm proton (PPI) làm giảm axit dạ dày cũng cần được bác sĩ đánh giá kỹ lưỡng nguyên nhân trước khi can thiệp dinh dưỡng ^[8]. Đối với trẻ em bị táo bón mạn tính nghi ngờ SIBO, việc tự ý áp dụng chế độ kiêng khem có thể ảnh hưởng xấu đến sự phát triển thể chất ^[5]. Bất kỳ ai nghi ngờ mắc SIBO cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng trước khi bắt đầu ^[2].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và an toàn

Nếu được chỉ định áp dụng chế độ low-FODMAP để hỗ trợ điều trị, người bệnh nên thực hiện một cách có kế hoạch theo các giai đoạn rõ ràng thay vì kiêng khem mù quáng ^[2].

Về thời điểm và thời gian thực hiện, giai đoạn loại bỏ nghiêm ngặt chỉ nên kéo dài trong thời gian ngắn để cắt cơn triệu chứng và đánh giá mức độ đáp ứng của đường ruột ^[2]. Không kéo dài giai đoạn này quá mức cần thiết để tránh làm suy giảm hệ vi sinh vật có lợi ^[6]. Sau đó, người bệnh cần tiến hành thử nghiệm nạp lại từng nhóm thực phẩm một cách từ từ dưới sự theo dõi sát sao, nhằm xác định chính xác loại thực phẩm nào cơ thể dung nạp kém ^[2].

Về cách kết hợp dưỡng chất, người bệnh nên chú trọng bổ sung chất xơ hòa tan trong chế độ ăn hàng ngày [2, 3]. Chất xơ hòa tan không chỉ kích thích sản xuất axit béo chuỗi ngắn mà còn giúp kìm hãm sự phát triển của vi khuẩn sinh hại ^[2]. Khi đang trong đợt điều trị diệt khuẩn, việc kết hợp dinh dưỡng low-FODMAP cùng liệu pháp kháng sinh hoặc thảo dược kháng khuẩn theo đơn của bác sĩ sẽ tối ưu hóa khả năng đẩy lùi cơn trướng đau [1, 3]. Liệu pháp bổ sung men vi sinh hướng mục tiêu (probiotics) cũng có thể được bác sĩ cân nhắc nhằm tăng hiệu quả kháng sinh và điều hòa nhu động ruột ^[6].

Chế độ ăn low-FODMAP là một công cụ hỗ trợ giá trị giúp dập tắt nhanh các triệu chứng chướng bụng, sinh khí do SIBO bằng cách tước đi nguồn năng lượng của vi khuẩn [1, 2]. Tuy nhiên, chế độ ăn này không thể thay thế cho các biện pháp điều trị y khoa nhắm vào căn nguyên ^[3]. Người bệnh hãy xem đây là một giải pháp can thiệp có thời hạn và luôn cần có sự đồng hành của bác sĩ để bảo vệ sức khỏe đường ruột một cách toàn diện [2, 6].