Hồi núi và hồi ăn: Phân biệt thế nào để tránh ngộ độc?

Nguy cơ nhầm lẫn giữa hồi ăn và các loài hồi rừng, hồi núi

Hồi là một loại gia vị và vị thuốc quen thuộc trong đời sống hàng ngày của người Việt, thường xuất hiện trong nồi nước dùng phở hay các bài thuốc cổ truyền. Tuy nhiên, ít người biết rằng trong tự nhiên tồn tại nhiều loài cây cùng thuộc chi Hồi (Illicium) có hình dáng bên ngoài rất giống nhau nhưng lại chứa độc tính thần kinh nguy hiểm. Việc thu hái tự nhiên hoặc mua bán dược liệu không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng đối với sức khỏe người dùng.

Trong y học cổ truyền, vỏ thân phơi khô của loài Illicium difengpi (thường gọi là địa phong bì) được ghi nhận trong Dược điển Trung Quốc như một phương thuốc điều trị một số chứng bệnh thông thường ^[1]. Tuy nhiên, loài cây này chủ yếu sinh trưởng tại các vùng núi đá vôi hẻo lánh và đang đối mặt với tình trạng suy giảm nguồn tài nguyên hoang dã ^[1]. Khi nhu cầu sử dụng tăng cao trong khi sản lượng tự nhiên sụt giảm, hiện tượng trà trộn hoặc thay thế có chủ đích bằng các loài họ hàng độc hại đã bắt đầu xuất hiện ^[1].

Nguy cơ lớn nhất nằm ở chỗ người dân và thương lái rất khó phân biệt vỏ thân hay quả của các loài cùng chi như đại hồi núi (Illicium majus), giả địa phong bì (Illicium jiadifengpi) hay hồi ăn (Illicium verum) bằng mắt thường ^[1]. Nếu sử dụng nhầm phải các loài chứa độc tính thần kinh, người dùng có thể gặp các triệu chứng nguy kịch ảnh hưởng đến hệ thần kinh trung ương.

Vì sao vỏ thân địa phong bì và các loài hồi dễ bị pha trộn?

Sự nhầm lẫn giữa các loài thuộc chi Hồi bắt nguồn từ đặc điểm thực vật học có độ tương đồng rất cao giữa chúng. Cả cây hồi ăn (Illicium verum) và địa phong bì (Illicium difengpi) đều là hai loài thực vật quan trọng cùng sinh trưởng tự nhiên tại các vùng đồi núi của tỉnh Quảng Tây, Trung Quốc ^[2]. Do điều kiện sinh thái tương đồng và hình thái thân cành, lá có nhiều nét giống nhau, người đi rừng rất dễ thu hái nhầm lẫn ^[2].

Bên cạnh yếu tố tự nhiên, sự suy giảm nghiêm trọng của nguồn dược liệu hoang dã Illicium difengpi đã tạo áp lực lớn lên chuỗi cung ứng ^[1]. Điều này dẫn tới hành vi cố tình thay thế vỏ thân địa phong bì bằng các loài họ hàng gần có sẵn trong rừng nhằm mục đích trục lợi ^[1]. Trong đó, hai loài họ hàng thường bị ghi nhận trà trộn nhiều nhất là Illicium jiadifengpi và Illicium majus ^[1].

Khi dược liệu được bóc tách thành dạng vỏ thân khô, cắt khúc hoặc nghiền vụn, mọi đặc điểm nhận dạng trực quan bên ngoài gần như bị xóa nhòa ^[1]. Người mua thông thường chỉ thấy những thanh vỏ cây khô màu nâu sẫm, có mùi thơm thảo mộc thoang thoảng mà không thể biết chắc đó là vị thuốc bổ hay là loài cây chứa chất độc thần kinh nguy hiểm ^[1].

Dấu hiệu nhận biết hình thái và thành phần hóa học đặc trưng

Để phân định các loại dược liệu này, các nhà khoa học đã tiến hành các nghiên cứu sâu về đặc điểm dược liệu học, cấu trúc mô học và quang phổ từ nhiều năm trước ^[3]. Việc giám định nguồn gốc thực vật, đặc điểm hình thái và cấu trúc vi học trên lát cắt tế bào vỏ thân là bước đầu tiên để nhận diện vỏ cây Illicium difengpi thật và các mẫu phẩm giả mạo ^[3].

Bên cạnh hình thái giải phẫu, các kỹ thuật phân tích hóa học hiện đại đã được thiết lập để định lượng các hoạt chất đặc hiệu. Một nghiên cứu công bố năm 1997 đã thành công trong việc xây dựng phương pháp sắc ký lớp mỏng (TLC) và quang phổ tử ngoại (UV) để tách chiết, định lượng các hợp chất như Difengpin, Magnolol và beta-sitosterol có trong vỏ thân Illicium difengpi và các thành phẩm liên quan ^[3]. Đây là những chất chỉ thị hóa học quan trọng giúp đánh giá độ thuần khiết của dược liệu ^[3].

Cũng trong năm 1997, một công trình nghiên cứu chuyên sâu khác về thành phần vỏ thân Illicium difengpi đã phân lập được 4 hợp chất axit triterpene đặc trưng ^[4]. Các nhà khoa học đã xác định cấu trúc của chúng gồm có 3 beta-O-acetyl-mangiferolic acid, mangiferonic acid, mangiferolic acid và butulinic acid thông qua hàng loạt phép đo hóa lý và quang phổ phức tạp như UV, IR, khối phổ EIMS, phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1H-NMR, 13C-NMR, NOEDE và 2D-NMR ^[4]. Đáng chú ý, hợp chất 3 beta-O-acetyl-mangiferolic acid được phát hiện là một hợp chất hoàn toàn mới và đây cũng là lần đầu tiên các hợp chất axit triterpene này được phân lập từ chi Illicium ^[4].

Nghiên cứu giải mã bộ gen lục lạp và mã vạch ADN phân biệt dược liệu

Mặc dù các phương pháp hóa học mang lại nhiều giá trị, việc nhận diện ở cấp độ phân tử ADN mới là giải pháp tối ưu để giải quyết triệt để vấn đề lẫn lộn dược liệu. Một nghiên cứu công bố năm 2025 đã thực hiện giải trình tự và so sánh toàn diện bộ gen lục lạp của cây hồi ăn (Illicium verum) và cây địa phong bì (Illicium difengpi) ^[2].

Nghiên cứu chỉ ra rằng kích thước bộ gen lục lạp của cả hai loài này đều bằng nhau chằn chặn, cùng đạt độ dài 142.689 cặp base (bp) ^[2]. Mỗi bộ gen lục lạp đều mã hóa 122 gen, trong đó có 79 gen mã hóa protein, 8 gen ARN ribosome và 35 gen ARN vận chuyển ^[2]. Tần suất axit amin trong các gen mã hóa dao động từ 1,17% đến 10,19% ở loài Illicium verum và từ 1,18% đến 10,17% ở loài Illicium difengpi ^[2].

Các nhà khoa học cũng phát hiện trong bộ gen lục lạp của Illicium verum có 104 đoạn lặp chuỗi đơn giản (SSR) và 26 đoạn lặp dài, trong khi ở Illicium difengpi có 96 đoạn SSR và 25 đoạn lặp dài, với các đoạn lặp gốc bazơ A/T chiếm tỷ lệ phổ biến nhất ^[2]. Cả hai loài đều có vùng nối SSC/IRa nằm tại gen ycf1-trnN, gen ycf1 nằm ở ranh giới IRb/SSC và cụm gen trnL-trnV-rps7 nằm tại ranh giới LSC/IR ^[2]. Cây phát sinh loài cho thấy hai loài này lồng ghép hoàn toàn bên trong chi Illicium, khẳng định mối quan hệ di truyền cực kỳ gần gũi và lý giải vì sao hình thái bên ngoài của chúng lại dễ gây nhầm lẫn đến vậy ^[2].

Trước đó, một nghiên cứu đột phá vào năm 2024 đã phát triển kỹ thuật sử dụng mã vạch ADN mini của lục lạp kết hợp phân tích đường cong nóng chảy độ phân giải cao (HRM) để giải quyết thách thức này ^[1]. Nhóm nghiên cứu đã lắp ráp hoàn chỉnh bộ gen lục lạp của Illicium difengpi cùng hai loài họ hàng thường bị dùng để làm giả là Illicium jiadifengpi và Illicium majus ^[1]. Bất chấp tính chất bảo tồn cao của toàn bộ hệ gen lục lạp giữa các loài trong chi này, các nhà nghiên cứu đã tìm ra các vùng biến dị cao để thiết kế mã vạch mini ^[1].

Kết quả phân tích đường cong nóng chảy cho thấy các mã vạch ADN mini được thiết kế từ 4 vùng phân kỳ gồm trnL-trnF, trnF-ndhJ, ycf1-ndhF và rpl32-trnL sở hữu năng lực phân biệt vượt trội ^[1]. Bốn vùng mã vạch này có khả năng phân tách rạch ròi loài Illicium difengpi khỏi các loài họ hàng nguy hiểm như Illicium jiadifengpi, Illicium majus cũng như loài hồi ăn thông thường Illicium verum ^[1].

Khảo sát thị trường: Nguy cơ thực tế và kết quả kiểm nghiệm

Để kiểm chứng tính khả thi của công nghệ giám định ADN trong thực tiễn tiêu dùng, các nhà nghiên cứu vào năm 2024 đã tiến hành lấy mẫu thử nghiệm ngẫu nhiên trên thị trường ^[1]. Họ đã thu thập 10 sản phẩm vỏ thân địa phong bì (Difengpi) đang được bày bán thương mại trên các cửa hàng trực tuyến và các khu chợ truyền thống tại địa phương ^[1].

Khi đưa 10 mẫu thương phẩm này vào quy trình kiểm tra bằng 4 mã vạch ADN mini kết hợp phân tích HRM, toàn bộ 10 mẫu đều tập hợp thành cụm rất gần với mẫu đối chiếu chuẩn của loài Illicium difengpi ^[1]. Độ tin cậy về kiểu gen của các mẫu này đạt mức trên 93% ^[1]. Kết quả này chứng minh rằng các mẫu vỏ cây lưu hành trên thị trường được khảo sát thực sự chứa đúng loài dược liệu được công bố và không phát hiện sự trà trộn của các loài họ hàng độc hại ^[1].

Không dừng lại ở đó, nhóm nghiên cứu đã tạo ra các mẫu mô phỏng giả mạo trong phòng thí nghiệm bằng cách cố tình pha trộn vỏ cây của Illicium jiadifengpi, Illicium majus và Illicium verum ^[1]. Kết quả kiểm tra một lần nữa khẳng định độ chính xác tuyệt đối của 4 mã vạch mini trong việc phát hiện và phân biệt chính xác các mẫu giả mạo phức tạp này ^[1]. Dù kết quả khảo sát thị trường cục bộ mang lại tín hiệu tích cực, nguy cơ nhầm lẫn trên diện rộng vẫn hiện hữu nếu người tiêu dùng mua hàng trôi nổi từ các nguồn khai thác tự phát ^[1].

Những hiểu lầm nguy hiểm khi sử dụng các loại vỏ cây họ hồi

Hiểu lầm phổ biến nhất trong đời sống là cho rằng mọi loại cây có mùi thơm như hoa hồi và mang vỏ cây tương tự đều có thể dùng để ngâm rượu, đun nước uống hoặc làm gia vị nấu ăn. Trên thực tế, chi Hồi (Illicium) phân hóa thành nhiều loài khác nhau, trong đó có những loài mang độc tố nguy hiểm có khả năng gây co giật, tổn thương thần kinh và suy hô hấp nếu ăn phải.

Nhiều người dân vùng cao thường có thói quen đi rừng thấy cây có mùi thơm giống hồi liền tự ý bóc vỏ mang về sử dụng mà không qua kiểm định. Như các nghiên cứu đã chứng minh, ngay cả ở cấp độ bộ gen, loài cây hồi ăn (Illicium verum) và cây địa phong bì (Illicium difengpi) đều có sự tương đồng rất lớn với cùng 142.689 cặp base và các tổ chức gen tương tự ^[2]. Do đó, việc tự tin phân biệt cây rừng chỉ bằng mắt thường hoặc ngửi mùi là một nhận định sai lầm có thể trả giá bằng tính mạng.

Một hiểu lầm khác là cho rằng các loại vỏ cây khô thái lát bán tràn lan trên mạng xã hội đều là thảo dược tự nhiên lành tính. Các phân tích khoa học đã cảnh báo rằng tài nguyên hoang dã của loài địa phong bì chuẩn đang suy giảm nghiêm trọng, làm gia tăng nguy cơ làm giả bằng các loài có hại ^[1]. Người mua không thể dùng cảm quan để nhận diện các hợp chất triterpene đặc hiệu như 3 beta-O-acetyl-mangiferolic acid hay butulinic acid của vị thuốc thật ^[4].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi tiếp cận dược liệu này?

Các nghiên cứu khoa học hiện nay về phân biệt địa phong bì và các loài họ hàng mới chỉ tập trung vào đặc điểm thực vật học, cấu trúc hóa học và giải trình tự gen của cây ^[3], ^[1], ^[2], ^[4]. Chưa có các dữ liệu nghiên cứu lâm sàng hay thử nghiệm an toàn đối với các nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ hoặc người cao tuổi có bệnh lý nền mãn tính.

Chính vì vậy, những đối tượng có thể trạng đặc biệt này tuyệt đối không được tự ý sử dụng các chế phẩm vỏ cây, rễ cây thuộc chi Hồi khi chưa có chỉ định và hướng dẫn trực tiếp từ các bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền. Việc sử dụng nhầm dược liệu chứa độc tính thần kinh có thể gây hậu quả nặng nề hơn gấp nhiều lần trên cơ thể người già và trẻ nhỏ.

Những người đang mắc các bệnh lý về thần kinh, người có tiền sử động kinh hoặc co giật cũng phải hết sức cẩn trọng. Nguy cơ tiềm ẩn từ các loài họ hàng độc hại như Illicium majus hay Illicium jiadifengpi nếu bị lẫn vào thang thuốc có thể kích hoạt các cơn co giật nguy hiểm ^[1].

Ngay cả những người hoàn toàn khỏe mạnh cũng không nên tùy tiện mua các bài thuốc ngâm rượu trôi nổi được quảng cáo là "hồi rừng", "vỏ cây hồi đá" hay "địa phong bì rừng" mà không rõ nguồn gốc kiểm định dược liệu học ^[3], ^[1].

Lời khuyên an toàn: Nhận diện, kiểm định và sử dụng đúng cách

Để bảo vệ bản thân và gia đình khỏi nguy cơ ngộ độc dược liệu nhầm lẫn, người tiêu dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc an toàn thực phẩm và dược liệu:

• Chỉ sử dụng sản phẩm rõ xuất xứ: Tuyệt đối không mua vỏ cây, rễ cây hay quả khô từ những người bán rong, các sạp hàng tự phát ở vùng cao hoặc các gian hàng trực tuyến không có giấy phép chứng nhận chất lượng dược liệu.
• Dựa vào kiểm định khoa học: Đối với các cơ sở kinh doanh và sản xuất thuốc cổ truyền, cần áp dụng các phương pháp kiểm nghiệm chuẩn như sắc ký lớp mỏng (TLC), phổ tử ngoại (UV) để định lượng hoạt chất Difengpin, Magnolol ^[3], hoặc ứng dụng công nghệ mã vạch ADN mini lục lạp (các vùng trnL-trnF, trnF-ndhJ, ycf1-ndhF, rpl32-trnL) để loại trừ triệt để nguy cơ nhiễm độc tạp chất thảo mộc ^[1].
• Không tự ý làm thầy thuốc: Vị thuốc địa phong bì (Illicium difengpi) là một dược liệu chữa bệnh được quy định trong dược điển, không phải là loại gia vị dùng tùy tiện hàng ngày ^[1]. Khi có vấn đề về sức khỏe, người bệnh cần đến các bệnh viện y học cổ truyền uy tín để được bắt mạch, kê đơn với liều lượng vừa phải và phù hợp.
• Xử trí khi có dấu hiệu ngộ độc: Nếu vô tình sử dụng các sản phẩm từ vỏ cây họ hồi mà xuất hiện các biểu hiện bất thường như chóng mặt, buồn nôn, run rẩy tay chân, khó thở hoặc co giật, cần lập tức đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế gần nhất, mang theo mẫu vỏ cây đã dùng để phục vụ công tác cấp cứu.

Các loài thực vật thuộc chi Hồi sở hữu nhiều giá trị dược liệu quý báu và hương vị độc đáo, nhưng lằn ranh giữa vị thuốc chữa bệnh và thảo mộc mang độc tính thần kinh là rất mong manh. Người tiêu dùng thông minh cần trang bị kiến thức chuẩn xác, luôn lựa chọn sản phẩm đã qua kiểm định nghiêm ngặt và không bao giờ tự ý mạo hiểm với các loài cây cỏ rừng chưa rõ danh tính.