Lời đồn về rau húng quế và bệnh tiểu đường

Rau húng quế là loại rau thơm quen thuộc trên mâm cơm người Việt, thường xuất hiện trong các món phở, bún bò hay các món gỏi. Thời gian gần đây, nhiều thông tin truyền miệng cho rằng ăn húng quế thường xuyên hoặc uống nước ép lá húng quế có thể chữa khỏi bệnh tiểu đường, thậm chí thay thế hoàn toàn thuốc tây.

Điều này khiến không ít người bệnh đái tháo đường tò mò và tìm mua các loại cao chiết húng quế để tự điều trị. Liệu loại thảo mộc bình dân này có thực sự mang lại hiệu quả kiểm soát đường huyết kỳ diệu như lời đồn?

Thực hư hiệu quả: Chưa có thử nghiệm lâm sàng đủ mạnh

Câu trả lời ngắn gọn: Các dữ liệu khoa học hiện tại chủ yếu dừng lại ở mức thử nghiệm trong ống nghiệm và trên động vật thí nghiệm [1, 3, 4, 6].

Dù các kết quả bước đầu ghi nhận tiềm năng hạ đường huyết và chống oxy hóa, hiện vẫn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người để khẳng định húng quế có thể điều trị tiểu đường. Đặc biệt, người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa để dùng húng quế.

Cơ chế tác động: Húng quế tác động đến đường huyết thế nào?

Để làm rõ khả năng tác động của húng quế, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích các hoạt chất sinh học bên trong loại cây này [4, 6]. Hai cơ chế chính được chú ý nhất gồm có việc ức chế các enzym tiêu hóa tinh bột và kích thích vận chuyển đường vào tế bào [4, 6].

Khi cơ thể nạp tinh bột, hai enzym quan trọng ở đường ruột là alpha-amylase và alpha-glucosidase sẽ phân cắt chuỗi tinh bột thành đường đơn để hấp thu qua thành ruột vào máu [1]. Một nghiên cứu công bố năm 2021 phát hiện chiết xuất methanol của húng quế (Ocimum basilicum) có khả năng ức chế mạnh các enzym này [1]. Nồng độ 500 mcg/mL chiết xuất húng quế đã ức chế 70,2% enzym alpha-glucosidase và 25,4% enzym alpha-amylase [1]. Axit caffeic, một thành phần chính trong chiết xuất, cũng gây ức chế 42,7% alpha-amylase và 47,1% alpha-glucosidase [1]. Các hợp chất khác như axit pyroglutamic và uvasol cũng tham gia vào hoạt tính ức chế này [1].

Cơ chế thứ hai liên quan đến quá trình đưa đường từ máu vào cơ bắp [2]. Nghiên cứu năm 2016 trên tế bào cơ L6-GLUT4myc chỉ ra rằng chiết xuất từ các bộ phận trên mặt đất của Ocimum basilicum làm tăng sự chuyển dịch của chất vận chuyển đường GLUT4 lên màng tế bào [2]. Cụ thể, mức chuyển dịch GLUT4 tăng gấp 3,5 lần khi không có insulin và gấp 7 lần khi có insulin sau 20 giờ xử lý với chiết xuất [2]. Phân tích hóa thực vật trong nghiên cứu này đã xác định 53 hợp chất, trong đó có 17 hợp chất lần đầu tiên được tìm thấy trong húng quế [2]. Không ghi nhận độc tính tế bào ở nồng độ chiết xuất lên đến 0,25 mg/mL [2].

Ngoài ra, nghiên cứu năm 2021 trên tế bào ung thư vú MCF7 ghi nhận chiết xuất nước từ hoa húng quế tím (Ocimum basilicum) ức chế sự hấp thu đường (2-NBDG) của tế bào này theo mức liều, làm phân mảnh ty thể sau 24 giờ điều trị, với nồng độ ức chế IC50 đạt khoảng 250 mcg/mL [3].

Nghiên cứu trên động vật nói gì?

Vì chưa có các thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên lớn trên người, các dữ liệu về khả năng hạ đường huyết chủ yếu đến từ các mô hình chuột mắc tiểu đường thực nghiệm [1, 2, 3, 8].

Năm 2019, một nghiên cứu trên 40 chuột cống đực Sprague-Dawley chia làm 4 nhóm (chuột đối chứng, chuột đái tháo đường do tiêm streptozotocin, chuột dùng metformin và chuột dùng húng quế Ocimum basilicum, mỗi nhóm 10 con) [4]. Kết quả cho thấy nhóm chuột dùng Ocimum basilicum có mức đường huyết giảm đáng kể (p=0,01) và tổng năng lực chống oxy hóa (TAC) tăng rõ rệt (p=0,003) so với nhóm đái tháo đường không điều trị [4]. Chiết xuất này còn làm giảm đáng kể creatinine (p=0,004) và urê máu BUN (p=0,02), hạn chế thoái hóa ống thận, không có thâm nhiễm viêm và giảm lắng đọng sợi collagen quanh ống thận [4]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh cần nghiên cứu lâm sàng để đánh giá hiệu quả trên người [4].

Một nghiên cứu công bố năm 2025 đánh giá tác dụng của chiết xuất nước húng quế (Ocimum basilicum) dùng trong 7 ngày trên chuột cống Wistar bình thường và chuột bị tiểu đường do tiêm alloxan [5]. Kết quả ghi nhận tác dụng hạ đường huyết rõ rệt ở cả chuột bình thường lẫn chuột tiểu đường, đồng thời làm giảm quá trình peroxy hóa lipid và tăng hoạt tính của các enzym chống oxy hóa [5].

Các nghiên cứu khác trên loài cùng chi là húng quế rừng (Ocimum gratissimum) cũng cho kết quả tương tự [2, 8]. Nghiên cứu năm 2016 trên 25 chuột cống đực chia làm 5 nhóm dùng chiết xuất nước Ocimum gratissimum liều 400 mg/kg mỗi ngày trong 28 ngày cho thấy đường huyết lúc đói giảm rõ rệt, nồng độ malondialdehyde (MDA) giảm (p<0,01) và cải thiện tình trạng thiếu máu do tiểu đường gây ra [6]. Năm 2017, một nghiên cứu khác trên 36 chuột cống cái Wistar chia thành 6 nhóm (mỗi nhóm 6 con) bị tiểu đường type 1 do tiêm 65 mg/kg streptozotocin cho thấy chiết xuất Ocimum gratissimum liều 208 mg/kg làm giảm nồng độ đường huyết và giảm sulfhemoglobin so với nhóm bệnh không điều trị [7].

Giới hạn của bằng chứng: Chuột không phải là người

Các dữ liệu thực nghiệm đã chứng minh rõ ràng khả năng sinh học của húng quế [1, 2, 3, 4, 6, 8]. Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến cơ thể người là rất lớn.

Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được cung cấp xác nhận chiết xuất lá húng quế có thể hạ đường huyết ổn định và an toàn trên bệnh nhân đái tháo đường. Liều lượng dùng trên chuột (ví dụ 208 mg/kg hay 400 mg/kg) là rất cao nếu quy đổi sang lượng rau tươi người bệnh ăn hằng ngày [2, 8]. Việc chỉ ăn vài ngọn rau sống trong bữa ăn hoàn toàn không tương đương với liều chiết xuất chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm.

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là coi húng quế như một loại "thần dược" chữa dứt điểm bệnh tiểu đường. Đái tháo đường là bệnh mạn tính liên quan đến sự thiếu hụt hoặc đề kháng insulin, đòi hỏi quản lý toàn diện về dinh dưỡng, vận động và dùng thuốc theo chỉ định.

Nhiều người bệnh vì tin lời truyền miệng đã tự ý ngừng thuốc tây hoặc bỏ tiêm insulin để chuyển sang uống nước sắc húng quế đặc. Hành động này vô cùng nguy hiểm, có thể dẫn đến tình trạng tăng đường huyết cấp tính, nhiễm toan ceton hoặc hôn mê, đe dọa tính mạng.

Ai nên thận trọng khi dùng húng quế?

Mặc dù việc ăn vài cọng húng quế tươi như gia vị là thói quen ẩm thực an toàn, người bệnh cần đặc biệt lưu ý khi có ý định sử dụng các chế phẩm chiết xuất đậm đặc:

  • Người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết (như metformin, insulin, glibenclamide): Việc tự ý kết hợp chiết xuất thảo dược liều cao có thể gây ra tương tác chưa lường trước, cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị.
  • Phụ nữ mang thai, cho con bú và trẻ em: Các nghiên cứu hiện tại chỉ thực hiện trên tế bào và động vật trưởng thành [1, 2, 3, 4, 5, 6, 8], chưa có dữ liệu an toàn trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này.
  • Người có tiền sử dị ứng với các loại cây thuộc họ Hoa môi (Lamiaceae).

Khi có bệnh nền hoặc chuẩn bị phẫu thuật, người bệnh phải luôn hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ dạng thực phẩm bổ sung hay chiết xuất đậm đặc nào từ thảo mộc.

Cách áp dụng húng quế an toàn trong đời sống

Người bệnh không cần bài xích loại rau này, mà nên sử dụng đúng cách với vai trò là một phần của chế độ ăn uống lành mạnh:

  • Dùng như rau gia vị: Thêm một lượng vừa phải lá húng quế tươi vào các món canh, xúp, món cuốn hay salad để tăng hương vị và bổ sung các chất chống oxy hóa tự nhiên.
  • Không lạm dụng: Ăn ở mức độ ẩm thực thông thường, không ép lấy nước đặc uống thay nước lọc hằng ngày khi chưa có chỉ dẫn y tế.
  • Chế biến hợp lý: Rửa sạch dưới vòi nước chảy để loại bỏ bụi bẩn và ký sinh trùng trước khi ăn sống. Tránh nấu quá kỹ vì nhiệt độ cao có thể làm bay hơi các tinh dầu tự nhiên.
  • Duy trì lối sống chuẩn mực: Không phụ thuộc vào thảo mộc mà bỏ quên các nguyên tắc cốt lõi gồm ăn uống cân đối, kiểm soát lượng carbohydrate, tập thể dục đều đặn và tuân thủ đơn thuốc.

Húng quế là loại thảo mộc giàu chất chống oxy hóa và có tiềm năng sinh học đáng chú ý trong các nghiên cứu ban đầu. Dù vậy, người tiêu dùng cần giữ cái nhìn tỉnh táo, thưởng thức húng quế như một nét ẩm thực tươi ngon thay vì xem nó như phương thuốc thay thế điều trị y khoa.