Rau xanh và trái cây luôn được xem là nền tảng của chế độ ăn uống lành mạnh nhờ giàu vitamin và khoáng chất. Tuy nhiên, nhiều người bệnh thận thường lo lắng khi ăn rau củ vì sợ nồng độ kali trong máu tăng cao đột ngột. Sự e ngại này khiến không ít người cắt giảm thực vật quá mức, dẫn đến bữa ăn thiếu hụt dưỡng chất thiết yếu.
Thực tế, ranh giới tiêu thụ kali phụ thuộc vào chức năng hoạt động của thận ở từng người. Người có chức năng thận khỏe mạnh cần một lượng kali dồi dào để bảo vệ tim mạch và duy trì huyết áp ổn định [1, 2]. Ngược lại, người bị suy thận giai đoạn tiến triển hoặc suy thận giai đoạn cuối mới là nhóm phải kiểm soát lượng kali chặt chẽ để phòng ngừa biến chứng tăng kali máu nguy hiểm đến tính mạng [1].
Cơ chế giữ cân bằng kali trong cơ thể
Thận là cơ quan giữ vai trò chính trong việc kiểm soát sự hấp thu và bài tiết kali của toàn bộ cơ thể [2]. Ở người bình thường, nếu thận hoạt động tốt, cơ thể cần nạp từ 2.000 đến 3.500 mg kali mỗi ngày (tương đương 50-90 mEq) để vận hành các chức năng bình thường [3]. Lượng kali dư thừa từ thức ăn sẽ được thận lọc sạch và đào thải qua đường nước tiểu mà không gây tích tụ trong máu [2, 6].
Khi chức năng thận bị suy giảm tiến triển, khả năng đào thải chất điện giải suy yếu rõ rệt [2, 6]. Sự mất cân bằng này làm tích tụ kali trong dịch ngoại bào, dẫn đến tình trạng tăng kali máu [2]. Nồng độ kali huyết thanh vượt ngưỡng 5,0 mEq/L hoặc 5,5 mEq/L được xác định là tăng kali máu tùy theo tiêu chuẩn y khoa [2, 4]. Tình trạng này có thể gây mệt mỏi, yếu cơ, đánh trống ngực, thậm chí kích phát loạn nhịp tim và ngừng tim đe dọa tính mạng [3].
Bằng chứng khoa học về việc hạn chế kali
Nhiều phân tích y khoa đã đánh giá lại vai trò thực tế của việc cắt giảm kali trong bữa ăn thường ngày. Tổng quan y văn năm 2023 chỉ ra rằng chế độ ăn giàu kali mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe tim mạch và thận [1]. Dù vậy, chế độ này không được khuyến cáo cho bệnh nhân suy thận mạn tiến triển hoặc giai đoạn cuối do rủi ro tăng kali máu cấp [1]. Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định đang thiếu bằng chứng mạnh ủng hộ việc bắt buộc bệnh nhân phải kiêng khem kali một cách quá mức và gay gắt [1].
Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 đã theo dõi mối liên hệ giữa khẩu phần kali và kali máu trên hai nhóm: 95 người bệnh suy thận mạn chưa chạy thận (độ tuổi trung vị 67, 32% mắc đái tháo đường, mức lọc cầu thận ước tính trung vị 23 mL/phút/1,73 m2) và 117 người bệnh đang chạy thận nhân tạo (độ tuổi trung vị 39, 50% mắc đái tháo đường) [4]. Lượng kali nạp vào được ghi nhận chi tiết qua nhật ký ăn uống 3 ngày [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ tăng kali máu ở nhóm chưa chạy thận là 36,8% và ở nhóm chạy thận là 50,5% [4]. Đáng chú ý, không tìm thấy mối liên quan nào giữa nồng độ kali trong máu với lượng kali ăn vào (r = 0,01; P = 0,98 ở nhóm chưa lọc máu và r = -0,06; P = 0,46 ở nhóm lọc máu) hay với các nhóm thực phẩm cụ thể [4]. Các yếu tố dự báo tăng kali máu qua phân tích đa biến thực chất là bệnh đái tháo đường (OR 3,55 ở nhóm chưa lọc máu, OR 4,22 ở nhóm lọc máu), toan chuyển hóa (OR 4,35) và chỉ số creatinin huyết thanh tăng (OR 1,50) [4].
Bên cạnh đó, hướng dẫn KDOQI năm 2004 từng khuyến cáo giới hạn lượng kali từ 51 đến 102 mEq/ngày (tương đương 2-4 g/ngày), nhưng hướng dẫn KDIGO năm 2012 đã chuyển hướng sang việc người bệnh thận cần nhận tư vấn cá nhân hóa từ chuyên gia dinh dưỡng [5]. Việc tăng kali máu tự do không phải lúc nào cũng liên quan trực tiếp đến tử vong hay các đợt tăng kali máu ở mọi bệnh nhân thận [5].
Lợi ích và hai mặt của việc kiểm soát kali
Việc tiêu thụ thực phẩm dồi dào kali từ nguồn gốc thực vật đóng góp nhiều tác dụng bảo vệ sức khỏe tim mạch nhờ chứa lượng lớn chất xơ, vitamin và khoáng chất đi kèm [2]. Các nghiên cứu ghi nhận chế độ ăn giàu kali hỗ trợ giảm huyết áp, hạ thấp nguy cơ mắc bệnh tim mạch và đột quỵ [2]. Ngoài ra, nguồn dưỡng chất từ thực phẩm giàu kali còn có thể làm chậm tiến triển của bệnh thận mạn và giảm nguy cơ tử vong [2].
Ngược lại, việc cắt giảm kali quá mức cũng tiềm ẩn nguy cơ tổn hại sức khỏe. Việc kiêng khem kali cực đoan và loại bỏ kali quá mức qua lọc máu có thể làm nặng thêm tình trạng tăng huyết áp mạn tính, hạ huyết áp trong khi lọc máu, gây xơ hóa mô thận, hình thành nang thận và tăng nguy cơ rối loạn nhịp thất [6]. Cả tình trạng hạ kali máu (chiếm 15-18% ở bệnh nhân thận mạn) lẫn tăng kali máu (chiếm 15-20%) đều liên quan đến gia tăng tỷ lệ tử vong [6, 7]. Tuy vậy, tăng kali máu vẫn cần được cảnh giác cao hơn vì nguy cơ tử vong trực tiếp [7]. Do đó, các tài liệu y khoa khuyến nghị nên tránh việc áp đặt hạn chế kali bắt buộc ở người bệnh suy thận mạn giai đoạn sớm [6].
Những hiểu lầm thường gặp khi kiêng kali
Nhiều người bệnh thận thường nhầm tưởng rằng cứ ăn rau củ là kali máu sẽ tăng vọt, dẫn đến việc kiêng tuyệt đối mọi loại rau xanh và trái cây tươi. Thực tế, tăng kali máu là kết quả của sự phối hợp nhiều tình trạng lâm sàng phức tạp chứ không đơn thuần chỉ do thức ăn [4]. Các nguyên nhân chính thúc đẩy tăng kali máu bao gồm suy giảm độ lọc của thận, bệnh đái tháo đường đi kèm, tình trạng toan chuyển hóa và việc sử dụng các thuốc ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone (RAASi) [2, 4].
Một hiểu lầm nguy hiểm khác là bỏ qua các nguồn kali tiềm ẩn. Nhiều người cẩn thận kiêng rau củ nhưng lại vô tình nạp lượng lớn kali qua chất bảo quản thực phẩm, đồ hộp chế biến sẵn hoặc các loại muối ăn thay thế (salt substitutes) và thực phẩm chức năng [1, 8]. Muối thay thế chứa gốc kali là mối nguy hiểm thực sự cho người suy thận, có thể gây tăng kali máu nghiêm trọng tái diễn nhiều lần [3].
Nhóm người cần hạn chế và đối tượng nên tăng cường
Việc xác định liều lượng kali tiêu thụ cần dựa vào giai đoạn bệnh và chỉ số xét nghiệm:
- Người nên tăng cường kali: Người có chức năng thận bình thường cần nạp từ 2.000 đến 3.500 mg kali mỗi ngày để hỗ trợ hạ huyết áp và phòng ngừa biến chứng tim mạch [2, 8]. Người mắc bệnh thận mạn giai đoạn sớm chưa có biến chứng cũng không cần thực hiện việc hạn chế kali một cách bắt buộc [6].
- Người cần thận trọng và kiểm soát: Bệnh nhân suy thận mạn tiến triển, người suy thận giai đoạn cuối hoặc bệnh nhân đang chạy thận nhân tạo định kỳ bắt buộc phải kiểm soát lượng kali tiêu thụ dưới sự theo dõi sát sao [1, 7]. Nhóm người có bệnh lý nền đái tháo đường, suy tim hoặc đang sử dụng thuốc ức chế RAASi, thuốc chống viêm không steroid, thuốc chẹn beta cũng thuộc diện có nguy cơ cao [4, 8].
Cách chế biến và sử dụng rau củ an toàn
Người bệnh có nguy cơ tăng kali máu vẫn có thể tận dụng lợi ích từ thực vật nếu áp dụng đúng phương pháp chế biến và kiểm soát nguồn gốc thực phẩm:
- Loại bỏ kali bằng nhiệt và nước: Có thể giảm bớt lượng kali trong thực phẩm mà không cần loại bỏ hoàn toàn rau củ bằng cách ngâm ngập rau củ trong nước sạch hoặc luộc sôi kỹ trước khi chế biến [1]. Nước luộc chứa kali hòa tan nên được bỏ đi thay vì dùng làm nước canh.
- Tránh xa các nguồn kali ẩn: Cần đọc kỹ nhãn thực phẩm để nhận diện các chất bảo quản gốc kali trong thực phẩm chế biến sẵn [1]. Tuyệt đối thận trọng, không tự ý dùng các loại muối ăn nhân tạo thay thế natri hoặc các chế phẩm bổ sung khi chưa có hướng dẫn chuyên môn [3].
- Phối hợp giải pháp y tế hiện đại: Sự ra đời của các nhóm thuốc gắn kali mới như patiromer hoặc sodium zirconium cyclosilicate giúp hỗ trợ tăng đào thải kali qua đường tiêu hóa [2, 5]. Giải pháp kết hợp này cho phép bệnh nhân suy thận kiểm soát nồng độ kali máu tốt hơn, tạo điều kiện mở rộng khẩu phần ăn thực vật lành mạnh mà không làm bùng phát nguy cơ tăng kali máu [2, 5]. Ngoài ra, việc dùng thuốc lợi tiểu quai, thiazide hoặc bổ sung sodium bicarbonate (khi có toan chuyển hóa) cũng là những biện pháp nội khoa hỗ trợ cân bằng điện giải hiệu quả [3, 4].
Chế độ ăn nhiều rau củ mang lại giá trị to lớn cho sức khỏe mạch máu và phòng ngừa bệnh mạn tính. Việc kiêng khem kali không nên thực hiện theo cảm tính hay áp dụng đồng loạt mà cần điều chỉnh dần dần, cá nhân hóa theo từng người bệnh [1]. Độc giả có bệnh nền thận, tim mạch hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa và chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng thực đơn an toàn, duy trì chất lượng cuộc sống tốt nhất.
