Nhiều người gặp các vấn đề tiêu hóa mạn tính như đầy hơi, khó tiêu hoặc tiêu chảy kéo dài thường nghe nhắc đến hội chứng "rò rỉ ruột" (leaky gut). Khi hàng rào niêm mạc suy yếu, các độc tố và vi khuẩn dễ dàng lọt qua thành ruột vào máu, thúc đẩy phản ứng viêm toàn thân. Trong số các chất dinh dưỡng được quảng bá giúp hàn gắn đường ruột, kẽm là cái tên được nhắc đến nhiều nhất.

Bổ sung kẽm thực sự có thể phục hồi chức năng hàng rào biểu mô ruột và làm giảm tính thấm thành ruột dựa trên các bằng chứng lâm sàng rõ ràng. Tuy nhiên, việc tự ý bổ sung liều cao hoặc dùng kéo dài tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc, rối loạn hấp thu khoáng chất khác và gây ra tác dụng phụ tiêu hóa.

Cơ chế bảo vệ niêm mạc ruột của vi chất kẽm

Kẽm là một vi chất dinh dưỡng thiết yếu, tham gia điều hòa vô số chức năng tế bào và đóng vai trò như một đồng yếu tố xúc tác cho hơn 300 enzyme cùng hơn 1.000 yếu tố phiên mã [1]. Hệ thống miễn dịch bẩm sinh cũng sử dụng kẽm cho các hoạt động kháng khuẩn tự nhiên, chẳng hạn như thông qua calprotectin [1].

Khi thiếu hụt kẽm trong chế độ ăn, cấu trúc đường ruột sẽ bị tổn thương nghiêm trọng. Sự thiếu hụt này dẫn đến các nhung mao hỗng tràng bị ngắn và hẹp lại, giảm diện tích bề mặt hấp thu dinh dưỡng, giảm số lượng ty thể, làm trương phình lưới nội chất và teo bộ máy Golgi [2]. Đồng thời, tình trạng thiếu hụt còn làm gia tăng tính thấm của màng tế bào và suy giảm khả năng di động của tế bào ruột [2].

Ở cấp độ phân tử, kẽm tác động trực tiếp lên các mối nối liên kết chặt (tight junctions) giữa các tế bào biểu mô ruột [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc cung cấp kẽm giúp tái cấu trúc các protein mối nối liên kết, đặc biệt là điều chỉnh Claudin-2 và Tricellulin [3]. Ngoài ra, kẽm làm thay đổi quá trình phiên mã gen liên quan đến việc làm dịu trạng thái tiền viêm và hạn chế quá trình mất biệt hóa tế bào [3]. Trong các thử nghiệm tế bào tiếp xúc với độc tố vi khuẩn, kẽm giúp ngăn chặn sự sụt giảm điện trở xuyên biểu mô bằng cách ức chế dòng canxi đi vào tế bào, từ đó ngăn ngừa hiện tượng bong tróc tế bào biểu mô [1].

Bằng chứng lâm sàng trên bệnh viêm ruột và người khỏe mạnh

Nhiều nghiên cứu đã ghi nhận tác động tích cực của kẽm đối với việc khôi phục hàng rào ruột ở nhiều nhóm đối tượng khác nhau. Một nghiên cứu công bố năm 2001 trên 12 bệnh nhân mắc bệnh Crohn ở giai đoạn thuyên giảm ổn định ít nhất 3 tháng nhưng có tăng tính thấm ruột đã kiểm tra tác động của kẽm sulfat [4]. Bệnh nhân được cho dùng 110 mg kẽm sulfat với tần suất 3 lần mỗi ngày trong 8 tuần, sau đó theo dõi trong 12 tháng [4].

Kết quả cho thấy tỷ số lactulose/mannitol (thước đo mức độ rò rỉ ruột) giảm đáng kể từ 0,041 ± 0,003 trước can thiệp xuống còn 0,026 ± 0,005 sau khi bổ sung [4]. Trong suốt thời gian theo dõi 12 tháng, 10 bệnh nhân duy trì tính thấm ruột bình thường và không bị tái phát bệnh; trong 2 bệnh nhân vẫn còn tăng tính thấm ruột, có 1 trường hợp bị tái phát [4]. Bổ sung kẽm đã giúp giải quyết bất thường về tính thấm và giảm nguy cơ tái phát ở bệnh Crohn [4].

Nghiên cứu công bố năm 2025 cũng đánh giá tác động của kẽm gluconate trên người [3]. Bằng cách cho các đối tượng thử nghiệm dùng liều 26 mg kẽm gluconate hai lần mỗi ngày (BID), các nhà khoa học phát hiện sự tái cấu trúc hàng rào biểu mô và giảm rò rỉ thụ động qua niêm mạc [3]. Phân tích mẫu sinh thiết ruột qua giải trình tự RNA và Western blot ghi nhận sự thay đổi tích cực ở các mối nối tế bào [3]. Đồng thời, nồng độ D-lactate trong huyết thanh—một chất chuyển hóa của hệ vi sinh vật đóng vai trò là dấu ấn của hiện tượng rò rỉ ruột—đã giảm rõ rệt [3].

Tác động của kẽm trên trẻ em suy dinh dưỡng và nhiễm khuẩn

Ở trẻ nhỏ mắc các hội chứng rối loạn tiêu hóa và kém hấp thu, kẽm đóng vai trò sống còn trong việc hỗ trợ biểu mô ruột. Một nghiên cứu đoàn hệ tại đông bắc Brazil trên 75 trẻ em cho thấy tỷ số tính thấm lactulose:mannitol tỷ lệ nghịch với nồng độ retinol huyết thanh (r = -0,55, p < 0,0005) [5]. Khi tiến hành bổ sung kết hợp vitamin A và kẽm trên 20 trẻ em so với nhóm chứng, cả tỷ số thấm L/M (p = 0,001) và chỉ số chiều cao theo tuổi HAZ (p = 0,007) đều được cải thiện rõ rệt [5].

Tại Burkina Faso, một thử nghiệm ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược một phần năm 2015 đã khảo sát 282 trẻ từ 6 đến 23 tháng tuổi mắc bệnh lý đường ruột do môi trường (environmental enteropathy) [6]. Trẻ được cho dùng 5 mg kẽm (dưới dạng kẽm sulfat) hoặc giả dược mỗi ngày trong 21 ngày [6].

Mức tăng nồng độ kẽm huyết tương (PZC) ở nhóm dùng kẽm vượt trội so với nhóm giả dược (15,6 ± 13,3 microg/dL so với 0,02 ± 10,9 microg/dL; p < 0,0001) [6]. Mặc dù tỷ số thấm L/M ban đầu càng cao thì mức độ hấp thu kẽm có xu hướng giảm nhẹ (-1,1 microg/dL cho mỗi 50% tăng tỷ số L/M; p = 0,014), nhưng mức tăng kẽm tổng thể vẫn rất lớn [6]. Điều này khẳng định tổn thương niêm mạc ruột không làm mất đi hiệu quả hấp thu của liệu pháp bổ sung kẽm [6].

Ngoài ra, một nghiên cứu năm 1994 trên 32 trẻ từ 1 đến 12 tuổi mắc bệnh lỵ trực khuẩn (shigellosis) cấp tính đã thử nghiệm việc dùng kẽm axetat liều 15 mg/kg mỗi ngày trong vòng 1 tháng kết hợp kháng sinh nalidixic acid [7]. Kết quả ghi nhận tỷ số bài tiết lactulose:mannitol trong nước tiểu cải thiện rõ rệt (p = 0,001) và bài tiết mannitol tăng lên (p = 0,005), phản ánh tổn thương niêm mạc ruột non đã được khắc phục [7]. Nhóm dùng kẽm cũng có hệ số hấp thu nitơ cao hơn (p = 0,03), dù lượng mất protein qua ruột (đo bằng alpha 1 antitrypsin) không có sự khác biệt [7].

Bằng chứng trong nhiễm trùng thực nghiệm và suy giảm miễn dịch

Kẽm cũng phát huy hiệu quả bảo vệ ruột mạnh mẽ trước các tác nhân gây bệnh xâm lấn. Một nghiên cứu năm 2017 trên chuột bị nhiễm vi khuẩn Escherichia coli sinh độc tố alpha-haemolysin (HlyA) cho thấy chế độ ăn giàu kẽm giúp làm giảm rối loạn chức năng biểu mô và giảm tính thấm đối với các phân tử lớn [1]. Chế độ ăn giàu kẽm làm thu nhỏ kích thước các lỗ rò khu trú, từ đó ngăn chặn hiện tượng vi khuẩn di chuyển qua thành ruột [1].

Đối với bệnh nhân nhiễm HIV đang điều trị bằng thuốc kháng virus (ART), tình trạng suy giảm hàng rào ruột và vi khuẩn dịch chuyển là yếu tố then chốt gây kích hoạt miễn dịch mạn tính [2]. Nghiên cứu năm 2020 ghi nhận bổ sung kẽm có tiềm năng trở thành một liệu pháp hỗ trợ hiệu quả giúp cải thiện tính toàn vẹn của niêm mạc ruột và giảm dịch chuyển vi sinh vật [2]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng nghiên cứu này có cỡ mẫu nhỏ, thời gian ngắn, không có nhóm giả dược đối chứng và chỉ tập trung vào bệnh nhân HIV thiếu kẽm tại Mỹ nên chưa thể khái quát hóa hay khẳng định mối quan hệ nhân quả tuyệt đối [2].

Hiểu lầm thường gặp và giới hạn bằng chứng

Nhiều người lầm tưởng rằng kẽm là "thần dược" có thể ngay lập tức chữa lành mọi vấn đề dạ dày - ruột chỉ sau vài ngày uống. Thực tế, việc củng cố cấu trúc mô liên kết chặt đòi hỏi thời gian can thiệp kéo dài từ vài tuần đến vài tháng tùy thuộc vào mức độ tổn thương bệnh lý [1, 3, 7].

Một hiểu lầm phổ biến khác là càng uống nhiều kẽm thì ruột càng nhanh lành. Bằng chứng khoa học cho thấy ruột chỉ hấp thu và sử dụng một lượng kẽm nhất định để kích hoạt phản ứng phiên mã và tái tạo cấu trúc [3, 6]. Bổ sung dư thừa không làm tăng tốc độ hồi phục mà còn gây ức chế ngược lại các enzyme quan trọng trong cơ thể.

Đồng thời, các bằng chứng lâm sàng hiện nay phần lớn được thực hiện trên các nhóm bệnh lý cụ thể như bệnh Crohn thể thuyên giảm, lỵ trực khuẩn, bệnh đường ruột do môi trường hoặc người nhiễm HIV thiếu kẽm [1, 3, 4, 7]. Mặc dù nghiên cứu năm 2025 bước đầu cho thấy kẽm gluconate 26 mg BID có tác dụng tái cấu trúc mối nối biểu mô trên người [3], vẫn cần thêm nhiều thử nghiệm quy mô lớn để xác định liều tối ưu cho từng thể trạng.

Rủi ro khi bổ sung quá liều và những ai cần thận trọng

Dù mang lại lợi ích thiết thực, việc tự ý bổ sung kẽm liều cao trong thời gian dài tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe. Liều dùng trong các nghiên cứu lâm sàng điều trị bệnh lý như Crohn (110 mg kẽm sulfat x 3 lần/ngày) hay lỵ trực khuẩn (15 mg/kg kẽm axetat/ngày) là liều điều trị y khoa có kiểm soát, không phải liều dùng duy trì cho người bình thường [1, 7].

Bổ sung kẽm quá mức có thể dẫn đến các tác dụng phụ cấp tính như buồn nôn, nôn mửa, đau quặn bụng, tiêu chảy và kích ứng dạ dày. Về lâu dài, lượng kẽm dư thừa sẽ cạnh tranh hấp thu với đồng tại ruột, dẫn đến tình trạng thiếu đồng nghiêm trọng, gây thiếu máu và tổn thương thần kinh khó hồi phục. Kẽm liều cao kéo dài cũng có thể làm rối loạn chuyển hóa sắt và làm giảm nồng độ cholesterol tốt (HDL) trong máu.

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và phải tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng kẽm:

  • Người có bệnh lý nền mạn tính (bệnh gan, suy thận, bệnh tự miễn).
  • Phụ nữ đang mang thai hoặc đang trong thời kỳ cho con bú.
  • Người đang dùng các loại thuốc điều trị như kháng sinh (quinolone, tetracycline), thuốc lợi tiểu hoặc thuốc ức chế miễn dịch.
  • Trẻ nhỏ cần được bác sĩ chuyên khoa nhi chỉ định liều lượng cụ thể dựa trên cân nặng, tránh áp dụng tùy tiện các công thức của người lớn [7].

Gợi ý áp dụng thực tế an toàn cho hệ tiêu hóa

Để tận dụng lợi ích củng cố niêm mạc ruột từ kẽm một cách an toàn, người dân nên ưu tiên tối đa việc bổ sung qua chế độ ăn uống tự nhiên hàng ngày. Các nguồn thực phẩm dồi dào kẽm và dễ hấp thu bao gồm hàu, sò, thịt bò nạc, thịt gia cầm, trứng, các loại đậu và hạt bí đỏ.

Nếu được bác sĩ chỉ định dùng viên uống bổ sung kẽm (chẳng hạn như kẽm gluconate hoặc kẽm sulfat):

  • Thời điểm uống: Nên uống kẽm sau bữa ăn khoảng 30 phút đến 1 giờ để giảm bớt cảm giác cồn cào hoặc buồn nôn ở dạ dày. Tránh uống kẽm khi bụng hoàn toàn đói.
  • Liều lượng: Tuyệt đối tuân thủ liều lượng được chuyên gia y tế hướng dẫn, không tự ý kéo dài đợt uống quá thời gian quy định. Các nghiên cứu đã sử dụng các dạng muối như kẽm gluconate 26 mg BID hoặc kẽm sulfat tùy theo tình trạng bệnh [1, 6].
  • Cách kết hợp: Không nên uống viên kẽm cùng lúc với sữa chua, phô mai hoặc viên uống bổ sung canxi, sắt liều cao vì các khoáng chất này sẽ cạnh tranh hấp thu với kẽm tại niêm mạc ruột. Nên giãn cách thời gian uống giữa kẽm và các khoáng chất khác ít nhất 2 giờ.

Tóm lại, kẽm đóng vai trò thiết yếu trong việc bảo vệ và tái cấu trúc hàng rào biểu mô ruột, giúp giảm tính thấm thành ruột hiệu quả trong nhiều bệnh cảnh viêm nhiễm. Tuy nhiên, việc bổ sung vi chất này cần thực hiện một cách chừng mực và có hiểu biết khoa học. Thay vì lạm dụng các chế phẩm bổ sung liều cao, độc giả nên xây dựng chế độ dinh dưỡng cân bằng và chủ động thăm khám y khoa khi gặp các rối loạn tiêu hóa kéo dài.