Nhiều người có thói quen tìm đến phong kẹo cao su mỗi khi đối mặt với hạn chót công việc, bài thi căng thẳng hoặc những cơn buồn ngủ gục giữa giờ làm. Hành động nhai lặp đi lặp lại dường như mang lại cảm giác giải tỏa tức thì, giúp đầu óc tỉnh táo và bình tĩnh hơn. Liệu thói quen giản dị này thực sự có cơ sở khoa học, hay chỉ là một hiệu ứng tâm lý nhất thời?

Câu trả lời ngắn gọn là: Có, nhưng tác dụng này mang tính ngắn hạn và kết quả giữa các nghiên cứu còn nhiều điểm trái ngược. Các bằng chứng thực nghiệm cho thấy việc nhai kẹo cao su có thể hỗ trợ tăng mức độ tỉnh táo, cải thiện tốc độ phản xạ và giảm bớt căng thẳng chủ quan trong lúc thực hiện các nhiệm vụ áp lực [1], [2]. Tuy nhiên, tác động sinh lý của hành động này lên nồng độ hormone stress (cortisol) vẫn chưa hoàn toàn thống nhất [3], [4].

Cơ chế tác động: Vận động nhai và phản ứng của não bộ

Để hiểu lý do tại sao một thanh kẹo nhỏ có thể ảnh hưởng đến tâm trạng và trí não, các nhà khoa học đã phân tích những thay đổi sinh lý diễn ra khi cơ hàm hoạt động liên tục. Hoạt động nhai đòi hỏi sự co dãn của các cơ mặt, điều này giúp duy trì tín hiệu điện cơ (EMG) và hỗ trợ chống lại sự suy giảm khả năng chú ý kéo dài [5].

Bên cạnh hoạt động cơ học, nhai còn được giả thuyết là làm biến đổi hoạt động của hệ thần kinh trung ương thông qua việc kích thích lưu lượng máu cục bộ lên não hoặc gia tăng cung cấp glucose cho các tế bào thần kinh [5]. Sự gia tăng lưu lượng máu não này đóng vai trò quan trọng trong việc hỗ trợ tế bào thần kinh duy trì hoạt động tối ưu dưới áp lực [3], [6]. Một nghiên cứu còn quan sát thấy sự gia tăng hoạt sóng beta ở vỏ não khi nhai kẹo không mùi, cho thấy não bộ được kích thích chuyển sang trạng thái tỉnh táo hơn [5].

Ở khía cạnh điều hòa căng thẳng, hành động nhai còn được chứng minh là có thể ức chế quá trình xử lý cảm giác và ngăn chặn sự lan truyền thông tin liên quan đến stress trong mạng lưới thần kinh [2]. Khi đối mặt với tác nhân gây khó chịu, việc nhai giúp chuyển hướng một phần năng lượng dư thừa của sự căng thẳng sang nhiệm vụ chính, đồng thời tạo ra cảm giác tích cực giúp làm loãng sự ức chế tinh thần [2]. Thậm chí, lực nhai tác động lên viên kẹo còn tương quan thuận với mức độ giảm hormone cortisol trong nước bọt sau các bài kiểm tra áp lực [7].

Các nghiên cứu nói gì về giảm căng thẳng và khả năng tập trung?

Để đưa ra kết luận khách quan, các chuyên gia tâm lý và sinh lý học đã thực hiện nhiều thử nghiệm lâm sàng đối chứng với các phương pháp đo lường nghiêm ngặt.

Năm 2009, một nghiên cứu chéo ngẫu nhiên trên 40 tình nguyện viên trẻ tuổi (độ tuổi trung bình 21,98) đã cho các đối tượng thực hiện chuỗi nhiệm vụ đa nhiệm gây căng thẳng ở hai mức độ khó khác nhau [6]. Kết quả cho thấy nhóm có nhai kẹo cao su ghi nhận sự sụt giảm đáng kể mức độ lo âu, cảm giác căng thẳng tự đánh giá và đặc biệt là giảm nồng độ cortisol trong nước bọt, song song với việc nâng cao hiệu suất làm việc tổng thể và mức độ tỉnh táo [6]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận sự thay đổi cortisol chịu ảnh hưởng lớn từ chu kỳ nhịp sinh học buổi sáng và chiều [6].

Năm 2010, một nghiên cứu chéo khác trên 133 tình nguyện viên được thiết kế để kiểm tra tác động của kẹo cao su trong môi trường có tiếng ồn 75 dBA (tác nhân gây căng thẳng) và môi trường yên tĩnh [1]. Kết quả ghi nhận nhai kẹo giúp người tham gia tỉnh táo hơn, có tâm trạng tích cực hơn, đồng thời cải thiện khả năng chú ý chọn lọc và chú ý duy trì [1]. Tốc độ phản xạ của người nhai kẹo nhanh hơn, và sự chênh lệch này càng rõ rệt khi độ khó của nhiệm vụ tăng dần [1]. Dù vậy, nghiên cứu này ghi nhận nhịp tim và nồng độ cortisol nước bọt lại tăng lên khi nhai kẹo, phản ánh trạng thái kích thích tỉnh táo của cơ thể thay vì ức chế sinh học [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2011 cố gắng lặp lại thử nghiệm kiểm tra đa nhiệm trong 20 phút trên 30 tình nguyện viên nhưng lại cho ra kết quả trái ngược [4]. Nhai kẹo không làm giảm cortisol nước bọt hay giảm cảm giác căng thẳng và lo âu tự đánh giá, tuy nhiên tác dụng cải thiện sự tỉnh táo sau thử thách vẫn được xác nhận vững chắc [4].

Năm 2012, thử nghiệm sử dụng Quy trình gây căng thẳng xã hội Trier (TSST) trên 40 đối tượng cho thấy việc nhai kẹo giúp giảm bớt nhận thức chủ quan về sự căng thẳng, nhưng nồng độ cortisol thực tế lại tăng cao hơn [3]. Điều này củng cố quan điểm rằng nhai kẹo chủ yếu mang lại sự giải tỏa tâm lý bề mặt và làm tăng trạng thái hưng phấn sinh lý [3].

Năm 2013, nghiên cứu qua mô hình đa nhiệm 20 phút kết hợp đo đạc thang đo lo âu STAI và cortisol nước bọt khẳng định kẹo cao su giảm stress hiệu quả trên cả phương diện hành vi lẫn chỉ số sinh lý học [2].

Đến năm 2016, một nghiên cứu chéo hai nhánh trên 40 nam thanh niên sử dụng kẹo cao su không mùi để loại bỏ tác động của hương liệu [8]. Kết quả phân tích huyết tương (bằng phương pháp hạt từ tính và ELISA) cho thấy nhai kẹo không mùi không làm giảm nồng độ cortisol huyết tương khi làm bài tập căng thẳng, nhưng lại làm nhịp tim trung bình tăng cao hơn có ý nghĩa thống kê (p=0,016) so với khi không nhai [8].

Lợi ích thực tế và những giới hạn của bằng chứng

Nhìn tổng thể các bằng chứng khoa học, lợi ích rõ rệt nhất và ít gây tranh cãi nhất của kẹo cao su là duy trì sự chú ý, tăng tốc độ xử lý thông tin và nâng cao mức độ tỉnh táo [1], [2], [4]. Nếu bạn cần tập trung để giải quyết một công việc phức tạp trong thời gian ngắn, việc nhai kẹo có thể giúp ích nhờ khả năng tăng cường hoạt hóa thần kinh và lưu lượng máu [5], [3].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của phương pháp này nằm ở tính bền vững. Một nghiên cứu theo dõi kéo dài trong 14 ngày trên người trẻ tuổi (nhai kẹo thư thả ít nhất 5 phút, 2 lần mỗi ngày) cho thấy điểm số về lo âu, trầm cảm, mệt mỏi và bối rối giảm rõ rệt so với nhóm đối chứng [7]. Thế nhưng tác dụng này chỉ mang tính tạm thời: sau 4 tuần (tức 2 tuần sau khi ngừng can thiệp), sự khác biệt giữa hai nhóm hoàn toàn biến mất [7]. Kẹo cao su không tạo ra sự biến đổi lâu dài trong cấu trúc kiểm soát tâm lý [7].

Thêm vào đó, tác động lên hormone cortisol rất không đồng nhất giữa các nghiên cứu: một số ghi nhận giảm [2], [6], trong khi nhiều nghiên cứu khác lại ghi nhận cortisol tăng hoặc không đổi [1], [8], [3], [4]. Điều này cho thấy nhai kẹo không phải là "liều thuốc" hạ stress phổ quát ở cấp độ nội tiết tố.

Những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng kẹo cao su có thể điều trị hoặc phòng ngừa các bệnh lý tâm lý mạn tính như trầm cảm hoặc rối loạn lo âu. Tổng quan nghiên cứu năm 2015 chỉ ra rằng nhai kẹo cao su trong thời gian ngắn không làm thay đổi các chứng lo âu và trầm cảm lâm sàng [5]. Nó chỉ là một công cụ hỗ trợ đối phó với áp lực tình huống tức thì, hoàn toàn không thay thế được các biện pháp trị liệu tâm lý.

Một hiểu lầm khác là hương vị của kẹo là yếu tố quyết định sự tỉnh táo. Các thử nghiệm chỉ ra rằng hoạt động kích thích sóng beta của não xuất hiện ngay cả với kẹo cao su không mùi, chứng minh bản thân hành động nhai cơ học đóng vai trò trung tâm chứ không phụ thuộc hoàn toàn vào hương vị [5]. Dù vậy, một số giả thuyết vẫn cho rằng hương liệu thơm có thể đóng góp một phần vào việc điều hòa các dấu ấn sinh học của stress [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù nhai kẹo cao su là thói quen tương đối an toàn, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi lạm dụng:

  • Người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS): Các nghiên cứu cho thấy nhai kẹo cao su có thể làm thay đổi các triệu chứng tiêu hóa thông qua trục não - ruột [5]. Tuy nhiên, hội chứng ruột kích thích thường đi kèm với phản ứng cortisol kéo dài khi gặp stress cấp tính; do đó, nếu việc nhai kẹo làm tăng cortisol hoặc kích thích nuốt nhiều không khí, nó có thể gây khó chịu thêm cho đường tiêu hóa dưới điều kiện áp lực [5].
  • Người có vấn đề về khớp thái dương hàm: Hành động co cơ mặt và nhai lặp đi lặp lại tạo áp lực lớn lên khớp hàm và hệ cơ mặt [5]. Việc nhai quá nhiều hoặc cắn chặt răng có thể gây mỏi cơ, đau hàm và làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh lý răng hàm mặt [7].
  • Người có bệnh nền tim mạch: Vì hành động nhai kẹo có thể làm tăng nhịp tim cấp tính trong các tình huống thử nghiệm [1], [8], những người cần kiểm soát nhịp tim nghiêm ngặt nên chú ý lắng nghe phản ứng của cơ thể.

Cách áp dụng hợp lý trong đời sống

Để tận dụng tối đa lợi ích của kẹo cao su mà không gây hại cho sức khỏe, bạn có thể áp dụng theo các hướng dẫn sau:

  • Lựa chọn loại kẹo: Ưu tiên các loại kẹo cao su không đường để bảo vệ men răng. Mặc dù kẹo bạc hà hay kẹo trái cây đều mang lại hiệu quả hỗ trợ nhận thức tương đương nhau [1], việc tránh đường tinh luyện giúp ngăn ngừa sâu răng và biến động đường huyết.
  • Thời gian nhai: Chỉ nên nhai trong khoảng thời gian ngắn khi thực sự cần giải tỏa áp lực hoặc tập trung cao độ, ví dụ trong 5 đến 20 phút trước hoặc trong lúc làm việc áp lực [7], [2], [6]. Nghiên cứu can thiệp cho thấy nhai thư thả khoảng 5 phút mỗi lần, 2 lần mỗi ngày đã đủ để ghi nhận các cải thiện tâm trạng tích cực [7].
  • Lực nhai vừa phải: Không nên nhai nghiến quá mạnh hoặc kéo dài hàng giờ đồng hồ, điều này giúp hạn chế nguy cơ tổn thương cơ mặt và khớp thái dương hàm [5], [7].
  • Kết hợp lối sống khoa học: Hãy xem kẹo cao su như một công cụ hỗ trợ phụ trợ. Để kiểm soát căng thẳng bền vững, cần duy trì chế độ ngủ đủ giấc, tập thể dục thường xuyên, uống đủ nước và thực hành hít thở sâu. Khi có các dấu hiệu lo âu kéo dài, hãy tìm kiếm sự tư vấn từ bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.

Nhai kẹo cao su thực sự là một giải pháp tiện lợi giúp bạn nhanh chóng lấy lại sự tập trung và giảm bớt cảm giác căng thẳng trong ngắn hạn. Tuy nhiên, tác dụng này chỉ mang tính tạm thời và không thể giải quyết gốc rễ của áp lực tinh thần. Việc hiểu rõ giới hạn của phương pháp này sẽ giúp bạn sử dụng kẹo cao su một cách thông minh, điều độ và hiệu quả nhất.