Cây bông bạc (chi Vernonia, họ Cúc) là loài thực vật quen thuộc trong y học cổ truyền ở nhiều quốc gia đang phát triển [1]. Dân gian thường dùng lá cây để đắp ngoài da, rửa vết thương hoặc nấu nước uống trị các chứng nhiễm trùng đường ruột, hô hấp [1], [2]. Dù vậy, hiệu quả thực tế và mức độ an toàn của thảo dược này đối với vi sinh vật gây bệnh vẫn là câu hỏi lớn đối với người tiêu dùng.
Các báo cáo khoa học hiện đại xác nhận dịch chiết từ các loài bông bạc sở hữu hoạt tính ức chế vi khuẩn và nấm gây bệnh [1], [2]. Tuy nhiên, các kết quả khả quan này hoàn toàn chỉ mới dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm (in vitro), chưa được xác nhận qua thử nghiệm lâm sàng trên người [2].
Cơ chế tác động đến màng tế bào vi khuẩn
Khả năng kháng khuẩn của bông bạc đến từ các hợp chất chuyển hóa thứ cấp có trong lá. Phân tích hóa thực vật phát hiện dịch chiết chứa hàm lượng đáng kể các chất nhóm phenol, flavonoid, alkaloid, tannin, saponin và đặc biệt là sesquiterpene lactone [1], [2]. Các chất này phối hợp tạo nên đặc tính kháng sinh tự nhiên của cây [2].
Dưới kính hiển vi điện tử quét (SEM) và kính hiển vi điện tử truyền qua (TEM), cơ chế tác động lên tế bào vi khuẩn đã được làm sáng tỏ [3]. Chiết xuất làm biến dạng nghiêm trọng cấu trúc vỏ ngoài, đục thủng lỗ và tạo các vết lõm sâu trên thành tế bào [3]. Sự phá vỡ tính toàn vẹn của vách tế bào khiến vi khuẩn bị rối loạn hình thái và suy thoái nhanh chóng [3].
Bằng chứng ức chế vi khuẩn trong phòng thí nghiệm
Năm 2011, nghiên cứu khảo sát các loài bông bạc gồm Vernonia ambigua, Vernonia blumeoides và Vernonia oocephala cho thấy phổ kháng khuẩn rộng [2]. Thử nghiệm khuếch tán đĩa thạch trên 10 chủng vi khuẩn ghi nhận đường kính vòng kháng khuẩn từ dịch chiết thô ethanol và phân đoạn chloroform dao động từ 14 đến 27 mm [2]. Đáng chú ý, phân đoạn chloroform của V. blumeoides ức chế mạnh Corynebacterium ulcerans và Klebsiella pneumoniae với vòng ức chế 27 mm [2]. Phân đoạn chloroform của V. oocephala tác động mạnh lên Proteus mirabilis (27 mm), còn V. ambigua tác động mạnh lên Salmonella typhi (22 mm) [2].
Cả ba loài trên đều cho thấy hoạt tính ức chế tụ cầu vàng kháng methicillin (MRSA) với đường kính vòng 20 mm [2]. Nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của các phân đoạn này đối với toàn bộ các chủng vi khuẩn Gram âm và Gram dương nằm trong khoảng 1,25–2,5 mg/mL, trong đó mức 1,25 mg/mL thể hiện phổ kháng khuẩn rộng [2].
Năm 2022, nghiên cứu tuần tự trên lá Vernonia auriculifera ghi nhận hiệu suất chiết xuất đối với dung môi hexane là 0,6 ± 0,05%, chloroform là 1,7 ± 0,02% và methanol là 3,3 ± 0,01% [1]. Hàm lượng phenol tổng số trong dịch chiết methanol đạt 72,998 ± 0,002 mg GAE/g, trong khi hàm lượng flavonoid tổng số của phân đoạn hexane và chloroform lần lượt là 2,59 ± 0,004 mg QE/g và 9,6 ± 0,02 mg QE/g [1]. Kết quả thử nghiệm độ nhạy cảm khẳng định phân đoạn chiết bằng chloroform thể hiện hoạt tính kháng khuẩn, kháng nấm mạnh nhất trên tất cả các chủng vi sinh vật khảo sát [1].
Năm 2010, thử nghiệm pha loãng vi lượng xác định dịch chiết Vernonia cinerea có giá trị MIC đạt 3,13 mg/mL đối với trực khuẩn mủ xanh Pseudomonas aeruginosa [3]. Dịch chiết ở nồng độ bằng 1/2, 1 và 2 lần MIC đều ức chế rõ rệt sự tăng trưởng của mầm bệnh, làm giảm độ đục quang học (OD) của môi trường nuôi cấy [3].
Hoạt tính chống nấm và các hợp chất tinh khiết
Bên cạnh vi khuẩn, các hợp chất cô lập từ cây bông bạc cũng cho thấy tiềm năng chống nấm bệnh. Năm 2003, chất zaluzanin D—một sesquiterpene lactone chiếm tỷ lệ 0,04% ở phần trên mặt đất của Vernonia arborea—được ghi nhận có hoạt tính kìm hãm sự phát triển của 6 loài nấm gây bệnh thực vật [4].
Năm 2006, nghiên cứu trên lá loài Vernonia amygdalina đã tách chiết thành công hai hợp chất sesquiterpene lactone gồm vernolide và vernodalol [5]. Phương pháp pha loãng thạch chứng minh cả hai chất đều có khả năng diệt khuẩn đối với 5 chủng vi khuẩn Gram dương, nhưng không có hiệu lực trên vi khuẩn Gram âm [5]. Về hoạt tính kháng nấm, vernolide thể hiện tác dụng mạnh với nồng độ gây chết 50% (LC50) đạt 0,2 mg/mL trên Penicillium notatum, 0,3 mg/mL trên Aspergillus flavus, 0,4 mg/mL trên Aspergillus niger và Mucor hiemalis [5]. Vernodalol ức chế ở mức vừa phải với LC50 lần lượt là 0,4 mg/mL (P. notatum), 0,3 mg/mL (A. flavus) và 0,5 mg/mL (A. niger) [5]. Tuy vậy, cả hai chất đều mất tác dụng trước chủng nấm đề kháng cao Fusarium oxysporum [5].
Trước đó, năm 2002, nghiên cứu trên lá Vernonia colorata cũng phân lập được ba sesquiterpene lactone gồm vernolide, 11beta,13-dihydrovernolide và vernodalin [6]. Trong đó, vernolide và vernodalin thể hiện hoạt tính mạnh với MIC từ 0,1 đến 0,5 mg/mL đối với vi khuẩn Gram dương, còn 11beta,13-dihydrovernolide có hoạt tính kháng khuẩn thấp [6].
Giới hạn cốt lõi của các nghiên cứu hiện nay
Dù các số liệu cho thấy tiềm năng kháng khuẩn rõ rệt, toàn bộ các thử nghiệm trên đều thực hiện trên đĩa thạch hoặc ống nghiệm (in vitro) [1], [2], [5], [3]. Môi trường đĩa nuôi cấy nhân tạo cho phép hoạt chất tiếp xúc trực tiếp với vi sinh vật mà không gặp bất kỳ rào cản sinh học nào.
Trong cơ thể người sống (in vivo), dược chất khi hấp thu phải chịu tác động của acid dạ dày, enzyme tiêu hóa, quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận. Dịch chiết thô có thể bị giảm nồng độ hoạt chất, mất hoạt tính sinh học hoặc tạo ra các chất chuyển hóa không kiểm soát. Do đó, việc dịch chiết ức chế được vi khuẩn trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với việc uống hay đắp lá cây sẽ trị được nhiễm trùng trên người.
Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh
Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên có thể dùng thay thế thuốc kháng sinh kê đơn. Việc tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng nước sắc cây bông bạc điều trị nhiễm trùng có thể dẫn tới biến chứng nghiêm trọng do nhiễm trùng tiến triển, thậm chí nguy hiểm tính mạng.
Một hiểu lầm khác là cho rằng dịch chiết dùng dung môi cồn, chloroform trong phòng lab giống như nước đun sắc tại nhà. Nghiên cứu cho thấy phân đoạn chloroform và methanol mới chứa hàm lượng hoạt chất ức chế cao [1], [2]. Việc hãm nước sôi thông thường khó chiết xuất trọn vẹn các sesquiterpene lactone kém tan trong nước, khiến hoạt tính kháng khuẩn thực tế giảm đi rất nhiều.
Ai cần thận trọng khi tiếp xúc?
Người có cơ địa dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) cần tránh tiếp xúc với dịch lá bông bạc để phòng ngừa nguy cơ viêm da tiếp xúc hoặc phản vệ.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không tự ý dùng thảo dược đường uống khi chưa có kiểm chứng độc tính lâm sàng đầy đủ. Bệnh nhân đang điều trị bệnh lý nền bằng thuốc tây cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.
Lời khuyên áp dụng thực tế
Các chế phẩm từ bông bạc hiện nay chỉ nên xem là nguồn nguyên liệu tiềm năng cho nghiên cứu dược phẩm tương lai [3]. Nếu sử dụng trong dân gian, thảo dược này chỉ nên dùng như biện pháp hỗ trợ vệ sinh ngoài da thông thường cho các vết trầy xước rất nhẹ, không dùng cho vết thương hở sâu hoặc nhiễm trùng nặng.
Khi có dấu hiệu nhiễm khuẩn như sốt cao, sưng tấy, mưng mủ kéo dài, người bệnh bắt buộc phải đến cơ sở y tế để được thăm khám và chỉ định kháng sinh chuẩn xác. Không tự ý pha chế dịch chiết bằng các dung môi hóa học công nghiệp để tự chữa bệnh.
Dịch chiết cây bông bạc chứa các hoạt chất sesquiterpene lactone có khả năng phá hủy vách tế bào vi khuẩn và kìm hãm nấm trong ống nghiệm [5], [3]. Tuy nhiên, từ thí nghiệm in vitro đến thuốc điều trị thực tế là khoảng cách rất xa. Người bệnh cần giữ cái nhìn khoa học, không thần thánh hóa thảo dược và tuân thủ phác đồ điều trị y tế chuyên khoa.
