Nhiều thai phụ tìm thảo dược tự nhiên để bồi bổ sức khỏe. Thói quen truyền miệng khiến nhiều người dùng cây thuốc mà không rõ độ an toàn thai kỳ.
Phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng cây bông bạc. Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng chứng minh tính an toàn của cây thuốc này trên thai phụ, trong khi chiết xuất từ nhiều loài thảo dược có nguy cơ kích thích co bóp tử cung gây hại thai nhi.
Cây bông bạc và thói quen dùng thảo dược khi mang thai
Cây bông bạc hay còn gọi là bạch đầu ông, thảo bản được dùng trong dân gian chữa viêm nhiễm, mụn nhọt. Người dân thường nghĩ cây cỏ tự nhiên là lành tính. Thực tế, hợp chất hoạt tính sinh học trong thực vật có thể tác động trực tiếp lên hệ cơ quan của mẹ và thai nhi.
Một nghiên cứu năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy ở Jimma, Ethiopia ghi nhận thực trạng đáng báo động về sử dụng thảo dược khi mang thai [1]. Trong số 125 phụ nữ nhập khoa phụ sản, có tới 84,8% trường hợp nhập viện do sảy thai hoặc đình chỉ thai nghén có chỉ định [1]. Trong nhóm này, 17,9% từng dùng từ 1 đến 3 loại thảo dược trong thai kỳ [1].
Đáng chú ý, 76,5% dược liệu được mua tại chợ và 68,3% được thu hái qua người nhà [1]. Tỷ lệ 75,2% người bệnh dùng thuốc do người thân khuyên bảo thay vì chỉ định từ nhân viên y tế [1]. Các bộ phận như hạt chiếm 57,6%, dược liệu khô chiếm 60,1%, dùng đường uống chiếm 89,7% [1]. Liều lượng phần lớn tính theo cốc nước (chiếm 51,7% số ca) và 32,9% thai phụ tự uống kéo dài cả thai kỳ [1]. Điều này cho thấy nguy cơ ngộ độc hoặc sảy thai do thảo dược truyền miệng rất cao.
Cơ chế kích thích co bóp cơ trơn tử cung
Cơ tử cung là khối cơ trơn nhạy cảm với các chất kích thích co bóp nội sinh và ngoại sinh. Kiểm soát co bóp cơ trơn tử cung là yếu tố sống còn để giữ thai và ngăn ngừa sinh non. Khi bị kích thích ngoài ý muốn, các cơn co bóp nhịp nhàng có thể đẩy phôi hoặc thai nhi ra ngoài sớm.
Nghiên cứu thực vật học tại Nigeria năm 2012 chỉ ra nhiều chiết xuất thảo dược dân gian có tác động co thắt cơ trơn tử cung rất mạnh [2]. Các thử nghiệm in vitro trên mô hình tế bào cơ trơn tử cung cho thấy nhiều loại cao chiết dạng nước ở nồng độ 100 đến 400 microgam/mL làm tăng rõ rệt lực co thắt [2]. Nhiều chiết xuất làm mô cơ co rút ngay sau khi tiếp xúc [2].
Các loài thảo mộc như Commelina africana, Sida corymbosa và Vernonia amygdalina làm tăng khả năng co bóp tử cung lần lượt là 31,8% (ở phút 210), 32,8% (ở phút 210) và 28,3% (ở phút 150) [2]. Hầu hết chiết xuất duy trì tác dụng co thắt kéo dài từ 2,5 đến 3,5 giờ [2]. Chiết xuất thảo dược có tác động tăng trương lực tử cung kéo dài có thể gây nguy cơ sảy thai hoặc sinh cực non nếu dùng sai đối tượng [2]. Các loại cây như bông bạc chứa nhiều nhóm hoạt chất phân cực, nếu tác động tương tự lên thụ thể cơ trơn sẽ đe dọa trực tiếp thai kỳ.
Nghiên cứu chỉ rõ nguy cơ từ thảo dược không rõ độ an toàn
Trong khảo sát lâm sàng tại Ethiopia năm 2021, nhóm thai phụ gặp sự cố thai kỳ đã dùng nhiều loại cây có nguy cơ gây độc và co bóp tử cung [1]. Điển hình gồm Trigonella foenum-graecum (nguy cơ co bóp tử cung và hạ đường huyết), Ruta chalepensis (nguy cơ co tử cung và điều kinh), Cinnamomum verum (nguy cơ dị tật thai và co bóp tử cung) [1]. Các cây khác như Artemisia abyssinica, Croton macrostachyus, Hagenia abyssinica cũng tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc và kích thích tử cung [1].
Cây bông bạc nằm trong nhóm dược liệu thiếu dữ liệu an toàn thai kỳ đã được kiểm chứng. Thử nghiệm lâm sàng chuẩn mực trên người mang thai gần như không có vì lý do đạo đức y sinh. Việc dùng thảo dược theo cảm tính dẫn đến nguy cơ quá liều, tiếp xúc hợp chất gây tăng co bóp cơ trơn ngoài kiểm soát.
Mặt khác, trong sản khoa hiện đại, việc ức chế co bóp cơ trơn tử cung bất thường là mục tiêu hàng đầu để cứu thai. Một nghiên cứu năm 2006 trên linh trưởng cho thấy thuốc đối kháng thụ thể oxytocin như barusiban giúp giảm hiệu quả co bóp tử cung và ngăn sinh sớm [3]. Nghiên cứu năm 2023 trên 58 bệnh nhân khâu vòng cổ tử cung cho thấy việc dùng thuốc ức chế co bóp tử cung giúp tỷ lệ thành công đạt 74,14%, kéo dài thai kỳ trung bình 16,42 tuần [4]. Kích hoạt cơ trơn tử cung bằng chiết xuất thảo mộc chưa chuẩn hóa đi ngược hoàn toàn mục tiêu bảo tồn thai kỳ.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược trong thai kỳ
Nhiều người lầm tưởng thảo dược từ tự nhiên thì tuyệt đối an toàn và không có tác dụng phụ. Thực tế thực vật chứa hàng trăm hoạt chất thứ cấp như alkaloid, flavonoid, saponin để tự vệ sinh học, nhiều chất kích thích mạnh lên cơ trơn.
Hiểu lầm khác là dùng liều thấp hoặc sắc uống như nước trà thì không sao. Thống kê năm 2021 cho thấy 47,5% thai phụ chỉ uống 1 cốc nước sắc mỗi ngày nhưng vẫn ghi nhận các biến cố thai kỳ [1]. Nồng độ hoạt chất trong cây thuốc tự hái không đồng đều, phụ thuộc mùa vụ và thổ nhưỡng, khiến nguy cơ quá liều khó kiểm soát.
Không ít phụ nữ nghĩ rằng chỉ 3 tháng đầu mới cần kiêng thảo dược. Dược liệu kích thích co bóp cơ trơn tử cung có thể gây chuyển dạ sinh non hoặc vỡ ối ở bất kỳ giai đoạn nào của thai kỳ.
Những ai cần tuyệt đối tránh dùng cây bông bạc
Phụ nữ mang thai ở mọi tuần tuổi không được tự ý sắc, uống, đắp chiết xuất cây bông bạc. Nhóm có tiền sử sảy thai, dọa sảy, sinh non hoặc hở eo cổ tử cung cần tránh xa hoàn toàn.
Phụ nữ đang trong giai đoạn cho con bú cũng cần thận trọng. Dược chất từ thảo mộc có thể bài tiết qua sữa mẹ và ảnh hưởng trực tiếp hệ tiêu hóa, cơ quan non nớt của trẻ sơ sinh.
Người có cơ địa nhạy cảm, bệnh gan, thận mạn tính cần kiêng dùng thảo dược chưa kiểm chứng độc tính.
Lời khuyên áp dụng an toàn cho thai phụ
Thai phụ cần loại bỏ thói quen tự hái hoặc mua dược liệu không rõ nguồn gốc qua chợ dân sinh. Khi cần điều trị ho, sốt, viêm nhiễm, thai phụ phải đến khám tại cơ sở y tế chuyên khoa để dùng thuốc có danh mục an toàn rõ ràng.
Nếu lỡ uống nước sắc từ cây bông bạc hoặc thảo dược lạ và xuất hiện đau bụng dưới, gò cứng bụng, ra máu âm đạo, thai phụ cần nhập viện cấp cứu ngay. Báo rõ loại cây đã dùng cho bác sĩ tiếp nhận.
Chăm sóc thai kỳ cần ưu tiên chế độ dinh dưỡng cân đối, uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý. Không tự ý dùng bài thuốc truyền miệng để bồi bổ thai nhi. Mọi sản phẩm hỗ trợ sức khỏe đều cần có sự đồng thuận từ bác sĩ sản khoa.
