Nhiều người truyền tai nhau dùng kiến gai đen ngâm rượu hoặc sắc nước uống nhằm trị dứt điểm đau nhức xương khớp. Lời đồn về khả năng bồi bổ, chống viêm khớp của loài côn trùng này xuất hiện dày đặc trên các hội nhóm sức khỏe. Thực tế khoa học có chứng minh loài kiến này chữa được bệnh xương khớp như đồn thổi?
Câu trả lời ngắn gọn: Chưa có bất kỳ bằng chứng thử nghiệm lâm sàng nào trên người xác nhận kiến gai đen chữa khỏi bệnh viêm khớp. Dù y học cổ truyền từng ghi nhận việc sử dụng loài này và các nghiên cứu hiện đại ghi nhận một số hoạt tính sinh học, khoảng trống dữ liệu điều trị thực tế trên người vẫn còn rất lớn.
Dân gian đồn thổi và thực tế y học
Kiến gai đen, tên khoa học là Polyrhachis vicina Roger, là một vị thuốc động vật quen thuộc trong y học cổ truyền Trung Hoa [1]. Theo kinh nghiệm dân gian, vị thuốc này từng được dùng hỗ trợ điều trị viêm khớp dạng thấp, viêm gan và nhiều chứng bệnh khác [1].
Tại Việt Nam, nhiều người tìm mua kiến khô hoặc ngâm rượu uống tự phát với hy vọng giảm nhanh cơn đau khớp, tê bì tay chân. Tuy nhiên, việc áp dụng kinh nghiệm truyền miệng thiếu kiểm chứng khoa học tiềm ẩn nhiều rủi ro. Các chuyên gia y tế luôn khuyến cáo không tự ý dùng các bài thuốc động vật chưa chuẩn hóa để trị bệnh tự miễn.
Bằng chứng chống viêm từ nghiên cứu phòng thí nghiệm
Trong nghiên cứu hiện đại, các nhà khoa học đã tiến hành chiết tách và đánh giá các hoạt chất từ kiến gai đen. Nhóm nghiên cứu đã chỉ ra rằng phân đoạn hoạt tính của loài kiến này (AFPR) thể hiện đặc tính kháng viêm đáng chú ý trong các thử nghiệm tiền lâm sàng [1], [2].
Nghiên cứu công bố năm 2020 cho thấy phân đoạn hoạt chất AFPR có khả năng làm bất hoạt con đường tín hiệu NF-kappaB [2]. Đây là con đường truyền tín hiệu quan trọng liên quan trực tiếp đến phản ứng viêm và đáp ứng miễn dịch trong cơ thể [2]. Bằng cách điều hòa trục tín hiệu EGR1/lncRNA-NKILA/NF-kappaB, các hoạt chất này ức chế sự kích hoạt của dòng thác gây viêm trong mô hình tế bào [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 xác định dịch chiết cồn-nước của Polyrhachis vicina chứa tới 60 thành phần có hoạt tính sinh học [3]. Các polyphenol chính được định lượng bao gồm axit salicylic, axit gallic, liquiritigenin và naringenin [3]. Dịch chiết này thể hiện khả năng chống oxy hóa vượt trội trong các thử nghiệm in vitro [3]. Axit salicylic và các polyphenol khác vốn được biết đến với vai trò giảm viêm, góp phần lý giải tiềm năng sinh học của loài côn trùng này trong ống nghiệm [3].
Khoảng trống dữ liệu lâm sàng trên người bị viêm khớp
Mặc dù có lịch sử sử dụng dân gian điều trị viêm khớp dạng thấp [1], các nghiên cứu hiện nay về Polyrhachis vicina Roger chủ yếu tập trung vào ung thư, trầm cảm hoặc hội chứng chuyển hóa.
Nghiên cứu năm 2023 chỉ ra phân đoạn AFPR tác động lên tế bào ung thư đại trực tràng, trong đó axit elaidic là thành phần hoạt tính sinh học chính kích hoạt cơ chế hoại tử theo chương trình (necroptosis) thông qua việc hoạt hóa con đường ERK [1]. Một nghiên cứu khác năm 2023 khám phá cơ chế chống trầm cảm của AFPR trên mô hình chuột và tế bào PC12 thông qua con đường tín hiệu cAMP [4]. Một nghiên cứu từ năm 1999 cũng từng ghi nhận loài kiến này giàu axit amin, vitamin, nguyên tố vi lượng và ecdysterone giúp cải thiện tình trạng chậm phát triển trong tử cung ở chuột con [5].
Tuy nhiên, hoàn toàn vắng bóng các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên bệnh nhân viêm khớp dạng thấp hay thoái hóa khớp. Các dữ kiện kháng viêm hiện tại dừng lại ở cấp độ tế bào và suy diễn cơ chế sinh học [1], [2], [3]. Hiệu lực thực tế, khả năng hấp thu qua đường tiêu hóa của người, cũng như liều dùng chuẩn hóa để ức chế viêm khớp vẫn là dấu hỏi lớn.
Hiểu lầm thường gặp về kiến gai đen
Hiểu lầm lớn nhất là xem kiến gai đen như "thần dược" chữa dứt điểm viêm khớp dạng thấp. Viêm khớp dạng thấp là bệnh lý tự miễn mạn tính phức tạp, phá hủy sụn và xương dưới sụn. Cần nhấn mạnh, không có dược liệu thô nào dùng đơn độc mà loại bỏ hoàn toàn được bệnh lý này.
Hiểu lầm thứ hai là rượu kiến gai đen tự ngâm càng đậm đặc thì tác dụng càng cao. Các hoạt chất kháng viêm trong kiến khi ngâm thủ công không xác định được nồng độ tinh khiết. Ngoài ra, việc lạm dụng rượu ngâm động vật còn có thể gây độc cho gan, thận hoặc kích ứng tiêu hóa, làm lu mờ tác dụng sinh học nếu có của hoạt chất.
Những ai nên cẩn trọng khi dùng?
Trước hết, những người có cơ địa dị ứng, hen suyễn hoặc từng dị ứng với côn trùng tuyệt đối không nên tiếp xúc hay sử dụng kiến gai đen. Dị nguyên từ protein côn trùng có thể gây sốc phản vệ nguy hiểm tính mạng.
Người mắc các bệnh mạn tính về gan, thận hoặc viêm loét dạ dày không được tùy tiện dùng rượu ngâm kiến gai đen. Nồng độ cồn và các tạp chất hữu cơ chưa tinh chế có thể làm tổn thương niêm mạc dạ dày và tăng tải giải độc cho gan.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tránh dùng các chế phẩm kiến gai đen dạng thuốc truyền miệng. Dù có nghiên cứu trên mô hình chuột mang thai [5], hiện chưa có dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai ở người. Bệnh nhân viêm khớp dạng thấp đang dùng thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc chống viêm theo đơn cũng không tự ý bỏ thuốc để uống kiến gai đen, tránh biến chứng bùng phát đợt viêm cấp.
Khuyến nghị áp dụng trong đời sống
Người bệnh có vấn đề xương khớp không nên tự ý tìm mua nguyên con kiến gai đen về ngâm rượu uống. Nếu quan tâm đến các chế phẩm bổ sung chiết xuất từ loài này, chỉ dùng sản phẩm có cấp phép rõ ràng và phải thảo luận trước với bác sĩ điều trị.
Khi khớp sưng đau, ưu tiên hàng đầu là đến bệnh viện chuyên khoa cơ xương khớp để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân. Người bệnh cần tuân thủ phác đồ chuẩn y khoa. Việc kết hợp ăn uống giàu chất chống oxy hóa tự nhiên từ rau củ quả, duy trì vận động nhẹ nhàng và kiểm soát cân nặng là giải pháp hỗ trợ an toàn, hiệu quả hơn việc dùng các dược liệu chưa được thử nghiệm lâm sàng đầy đủ.
