Trả lời ngắn: Có một số nghiên cứu quan sát gợi ý người làm ca đêm có thể có nguy cơ loãng xương hoặc gãy xương cao hơn, nhưng kết quả chưa đồng nhất và chưa chứng minh làm ca đêm là nguyên nhân trực tiếp. Trong đoàn hệ UK Biobank với hơn 276.000 người đang làm việc, nhóm thường xuyên làm đêm có nguy cơ được chẩn đoán loãng xương cao hơn nhóm làm ban ngày sau hiệu chỉnh một số yếu tố (HR 1,25; KTC 95% 1,07–1,45) [1]. Ngược lại, một nghiên cứu nhỏ trên 194 nữ công nhân không tìm thấy khác biệt có ý nghĩa về mật độ xương giữa người làm đêm và người làm ngày [2]. Vì vậy, ca đêm là yếu tố đáng quan tâm trong bức tranh sức khỏe tổng thể, không phải chẩn đoán loãng xương hay lý do để tự dùng canxi/vitamin D.
“Mật độ xương thấp”, loãng xương và gãy xương là các kết cục khác nhau
Mật độ khoáng xương (BMD) là một phép đo thường dùng để đánh giá xương. Loãng xương là tình trạng xương yếu làm tăng nguy cơ gãy; chẩn đoán cần dựa vào tiêu chuẩn đo và bối cảnh lâm sàng. Gãy xương do chấn thương nhẹ là một kết cục sức khỏe quan trọng nhưng không đồng nghĩa mọi người có BMD thấp đều sẽ gãy xương.
Các nghiên cứu về ca đêm cũng đo những thứ khác nhau: DXA đo BMD tại hông/cột sống, hồ sơ y tế ghi chẩn đoán loãng xương, nghiên cứu khác theo dõi gãy xương hoặc xét nghiệm dấu ấn chu chuyển xương trong máu. Một thay đổi CTX/P1NP không tự chứng minh BMD đã giảm; một chẩn đoán ghi nhận trong hồ sơ cũng không cho biết mức thay đổi BMD của từng người. Cần giữ các kết cục này tách biệt khi đọc tiêu đề hoặc so sánh kết quả.
Đoàn hệ UK Biobank lớn ghi nhận mối liên hệ nào?
Nghiên cứu công bố năm 2026 phân tích 276.774 người đang làm việc trong UK Biobank để xem lịch làm hiện tại liên quan ra sao đến chẩn đoán loãng xương mới trong quá trình theo dõi. Nhóm được chia thành làm ban ngày, hiếm khi làm đêm, thỉnh thoảng làm đêm và thường xuyên làm đêm. Sau khi hiệu chỉnh tuổi, giới, BMI, học vấn, mức thiếu thốn kinh tế, hút thuốc, rượu, hoạt động thể lực và một số đặc điểm chế độ ăn, nhóm thường xuyên làm đêm có HR 1,25 (KTC 95% 1,07–1,45) so với người làm ngày [1]. Đây là mức tăng tương đối của tốc độ ghi nhận chẩn đoán trong mô hình, không phải xác suất cá nhân mắc bệnh tăng thêm 25 điểm phần trăm.
Trong phân tích chẩn đoán loãng xương liên quan đến lịch làm hiện tại, nhóm thỉnh thoảng làm đêm có 223 trường hợp trong 13.677 người; nhóm thường làm đêm có 191 trường hợp trong 10.624 người. Các số này không nên được dùng như dự đoán nguy cơ cho một công nhân cụ thể vì nghiên cứu là quan sát, cách phát hiện bệnh phụ thuộc tiếp cận y tế và thời gian theo dõi; hơn nữa, nhóm làm việc và nhóm có nguy cơ nền có thể khác nhau [1].
Trong nhóm 75.120 người có dữ liệu lịch sử nghề nghiệp, thời gian làm đêm trên 10 năm có OR 1,21 (KTC 95% 0,92–1,58), khoảng tin cậy bao gồm khả năng không có khác biệt rõ. Tần suất trung bình 3–8 ca đêm mỗi tháng có OR 1,38 (KTC 95% 1,11–1,72) trong phân tích được báo cáo, nhưng đây là dữ liệu lịch sử tự khai và không tạo thành một “ngưỡng an toàn” hay ngưỡng gây hại [1]. Nghiên cứu cũng ghi nhận liên hệ giữa nhóm thường làm đêm hiện tại và gãy xương bệnh lý (HR 1,87; KTC 95% 1,20–2,94); khoảng tin cậy tương đối rộng, nên cần được xác nhận thêm [1].
Tại sao các nghiên cứu trước đó không hoàn toàn giống nhau?
Một khảo sát cắt ngang dùng dữ liệu NHANES của 4.408 người trưởng thành tại Hoa Kỳ báo cáo mối liên hệ giữa lịch làm đêm và tỷ lệ loãng xương ở một số nhóm [3]. Vì lịch làm và tình trạng xương được phân tích trong dữ liệu quan sát, khảo sát không cho biết yếu tố nào xuất hiện trước; kết quả cũng có thể chịu ảnh hưởng của tuổi, giới, nghề nghiệp, bệnh nền, vận động, hút thuốc và hành vi tìm dịch vụ y tế.
Trong một nghiên cứu thí điểm tại Ba Lan, 194 nữ công nhân trên 40 tuổi được đo BMD hông và cột sống bằng DXA. Sau khi điều chỉnh các yếu tố gây nhiễu, nhóm nghiên cứu không tìm thấy khác biệt có ý nghĩa về BMD giữa người đang hoặc từng làm ca đêm với người làm ngày, ở cả phụ nữ trước và sau mãn kinh [2]. Cỡ mẫu nhỏ làm giới hạn khả năng phát hiện khác biệt vừa phải, nhưng kết quả cho thấy không phải mọi nghiên cứu đều xác nhận liên hệ.
Một đoàn hệ Nurses’ Health Study theo dõi 38.062 phụ nữ sau mãn kinh ghi nhận người có ít nhất 20 năm làm ca đêm luân phiên có nguy cơ gãy hông/cổ tay cao hơn trong phân tích 8 năm (RR 1,37; KTC 95% 1,04–1,80). Liên hệ không còn rõ khi theo dõi dài hơn sau lần đo phơi nhiễm ban đầu; tác giả cũng lưu ý khả năng còn yếu tố gây nhiễu chưa đo được [4]. Các kết quả này gợi ý thời gian và loại ca làm có thể quan trọng, nhưng không đủ để kết luận tất cả công việc ban đêm gây loãng xương.
Nhịp sinh học, ánh sáng và vitamin D: cơ chế còn là giả thuyết
Xương liên tục được tái tạo. Hoạt động của tế bào tạo xương và hủy xương thay đổi theo thời gian trong ngày; giấc ngủ lệch nhịp, ánh sáng ban đêm và lịch làm luân phiên có thể ảnh hưởng đến các tín hiệu sinh học điều hòa chu chuyển xương. Người làm đêm cũng có thể ít ra ngoài ban ngày hơn, qua đó thay đổi cơ hội tiếp xúc ánh sáng mặt trời. Đây là các giả thuyết sinh học hợp lý, chưa chứng minh chúng là con đường gây bệnh ở từng người [1, 5].
Một nghiên cứu năm 2023 so sánh 42 người làm ban ngày với 40 nam giới làm ca đêm thấy CTX và P1NP cao hơn ở nhóm làm đêm, trong khi nồng độ 25-hydroxyvitamin D không khác biệt có ý nghĩa [5]. CTX và P1NP là dấu ấn chu chuyển xương; chúng không thay thế DXA, không đo trực tiếp nguy cơ gãy xương và không đủ để chẩn đoán loãng xương. Nghiên cứu nhỏ này tạo thêm câu hỏi cần khảo sát, không chứng minh bổ sung vitamin D sẽ đảo ngược ảnh hưởng của ca đêm.
Người làm ca đêm nên làm gì cho sức khỏe xương?
Không có thử nghiệm cho thấy đổi lịch làm, uống một loại thực phẩm bổ sung hoặc ăn một món cụ thể sẽ ngăn loãng xương ở người làm ca đêm. Không tự tăng liều canxi hay vitamin D chỉ vì làm việc ban đêm: nhu cầu và quyết định bổ sung phụ thuộc khẩu phần, bệnh lý, thuốc đang dùng, xét nghiệm và nguy cơ cá nhân. Duy trì chế độ ăn đủ dưỡng chất, vận động chịu trọng lượng và tăng sức mạnh khi phù hợp, tránh hút thuốc, hạn chế nguy cơ té ngã và chăm sóc giấc ngủ là những bước chăm sóc sức khỏe chung; không nên quảng bá chúng như cách chắc chắn bù lại tác động của ca kíp.
Hãy trao đổi với nhân viên y tế nếu đã từng gãy xương sau chấn thương nhẹ, có tiền sử gia đình gãy cổ xương đùi, mãn kinh sớm, nhẹ cân, dùng glucocorticoid kéo dài, có bệnh ảnh hưởng chuyển hóa xương hoặc lo ngại về nhiều yếu tố nguy cơ cùng lúc. Quyết định đo DXA nên dựa trên tuổi và nguy cơ tổng thể. Ví dụ, USPSTF Hoa Kỳ khuyến nghị sàng lọc bằng đo xương cho phụ nữ từ 65 tuổi và phụ nữ sau mãn kinh dưới 65 tuổi có nguy cơ tăng sau đánh giá lâm sàng; đây là hướng dẫn sàng lọc của Hoa Kỳ, không phải căn cứ để tự chẩn đoán [6].
Nếu công việc cho phép, có thể trao đổi với đơn vị lao động về lịch nghỉ, luân phiên ca và cơ hội khám sức khỏe định kỳ. Nghiên cứu hiện nay chưa xác định một số ca đêm mỗi tháng hay số năm làm việc mà từ đó một người chắc chắn bị loãng xương. Không nên tự bỏ việc hoặc tự điều trị chỉ dựa trên một nghiên cứu quan sát.
Kết luận
Một đoàn hệ lớn ghi nhận người thường xuyên làm đêm có liên hệ với nguy cơ chẩn đoán loãng xương và gãy xương cao hơn, nhưng dữ liệu lịch sử tự khai, khả năng gây nhiễu còn sót và kết quả trái chiều từ các nghiên cứu khác khiến chưa thể khẳng định quan hệ nhân quả [1–4]. Nghiên cứu dấu ấn chu chuyển xương ở nam giới cũng không tương đương bằng chứng BMD hoặc gãy xương [5]. Ca đêm là một yếu tố nên trao đổi trong đánh giá sức khỏe tổng thể; nguy cơ và quyết định sàng lọc cần dựa vào tuổi, tiền sử gãy, tình trạng mãn kinh, bệnh nền, thuốc và các yếu tố cá nhân.









