Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về kava

Áp lực công việc và căng thẳng kéo dài khiến nhiều người tìm đến các loại thảo dược tự nhiên để thư giãn tinh thần. Trong số đó, kava (chiết xuất từ rễ cây Piper methysticum) nổi lên như một giải pháp thảo dược hỗ trợ giải tỏa lo âu [3, 7].

Tuy nhiên, mối lo ngại về độ an toàn của kava đối với gan từng khiến loại thảo dược này bị rút khỏi thị trường ở một số nước châu Âu vào đầu những năm 2000 [7, 8]. Nhiều người tiêu dùng băn khoăn liệu kava có an toàn không, dùng liều lượng bao nhiêu mỗi ngày và uống trong bao lâu thì không gây hại cho sức khỏe.

Khuyến cáo liều dùng và thời gian an toàn

Các dữ liệu y khoa ghi nhận liều dùng kavalactone (hoạt chất chính trong kava) được khuyến cáo phổ biến trong trị liệu lo âu dao động từ 60 mg đến 120 mg mỗi ngày [1]. Một số chuyên gia đề xuất mức liều phòng ngừa độc tính có thể từ 120 mg và tối đa không quá 210 mg kavalactone mỗi ngày [1].

Về thời gian, liệu trình sử dụng thảo dược này được khuyến nghị giới hạn tối đa dưới 3 tháng, thậm chí nên duy trì trong khoảng 1 tháng đến tối đa 2 tháng dưới sự giám sát y tế [3, 6]. Việc dùng vượt quá 3 tháng làm gia tăng đáng kể các nguy cơ biến cố bất lợi [3, 6].

Cơ chế tác động và vấn đề độc tính trên gan

Kava tác động lên hệ thần kinh nhờ các hợp chất pyrone (thường gọi là kavalactone), mang lại hiệu quả làm dịu căng thẳng ở mức độ nhẹ và vừa [2, 3]. Rễ cây kava truyền thống vốn được chiết xuất bằng nước để làm thức uống sinh hoạt tại các đảo Nam Thái Bình Dương [1, 7]. Ngược lại, các sản phẩm giảm lo âu thương mại trước đây thường dùng dung môi hữu cơ như ethanol hoặc axeton [2].

Nghiên cứu trên mô hình động vật chỉ ra rằng độc tính gan không nhất thiết do bản thân kavalactone đơn thuần gây ra khi dùng đơn độc [2]. Trên chuột C57BL/6, kava dùng đơn độc liều cao tới 500 mg/kg thể trọng trong thời gian dài không gây tổn thương gan [2]. Độc tính gan nghiêm trọng chỉ bộc lộ khi kết hợp kava với hoạt chất khác như acetaminophen, dẫn đến tăng men gan ALT, AST và tổn thương mô gan [2]. Hai thành phần nhóm chalcone là flavokawain A và B trong kava chịu trách nhiệm cho phản ứng cộng hưởng độc tính này, trong khi kavalactone đại diện là dihydromethysticin không gây ảnh hưởng [2].

Bằng chứng từ các thử nghiệm lâm sàng

Các thử nghiệm trên người đã đánh giá hiệu quả giải lo âu và tính an toàn của các chế phẩm kava ở những mức liều cụ thể:

Nghiên cứu của tác giả công bố năm 2004 thực hiện thử nghiệm mù đôi, có đối chứng giả dược trên 50 bệnh nhân lo âu không kèm loạn thần [3]. Người bệnh được dùng chiết xuất kava WS 1490 với liều 3 x 50 mg/ngày (tổng 150 mg/ngày) trong 4 tuần, sau đó theo dõi an toàn thêm 2 tuần [3]. Kết quả thang đo lo âu Hamilton giảm hơn 4 điểm so với nhóm giả dược, thuốc dung nạp tốt, không có tác dụng phụ liên quan hay hội chứng cai sau ngưng [3].

Một nghiên cứu chéo ngẫu nhiên mù đôi năm 2009 (nghiên cứu KADSS) đánh giá chiết xuất kava dạng nước trên 60 người trưởng thành có triệu chứng lo âu kéo dài từ 1 tháng trở lên [4]. Những người tham gia dùng 5 viên kava mỗi ngày, cung cấp 250 mg kavalactone/ngày trong thời gian 3 tuần [4]. Kết quả cho thấy điểm số thang đo lo âu Hamilton giảm sâu so với giả dược (giảm 9,9 điểm ở giai đoạn một và 10,3 điểm ở giai đoạn hai), dung nạp tốt và không ghi nhận độc tính gan trên lâm sàng [4].

Năm 2024, một thử nghiệm mù đôi có đối chứng giả dược đánh giá độ an toàn của hỗn hợp dạng lỏng chứa kava và kratom trên người trưởng thành khỏe mạnh dùng liên tục trong 6 ngày [5]. Kết quả cho thấy sản phẩm an toàn trong ngắn hạn, các biến cố bất lợi từ nhẹ đến trung bình như buồn nôn, đau đầu, mệt mỏi ở nhóm dùng liều cao, không ghi nhận biến đổi chức năng gan hay thận [5].

Phân tích nguy cơ: Độc tính thực tế đến từ đâu?

Số liệu ghi nhận cuối thập niên 1990 đến đầu thập niên 2000 có hơn 100 ca nghi ngờ độc tính gan liên quan kava, tuy nhiên phần lớn hồ sơ không đầy đủ bằng chứng nhân quả [6]. Nếu tính trên tổng liều sử dụng hàng ngày, ước tính nguy cơ này thấp hơn 0,3 trường hợp trên một triệu liều dùng mỗi ngày [6]. Tại các vùng truyền thống như Pohnpei thuộc Micronesia, người dân tiêu thụ kava dạng chiết xuất nước với lượng kavalactone vượt quá 750 mg/ngày (cao gấp nhiều lần liều bổ sung thông thường) nhưng không ghi nhận hiện tượng dịch tễ về bệnh gan, phù hợp với nhận định an toàn từ báo cáo năm 2016 của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) [6].

Một khảo sát lâm sàng năm 2008 phân tích kỹ 26 trường hợp nghi nhiễm độc gan bằng thang điểm xác suất khách quan CIOMS cho thấy chỉ có 8 trường hợp xác định có mức độ nhân quả nhất định với kava [7]. Đáng chú ý, chỉ duy nhất 1 trong 8 người này là tuân thủ đúng khuyến cáo liều dùng (dưới 120 mg kavalactones/ngày) và thời gian điều trị (dưới 3 tháng) [7].

Báo cáo năm 2003 cũng chỉ rõ gần 80% trường hợp nghi ngờ tổn thương gan đã dùng kavalactone quá liều (lên tới 480 mg/ngày) hoặc kéo dài quá 3 tháng đến tận 2 năm [1]. Có 7 bệnh nhân tiến triển nặng phải ghép gan hoặc tử vong đều rơi vào nhóm quá liều hoặc dùng kéo dài quá thời gian quy định [1].

Thói quen kê đơn và tuân thủ cũng là vấn đề lớn. Nghiên cứu năm 2003 trên cơ sở dữ liệu bệnh nhân MediPlus tại Đức cho thấy với một số loại viên uống kava, tỷ lệ kê đơn vượt liều khuyến nghị hàng ngày xảy ra từ 58,2% đến 75,6% trường hợp [8]. Ngược lại, những sản phẩm hàm lượng thấp lại thường bị kê đơn kéo dài thời gian hơn bình thường [8].

Ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng?

Người tiêu dùng không nên tự ý tìm mua và sử dụng các sản phẩm kava trôi nổi qua mạng Internet khi chưa có tư vấn y tế [1]. Cần hết sức thận trọng ở những đối tượng và tình huống sau:

  • Người có vấn đề về chuyển hóa: Những người mang khiếm khuyết di truyền ở enzym gan cytochrome P450 2D6 có nguy cơ chịu tổn thương gan cao hơn khi xử lý các hợp chất từ kava [1].
  • Người đang dùng đồng thời các thuốc khác: Việc dùng kava chung với các thuốc có khả năng gây độc cho gan (chẳng hạn như paracetamol/acetaminophen) hoặc dùng cùng lúc tới 5 loại thuốc khác làm gia tăng đột biến nguy cơ tổn hại tế bào gan [3, 7].
  • Người uống rượu bia: Tuyệt đối tránh uống rượu khi sử dụng các chế phẩm kava do làm tăng độc tính gan [1].
  • Phụ nữ mang thai, nuôi con nhỏ hoặc trẻ em: Các nghiên cứu lâm sàng nêu trên chỉ thực hiện trên người trưởng thành bị lo âu hoặc người lớn khỏe mạnh [2, 4, 8]. Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn trên phụ nữ mang thai, cho con bú hay trẻ em; do đó các nhóm này không tự ý sử dụng.

Cách áp dụng thực tế và kiểm soát an toàn

Để việc hỗ trợ tinh thần đạt hiệu quả mà không đánh đổi bằng sức khỏe lá gan, người dùng cần ghi nhớ các nguyên tắc thực tế:

  • Kiểm tra liều lượng kavalactone: Ưu tiên chọn sản phẩm có thông tin hàm lượng kavalactone rõ ràng, duy trì trong khoảng 60–120 mg/ngày, không tự ý đẩy liều lên quá 210 mg/ngày [1].
  • Khống chế thời gian: Chỉ sử dụng trong thời gian ngắn từ 1 đến 2 tháng, tuyệt đối không dùng liên tục vượt quá mốc 3 tháng [3, 6].
  • Ưu tiên dạng chiết xuất truyền thống: Các dữ liệu y khoa khuyến khích sử dụng chiết xuất kava hòa tan bằng nước thay vì các loại chiết xuất bằng dung môi cồn hữu cơ chứa flavokawain [1, 7, 8].
  • Xét nghiệm định kỳ: Nên thực hiện kiểm tra men gan (ALT và gamma-GT) trước khi bắt đầu và lặp lại trong quá trình sử dụng thảo dược này để phát hiện sớm bất thường [1].

Kava có thể mang lại hiệu quả cải thiện lo âu nếu sử dụng đúng liều lượng khuyến cáo và khống chế thời gian dưới 3 tháng. Nguy cơ tổn thương gan chủ yếu phát sinh từ việc dùng quá liều, kéo dài nhiều tháng, phối hợp rượu bia hoặc tự ý kết hợp với các thuốc chuyển hóa qua gan khác. Trước khi sử dụng, người tiêu dùng cần trao đổi kỹ với bác sĩ để đảm bảo an toàn cho sức khỏe.