Thói quen dùng thảo mộc tạo màu và giải nhiệt
Nhiều gia đình Việt Nam thường dùng quả dành dành (chi tử) khô để hãm nước uống thanh nhiệt hoặc tạo màu vàng tự nhiên cho các món xôi, thạch, bánh truyền thống. Không ít người tin rằng thảo mộc tự nhiên hoàn toàn vô hại nên có thể dùng lượng tùy thích mỗi ngày.
Tuy nhiên, mọi dược liệu chứa hoạt chất sinh học đều có ngưỡng an toàn nhất định khi dung nạp vào cơ thể. Việc tự ý định lượng theo cảm tính, dùng nước hãm quá đậm đặc hoặc dùng liên tục dài ngày tiềm ẩn nguy cơ gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa.
Ngưỡng dùng an toàn: Câu trả lời từ khoa học
Hiện tại, các nghiên cứu độc học quy chuẩn chủ yếu được tiến hành trên chất chiết tách từ quả dành dành (như sắc tố vàng gardenia yellow) trên mô hình động vật, chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng xác lập liều trần đối với việc hãm quả khô nguyên bản trên người [1].
Dựa trên tiêu chuẩn an toàn phụ gia thực phẩm, lượng ăn vào tối đa theo lý thuyết của sắc tố vàng dành dành được tính toán ở mức 4,5 g mỗi ngày cho một người trưởng thành nặng 60 kg, tương đương 0,075 g/kg thể trọng [1]. Đối với dược liệu khô thô dùng hãm nước, người dùng chỉ nên sử dụng một lượng nhỏ vừa phải, không nấu quá đặc và tuyệt đối không lạm dụng thay thế hoàn toàn nước lọc uống hàng ngày [1].
Cơ chế tác động và thành phần hoạt chất trong quả dành dành
Quả dành dành chứa nhóm hợp chất màu tự nhiên và các hoạt chất có hoạt tính sinh học đáng chú ý, nổi bật là crocetin và geniposide [1]. Khi đi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, các thành phần này được hấp thu và chuyển hóa tại gan trước khi đào thải qua thận [1].
Geniposide và các dẫn xuất của crocetin mang lại màu sắc đặc trưng và các phản ứng sinh học nội tại [1]. Dù là hợp chất tự nhiên, khi tích tụ ở liều cao vượt ngưỡng xử lý của cơ thể, các chất này có thể tạo áp lực chuyển hóa trực tiếp lên các cơ quan nội tạng [1]. Do đó, việc hiểu rõ độc tính bán trường diễn và cấp tính là chìa khóa để sử dụng an toàn [1].
Nghiên cứu độc học nói gì về chiết xuất dành dành?
Để đánh giá mức độ an toàn của sản phẩm chiết xuất từ quả dành dành (gardenia yellow E500), một nghiên cứu độc tính đường uống cấp tính và bán trường diễn đã được tiến hành trên chuột cống dòng Sprague-Dawley vào năm 2020 [1].
Trong thử nghiệm độc tính cấp tính, chuột được cho uống sắc tố vàng dành dành ở mức liều dung nạp tối đa lên đến 15,0 g/kg thể trọng [1]. Kết quả ghi nhận không có trường hợp tử vong nào liên quan đến việc điều trị ở mức liều này [1]. Với chỉ số LD50 lớn hơn 5.000 mg/kg thể trọng, chất chiết từ dành dành được xếp vào nhóm độc tính thấp nhất và được xem là thực tế không gây độc khi dùng một lần ở liều thông thường [1].
Ở phần nghiên cứu độc tính bán trường diễn kéo dài 90 ngày, các nhà khoa học đã thiết kế các mức liều thử nghiệm gồm 0,50 g/kg; 1,50 g/kg và 4,50 g/kg thể trọng mỗi ngày [1]. Mức liều này tương ứng với lượng ăn vào của crocetin và dẫn xuất lần lượt là 224,1; 672,3 và 2016,9 mg/kg thể trọng/ngày; cùng lượng geniposide tương ứng là 1,17; 3,51 và 10,53 mg/kg thể trọng/ngày [1].
Kết quả sau 90 ngày cho thấy sự ảnh hưởng phụ thuộc vào liều lượng đối với trọng lượng cơ thể và mức tiêu thụ thức ăn ở các nhóm chuột sử dụng chiết xuất [1]. Điều này chỉ ra tình trạng sức khỏe chung của động vật bị tác động tiêu cực khi dùng liều cao [1]. Đáng chú ý, các tác động bất lợi này được quan sát rõ ràng ở nhóm dùng mức liều vượt quá 1,50 g/kg thể trọng mỗi ngày [1].
Ý nghĩa thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Dữ liệu độc học trên động vật cho thấy chiết xuất quả dành dành có độ an toàn cấp tính cao, nhưng việc phơi nhiễm liều cao kéo dài lại gây ảnh hưởng đến thể trạng và khả năng ăn uống [1]. Việc tiêu chuẩn thực phẩm giới hạn mức sử dụng tối đa của phẩm màu dành dành là 1,5 g/kg thực phẩm giúp bảo đảm lượng phơi nhiễm hàng ngày luôn nằm trong khoảng an toàn cho sức khỏe người tiêu dùng [1].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần lưu ý giới hạn nghiên cứu: các dữ liệu hiện có được thực hiện trên chuột với chế phẩm chiết xuất tinh khiết (gardenia yellow E500), chưa phản ánh trọn vẹn việc dùng quả khô tự nhiên nguyên hạt [1]. Quả dành dành khô dùng trong đời sống có thể chứa hàm lượng hoạt chất biến thiên tùy thuộc vào thổ nhưỡng, thời gian thu hái và cách thức bảo quản, do đó không thể xem liều thử nghiệm trên động vật là liều lượng khuyến cáo cho người [1].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng quả dành dành hãm nước
Hiểu lầm thường gặp nhất là cho rằng quả dành dành là thảo mộc lành tính nên uống càng đặc, dùng càng nhiều thì tác dụng thanh nhiệt càng nhanh. Thực tế, nghiên cứu độc tính 90 ngày đã chứng minh việc dung nạp hoạt chất liều cao liên tục làm giảm lượng tiêu thụ thức ăn và ảnh hưởng xấu đến sức khỏe tổng thể của động vật thí nghiệm [1].
Một sai lầm khác là dùng nước hãm quả dành dành để thay thế hoàn toàn nước uống hàng ngày trong thời gian dài. Nước hãm đậm đặc đưa một lượng lớn geniposide và crocetin vào hệ tiêu hóa [1]. Uống liên tục không ngắt quãng dễ dẫn đến tình trạng tích lũy hợp chất, gây gánh nặng đào thải cho gan và thận.
Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?
Chưa có nghiên cứu độc học lâm sàng đầy đủ về việc sử dụng nước quả dành dành trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ; các dữ liệu an toàn hiện nay mới chỉ ghi nhận trên động vật gặm nhấm trưởng thành [1]. Vì vậy, các đối tượng nhạy cảm này không nên tự ý dùng nước hãm quả dành dành đậm đặc hàng ngày khi chưa có chỉ định y khoa [1].
Người có tiền sử mắc các bệnh lý mãn tính về gan, suy giảm chức năng thận hoặc bệnh đường tiêu hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng. Việc chuyển hóa các thành phần crocetin và geniposide có thể gây thêm áp lực lên các cơ quan đang bị tổn thương [1].
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống thường nhật
Khi dùng quả dành dành để tạo màu thực phẩm hoặc nấu nước thanh nhiệt, chỉ nên sử dụng lượng vừa phải, không hãm nước quá đặc [1]. Với mục đích tạo màu cho món ăn, một vài quả đập dập là đủ để tạo sắc vàng tự nhiên mà không làm vượt ngưỡng an toàn phơi nhiễm [1].
Nếu dùng hãm nước uống, người dân không nên uống liên tục nhiều tuần liền. Nên uống xen kẽ, ngắt quãng và kết hợp duy trì uống đủ nước lọc mỗi ngày. Tuyệt đối không tự ý phối hợp quả dành dành với các loại thảo dược hay thuốc điều trị khác mà không có sự tư vấn của thầy thuốc hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Dành dành là nguồn nguyên liệu tạo màu và thảo dược quen thuộc, có mức độ an toàn cấp tính cao khi dùng đúng cách [1]. Tuy nhiên, việc lạm dụng liều lượng lớn trong thời gian dài có thể gây ra những tác động bất lợi cho sức khỏe [1]. Hãy luôn duy trì sự điều độ và hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa khi muốn sử dụng đều đặn cho mục đích hỗ trợ sức khỏe.
