Dành dành trị mất ngủ có đúng? Bằng chứng khoa học nói gì

Nhiều người có thói quen hãm nước quả dành dành uống mỗi tối với hy vọng dễ ngủ, an thần, giải tỏa căng thẳng sau ngày dài làm việc. Loại quả màu vàng cam quen thuộc này từ lâu đã xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian truyền miệng trị chứng mất ngủ, bồn chồn. Tuy nhiên, việc dùng loại quả này theo thói quen truyền miệng có thực sự mang lại hiệu quả như mong đợi hay không vẫn là nỗi băn khoăn của nhiều độc giả.

Câu trả lời thẳng thắn từ góc độ y học thực chứng: Chưa có bằng chứng khoa học khẳng định dành dành chữa khỏi bệnh mất ngủ ở người. Các nghiên cứu hiện đại mới chỉ tập trung phân tích hoạt chất chính của dành dành là geniposide trên hệ thần kinh của động vật thí nghiệm hoặc nuôi cấy tế bào, chưa hề có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp trên người bệnh mất ngủ.

Hoạt chất geniposide và tác động lên hệ thần kinh

Dành dành (tên khoa học là Gardenia jasminoides Ellis) chứa hoạt chất tự nhiên quan trọng thuộc nhóm iridoid mang tên geniposide [2, 3]. Hợp chất này được các nhà khoa học chú ý nhờ khả năng tác động sinh học đa dạng lên nhiều cơ quan, đặc biệt là hệ thần kinh trung ương ^[1].

Cơ chế sinh học cho thấy geniposide có khả năng điều hòa phản ứng căng thẳng thông qua việc tác động vào trục hạ đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (gọi tắt là trục HPA) [2, 5]. Khi cơ thể đối mặt với áp lực liên tục, trục HPA hoạt động quá mức sẽ kích thích tiết nhiều hormone căng thẳng, gây ra tình trạng bất an, lo âu và làm gián đoạn chu kỳ thức - ngủ tự nhiên ^[2]. Hoạt chất này giúp tái lập cơ chế tự điều hòa của thụ thể nội tiết, từ đó làm dịu các đáp ứng căng thẳng sinh học ^[2].

Ngoài ra, ở cấp độ tế bào thần kinh, geniposide đóng vai trò như một chất bảo vệ chống lại các tổn thương do thiếu hụt oxy hoặc stress oxy hóa [4, 5]. Chất này ức chế các tín hiệu gây viêm nguy hiểm như NLRP3, TNF-alpha, IL-6 và IL-1beta, đồng thời kích hoạt các con đường sinh tồn tế bào như PI3K/Akt ^[1]. Những tác động này hỗ trợ bảo tồn cấu trúc tế bào thần kinh, tạo nền tảng lý thuyết cho việc nghiên cứu điều hòa tâm trạng ^[1].

Các nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì?

Để hiểu rõ hiệu quả thực sự, cần xem xét chi tiết từng nghiên cứu cụ thể đã được công bố trong các tài liệu y khoa.

Năm 2015, một nghiên cứu thực nghiệm được tiến hành trên mô hình chuột cống bị gây trầm cảm do căng thẳng nhẹ, mạn tính, không thể dự đoán trước kéo dài trong 3 tuần liên tiếp ^[2]. Động vật thí nghiệm được chia nhóm và điều trị bằng geniposide với các mức liều 25, 50 và 100 mg/kg ^[2]. Các nhà nghiên cứu sử dụng phép thử sở thích đường sucrose, phép thử mở rộng không gian (OFT) và phép thử bơi cưỡng bức (FST) để đo lường các chỉ số hành vi ^[2].

Kết quả cho thấy chuột được dùng geniposide ở cả 3 mức liều đã đảo ngược các bất thường hành vi do căng thẳng gây ra: tăng lượng tiêu thụ đường, cải thiện hành vi di chuyển và đứng bằng hai chân sau trong OFT, rút ngắn thời gian bất động và kéo dài thời gian bơi trong FST ^[2]. Nghiên cứu phát hiện hoạt chất này giúp bình thường hóa tình trạng tăng hoạt của trục HPA, thể hiện qua việc giảm nồng độ corticosterone (CORT) trong huyết thanh, giảm chỉ số tuyến thượng thận và giảm biểu hiện mRNA của hormone giải phóng corticotrophin (CRH) tại vùng hạ đồi, dù không ảnh hưởng rõ rệt đến nồng độ ACTH ^[2]. Đồng thời, geniposide khôi phục cơ chế phản hồi âm thông qua việc tăng cường biểu hiện của thụ thể glucocorticoid alpha (GRalpha) ở vùng hạ đồi ^[2]. Tác dụng chống trầm cảm thực nghiệm này được đánh giá là tương đương với thuốc fluoxetine ^[2].

Một nghiên cứu khác công bố năm 2006 kiểm tra tác động bảo vệ thần kinh của geniposide trích xuất từ dành dành trên mô hình lát cắt hồi hải mã chuột bị thiếu oxy và glucose ^[3]. Kết quả ghi nhận hoạt chất này giúp giảm tình trạng chết tế bào thần kinh trước điều kiện khắc nghiệt, với mức độ bảo vệ nổi trội hơn ở lớp tế bào hạt so với lớp tế bào hình tháp tại vùng CA1 và CA3 ^[3].

Bên cạnh đó, tổng quan nghiên cứu năm 2021 tổng hợp các báo cáo về vai trò của geniposide đối với bệnh lý não bộ, ghi nhận chất này làm giảm diện tích nhồi máu não, giảm tổn thương hoại tử thần kinh, đồng thời đóng vai trò chất đồng vận thụ thể GLP-1 (GLP-1R) hỗ trợ giảm mảng bám amyloid và cải thiện tình trạng suy giảm trí nhớ ở mô hình bệnh Alzheimer ^[1].

Lợi ích tiềm năng và khoảng cách bằng chứng

Những dữ liệu trên đem lại cái nhìn lạc quan về tiềm năng sinh học của hoạt chất trong quả dành dành đối với hệ thần kinh ^[1]. Khả năng ức chế phản ứng viêm, giảm nồng độ hormone căng thẳng CORT và bảo vệ tế bào não cho thấy hợp chất này có thể hỗ trợ cải thiện tâm trạng và gián tiếp giảm bớt tình trạng mất ngủ do căng thẳng tinh thần kéo dài [2, 5].

Tuy nhiên, khoảng cách từ mô hình động vật đến giường bệnh thực tế còn rất xa xôi. Các nghiên cứu hiện tại hoàn toàn được thực hiện trên chuột, mô hình lát cắt mô hoặc nuôi cấy tế bào ngoài cơ thể [2, 4, 5]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người mất ngủ để xác định liệu hoạt chất này có giúp rút ngắn thời gian vào giấc ngủ, kéo dài thời lượng ngủ sâu hay cải thiện chất lượng giấc ngủ hay không. Do đó, khẳng định dành dành là phương thuốc chữa mất ngủ là thiếu căn cứ khoa học xác thực.

Hiểu lầm thường gặp về quả dành dành

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng dược liệu tự nhiên với tính an toàn tuyệt đối. Nhiều người tin rằng thảo mộc không có tác dụng phụ nên tự ý hãm nước đặc uống hằng ngày để mong ngủ sâu hơn.

Thực tế, geniposide sở hữu đặc tính dược lý hai chiều trên gan ^[4]. Theo một phân tích gộp năm 2023 từ 25 nghiên cứu trên 479 cá thể động vật, geniposide vừa có khả năng bảo vệ gan nhưng cũng có thể trực tiếp gây độc cho gan ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra chất này có thể làm tăng đáng kể các chỉ số tổn thương gan như men ALT và AST (P < 0.001) nếu dùng không đúng cách ^[4].

Phân tích 3 chiều về liều lượng và thời gian cho thấy geniposide chỉ phát huy tác dụng bảo vệ gan an toàn khi duy trì ở khoảng liều 20-150 mg/kg trong thời gian từ 5 đến 28 ngày trên mô hình động vật ^[4]. Dùng quá liều hoặc dùng kéo dài có thể kích hoạt các phản ứng stress oxy hóa và viêm thông qua con đường tín hiệu TNF-alpha/NF-kappaB, gây hủy hoại tế bào gan ^[4]. Tự ý uống nước dành dành quá liều hoặc dài ngày tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan rõ rệt ^[4].

Một ngộ nhận khác là xem nước sắc dành dành tương đương với hoạt chất tinh khiết trong phòng thí nghiệm. Quả dành dành thô chứa hỗn hợp nhiều thành phần như genipin gentiobioside, geniposide, crocin 1, crocin 2 ^[5]. Nồng độ hoạt chất thay đổi rất lớn tùy thuộc vào xuất xứ địa lý và giống cây ^[5]. Một nghiên cứu năm 2017 chứng minh giống dành dành Lichuan City (HLGJ) chứa hàm lượng geniposide cao hơn rõ rệt so với giống Jiangjin County (CJGJ), dẫn đến tác động hạ huyết áp và biến đổi sinh hóa khác biệt ^[5]. Việc đun nấu thủ công tại nhà hoàn toàn không kiểm soát được hàm lượng geniposide dung nạp vào cơ thể.

Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Người có bệnh lý gan hoặc men gan cao cần hết sức cẩn trọng trước khi dùng các chế phẩm chứa dành dành ^[4]. Do độc tính kép đối với gan đã được ghi nhận trên động vật, việc sử dụng không kiểm soát có thể khiến tình trạng tổn thương gan tiến triển xấu hơn ^[4].

Người đang điều trị bệnh huyết áp hoặc có huyết áp thấp cũng cần lưu ý. Nghiên cứu trên chuột tăng huyết áp cho thấy dành dành làm giảm huyết áp tâm thu, huyết áp tâm trương và huyết áp trung bình thông qua việc gia tăng oxit nitric và điều hòa các chất giãn mạch ^[5]. Người đang uống thuốc hạ áp nếu tự ý dùng thêm thảo dược này có thể gặp nguy cơ tụt huyết áp quá mức ^[5].

Người mắc rối loạn đông máu hoặc đang chuẩn bị phẫu thuật phải tham khảo ý kiến nhân viên y tế. Thử nghiệm trên mô hình chuột năm 2001 chỉ ra geniposide và chất chuyển hóa genipin có tác dụng chống huyết khối, kéo dài thời gian tắc mạch và ức chế kết tập tiểu cầu thông qua việc ức chế phospholipase A2 (PLA2) ^[6]. Kết hợp dành dành với các thuốc chống đông có thể làm tăng nguy cơ chảy máu khó cầm ^[6].

Ngoài ra, phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không tự ý áp dụng. Toàn bộ các bằng chứng tác động thần kinh hiện có chỉ được thử nghiệm trên động vật và mô hình tế bào, chưa hề có dữ liệu an toàn trên các đối tượng nhạy cảm này [2, 5].

Gợi ý áp dụng và chăm sóc giấc ngủ đúng cách

Nếu muốn sử dụng quả dành dành như một loại trà thưởng thức thông thường, người tiêu dùng chỉ nên dùng với lượng vừa phải, không nấu quá đặc và không sử dụng liên tục trong thời gian dài. Khi đang điều trị bất kỳ bệnh lý nền nào hoặc đang dùng thuốc theo đơn, người dùng cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để phòng tránh tương tác bất lợi [1, 7, 8].

Để cải thiện chất lượng giấc ngủ một cách bền vững, giải pháp khoa học nhất là xây dựng vệ sinh giấc ngủ lành mạnh:

• Duy trì giờ đi ngủ và thức dậy cố định mỗi ngày, kể cả dịp cuối tuần, nhằm thiết lập nhịp sinh học ổn định.
• Giữ phòng ngủ tối, yên tĩnh, nhiệt độ mát mẻ; hạn chế sử dụng thiết bị điện tử có ánh sáng xanh ít nhất 1 giờ trước khi ngủ.
• Tránh sử dụng chất kích thích như cà phê, trà đậm, rượu bia vào buổi chiều muộn hoặc tối.
• Thư giãn tinh thần bằng cách đọc sách, nghe nhạc nhẹ hoặc tập thở sâu để làm dịu hoạt động của trục thần kinh căng thẳng ^[2].

Mất ngủ là triệu chứng xuất phát từ nhiều nguyên nhân phức tạp như căng thẳng, bệnh lý chuyển hóa hoặc rối loạn tâm thần. Dành dành không phải là thuốc ngủ và chưa có nghiên cứu trên người xác nhận tác dụng điều trị mất ngủ. Hãy coi thảo mộc như yếu tố hỗ trợ có điều kiện, lắng nghe cơ thể và tìm kiếm sự tư vấn từ bác sĩ khi giấc ngủ bị rối loạn kéo dài.