Hạt bí ngô là món ăn vặt quen thuộc của người Việt trong các dịp lễ tết và đời sống hằng ngày. Nhiều người xem loại hạt này như một nguồn dinh dưỡng lành tính giúp bổ sung chất béo tốt và khoáng chất. Tuy nhiên, ít ai biết rằng hạt bí ngô sở hữu đặc tính sinh học có thể gây tương tác bất lợi nếu sử dụng đồng thời với một số nhóm thuốc điều trị, đặc biệt là thuốc lợi tiểu [1].

Người đang sử dụng thuốc lợi tiểu hoặc các thuốc điều trị tim mạch, huyết áp cần hết sức cẩn trọng khi bổ sung hạt bí ngô hay các chế phẩm chiết xuất từ loại hạt này. Đặc tính bài niệu tự nhiên của hạt bí ngô có thể làm gia tăng tình trạng thải nước và gây mất cân bằng điện giải khi cộng hưởng với thuốc tây [1].

Cơ chế tác động sinh học của hạt bí ngô

Hạt bí ngô (Cucurbita pepo) từ lâu đã được ứng dụng trong y học cổ truyền để hỗ trợ điều trị các chứng rối loạn bàng quang, bệnh lý tuyến tiền liệt và thận [2]. Về mặt thành phần hóa học, hạt và nhân hạt bí ngô chứa hàm lượng dồi dào protein, chất xơ, chất béo chưa bão hòa, khoáng chất, vitamin, sterol, tocopherol và carotenoid [3, 6]. Các hợp chất phenolic và chống oxy hóa trong hạt bí ngô đóng vai trò tích cực trong việc giảm viêm và hỗ trợ chuyển hóa [3].

Tuy nhiên, tài liệu y học ghi nhận hạt bí ngô và dầu hạt bí ngô có đặc tính lợi tiểu tự nhiên [1]. Hoạt tính này kích thích hệ bài tiết tăng cường đào thải chất lỏng và các ion khoáng qua đường nước tiểu [1]. Khi dùng đơn lẻ ở người khỏe mạnh, tác động này giúp cải thiện các triệu chứng đường tiết niệu dưới [2, 4]. Nhưng khi kết hợp với thuốc lợi tiểu nhân tạo, cơ chế bài niệu kép có thể khiến cơ thể mất nước và khoáng chất nhanh hơn [1].

Ngoài ra, việc tăng đào thải natri và dịch qua nước tiểu do tác dụng lợi tiểu có thể cản trở sự đào thải của một số hoạt chất đặc thù qua thận, điển hình là lithium – một loại thuốc dùng trong chuyên khoa tâm thần. Tình trạng mất nước và giảm thể tích tuần hoàn làm tăng tái hấp thu lithium ở ống thận, từ đó dễ dẫn đến hiện tượng tích tụ nồng độ lithium trong máu vượt ngưỡng an toàn.

Nghiên cứu khoa học nói gì về hạt bí ngô?

Tác động của hạt bí ngô đối với hệ tiết niệu và các rối loạn chuyển hóa đã được đánh giá qua nhiều thử nghiệm lâm sàng trên người cũng như nghiên cứu trên động vật.

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 đã tổng hợp các thử nghiệm lâm sàng về việc sử dụng hạt bí ngô trong điều trị tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt (BPH) [1]. Báo cáo ghi nhận một thử nghiệm đa trung tâm năm 1998 cho thấy các triệu chứng BPH giảm bớt sau khi bệnh nhân uống viên nang chứa 500 mg chiết xuất hạt bí ngô [1]. Tiếp đó, một thử nghiệm ngẫu nhiên, đối chứng giả dược, nhóm song song trên 1.431 nam giới (tuổi trung bình 65) mắc BPH sử dụng chiết xuất hạt bí ngô trong 12 tháng đã cho thấy triệu chứng bệnh thuyên giảm rõ rệt so với nhóm dùng giả dược [1].

Cũng theo tài liệu trên, nghiên cứu của Leibbrandt và Coulson tiến hành thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược kéo dài 12 tuần trên 57 nam giới từ 40 đến 80 tuổi [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất hạt bí ngô dạng cồn-nước đã tách dầu làm giảm 30% điểm triệu chứng tuyến tiền liệt quốc tế (IPSS) so với nhóm chứng [1]. Trong một thử nghiệm khác kéo dài 24 tuần trên 100 bệnh nhân BPH, các triệu chứng cũng được cải thiện khi dùng dầu hạt bí ngô [1]. Hong và các cộng sự thử nghiệm lâm sàng trên 47 nam giới dùng hỗn hợp dầu hạt bí ngô và dầu cọ lùn, ghi nhận điểm IPSS giảm đáng kể trong 3 tháng [1]. Đáng chú ý, một thử nghiệm lâm sàng trên hơn 2.000 nam giới mắc BPH sử dụng liều 500-1.000 mg dầu hạt bí ngô mỗi ngày trong 12 tuần đã giúp giảm 41,4% điểm IPSS, với hơn 96% người tham gia không gặp tác dụng phụ không mong muốn [1].

Vào năm 2021, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên đơn mù so sánh dầu hạt bí ngô (Cucurbita pepo) với thuốc tamsulosin trên bệnh nhân BPH [4]. Kết quả cho thấy cả hai liệu pháp đều làm giảm đáng kể triệu chứng BPH theo thang điểm IPSS [4]. Mặc dù mức giảm IPSS từ thời điểm ban đầu đến 1 tháng và 3 tháng ở nhóm tamsulosin cao hơn nhóm dùng dầu hạt bí ngô, nhưng mức giảm từ tháng thứ 1 đến tháng thứ 3 là tương đương giữa hai nhóm [4]. Điểm đáng lưu ý là không có bệnh nhân nào trong nhóm dùng hạt bí ngô gặp tác dụng phụ của thuốc, trong khi nhóm tamsulosin ghi nhận tỷ lệ chóng mặt là 5,9%, đau đầu 2,9%, xuất tinh ngược dòng 2,9% và ban đỏ kèm ngứa 2,9% [4].

Bên cạnh hệ tiết niệu, hạt bí ngô còn được thử nghiệm trên mô hình động vật mắc các rối loạn chuyển hóa khác. Nghiên cứu năm 2018 kiểm tra sự kết hợp giữa bột củ Salep (Gymnadenia orchidis) liều 200 mg/kg thể trọng và thức ăn trộn 5% bột hạt bí ngô trên chuột bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin [5]. Sau 21 ngày điều trị, sự kết hợp này đã chuẩn hóa đáng kể các thông số sinh hóa bị thay đổi và phục hồi tổn thương DNA trong tế bào máu của chuột tiểu đường [5].

Nghiên cứu công bố năm 2022 trên chuột nhắt Balb/c bị tiểu đường tuýp 2 (kết hợp chế độ ăn giàu chất béo và streptozotocin) được bổ sung thức ăn có chỉ số đường huyết thấp hoặc bột củ Salep (200 mg/kg) trong 21 ngày [6]. Kết quả cho thấy sự kết hợp này đã bình thường hóa nồng độ các chất trung gian gây viêm như IL-6, IFN-gamma, TNF-alpha, đồng thời cải thiện chỉ số đề kháng insulin HOMA-IR và giảm tổn thương tế bào [6].

Một nghiên cứu khác năm 2022 trên chuột cống trắng bị đái tháo đường do alloxan monohydrate đã so sánh các phần của quả bí ngô gồm vỏ, thịt và hạt trong 28 ngày [7]. Chuột ăn 15 g bột hạt bí ngô ghi nhận mức giảm đáng kể đường huyết (xuống mức 128,33 +- 1.67 mg/dl), cholesterol toàn phần (88,43 +- 0.66 mg/dl), triglyceride (69,79 +- 0.49 mg/dl) và LDL-C (21,45 +- 0.08 mg/dl) [7].

Trên mô hình chuột bị căng thẳng mạn tính mức độ nhẹ, dầu hạt bí ngô liều 40 mg/kg kết hợp kẽm 4 mg/kg đã giúp giảm stress oxy hóa và viêm thần kinh, hoạt động như một chất chống trầm cảm thông qua sản sinh serotonin và norepinephrine trong máu [3]. Nghiên cứu năm 2021 trên chuột cống đực cũng chỉ ra rằng chế độ ăn bổ sung hạt bí ngô rang (tỷ lệ 10% trọng lượng khẩu phần) giúp cải thiện nồng độ oxit nitric (NO), giảm malondialdehyde (MDA) và điều hòa các enzym liên quan đến chức năng cương dương tốt hơn hạt sống [2].

Hiệu quả thực tế và giới hạn của bằng chứng

Các dữ liệu lâm sàng hiện có khẳng định hạt bí ngô và dầu hạt bí ngô mang lại hiệu quả thực tế rõ rệt trong việc cải thiện các triệu chứng rối loạn đường tiểu dưới liên quan đến phì đại lành tính tuyến tiền liệt [2, 4]. Dược liệu này có độ dung nạp rất tốt, tỷ lệ phản ứng bất lợi thấp hơn đáng kể so với thuốc tân dược như thuốc chẹn alpha tamsulosin [2, 4].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhận định rõ giới hạn của các dữ liệu hiện có. Phần lớn các nghiên cứu về kiểm soát đường huyết, hạ lipid máu, điều hòa stress thần kinh hoặc chức năng cương dương chỉ mới được thực hiện trên chuột cống hoặc chuột nhắt trắng [1, 3, 5, 7, 8]. Các kết quả này chưa được kiểm chứng đầy đủ qua thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người, do đó không thể coi hạt bí ngô như phương thuốc điều trị bệnh tiểu đường hay rối loạn mỡ máu ở người.

Quan trọng nhất, các thử nghiệm lâm sàng về đường tiết niệu đều tập trung trên đối tượng nam giới trưởng thành và người cao tuổi mắc BPH [2, 4]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng đánh giá độ an toàn của việc kết hợp đồng thời hạt bí ngô với các nhóm thuốc hạ áp hay thuốc lợi tiểu tổng hợp. Vì vậy, việc cho rằng hạt bí ngô an toàn tuyệt đối khi dùng chung với thuốc chữa bệnh là một nhận định thiếu cơ sở khoa học.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hạt bí ngô

Nhiều người lầm tưởng rằng hạt bí ngô hoàn toàn là thực phẩm tự nhiên nên có thể ăn không giới hạn số lượng và không gây ra bất kỳ tác hại nào. Dù hạt bí ngô rất an toàn đối với đa số người dùng, việc lạm dụng hoặc dùng liều cao có thể gây ra rối loạn tiêu hóa nhẹ, chứng khó tiêu, tiêu chảy và nguy cơ mất cân bằng điện giải do tác tính lợi tiểu tự nhiên của nó [1].

Một ngộ nhận tai hại khác là dùng hạt bí ngô để thay thế hoàn toàn đơn thuốc điều trị huyết áp, tiểu đường hoặc thuốc tim mạch. Mặc dù các hợp chất chống oxy hóa và dưỡng chất trong hạt có lợi cho sức khỏe nói chung [3, 6], nhưng hạt bí ngô không thể thay thế phác đồ y khoa chuẩn hóa do bác sĩ chỉ định.

Những ai cần thận trọng khi ăn hạt bí ngô?

Dựa trên tài liệu nghiên cứu y học, một số nhóm đối tượng cụ thể bắt buộc phải thận trọng:

Thứ nhất, người đang sử dụng thuốc lợi tiểu, thuốc điều trị tim mạch hoặc thuốc hạ huyết áp. Do đặc tính bài niệu tự nhiên của hạt bí ngô có thể dẫn đến hiện tượng bài xuất quá mức chất lỏng và làm mất chất điện giải [1]. Ngoài ra, việc dùng đồng thời có thể gây tương tác gián tiếp với thuốc lithium, khiến lithium giảm thanh thải qua thận và dễ tích tụ nồng độ gây độc trong cơ thể.

Thứ hai, bệnh nhân đang trong liệu trình điều trị bằng thuốc chống đông máu. Dầu hạt bí ngô được ghi nhận là chống chỉ định trong trường hợp người bệnh đang điều trị đồng thời bằng các thuốc chống đông [1].

Thứ ba, phụ nữ mang thai, trẻ em và thanh thiếu niên dưới 18 tuổi. Việc sử dụng hạt bí ngô hoặc chế phẩm dầu hạt bí ngô cho các nhóm đối tượng này không được khuyến cáo vì các triệu chứng đường tiết niệu dưới ở nhóm người này cần được bác sĩ giám sát y khoa chặt chẽ [1].

Gợi ý sử dụng an toàn trong đời sống

Đối với người khỏe mạnh không thuộc các nhóm bệnh lý cần kiêng kỵ, hạt bí ngô là một thực phẩm bổ dưỡng. Quá trình chế biến bằng nhiệt như rang chín đã được chứng minh là giúp gia tăng hoạt tính chống oxy hóa so với hạt sống [2]. Chất lượng dinh dưỡng của hạt bí ngô cũng chịu ảnh hưởng bởi mùa vụ gieo trồng và điều kiện bón phân [8].

Đối với người bệnh có bệnh lý nền, việc sử dụng hạt bí ngô cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng. Người đang uống thuốc lợi tiểu không nên tự ý dùng các loại viên nang chiết xuất cô đặc hoặc dầu hạt bí ngô liều cao (chẳng hạn như mức 500-1.000 mg/ngày trong các thử nghiệm điều trị BPH) [1] nếu không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.

Nếu chỉ ăn hạt bí ngô rang như một món ăn chơi thông thường, người bệnh nên giới hạn ở lượng vừa phải, uống đủ nước mỗi ngày để bù lại lượng dịch thất thoát và luôn theo dõi các dấu hiệu cơ thể như tụt huyết áp, chóng mặt hoặc khô họng.

Lời khuyên cân bằng

Hạt bí ngô là nguồn dưỡng chất quý giá cho sức khỏe, đặc biệt hữu ích trong việc hỗ trợ cải thiện các triệu chứng tiểu tiện liên quan đến tuyến tiền liệt [2, 4]. Dẫu vậy, đặc tính lợi tiểu tự nhiên đòi hỏi người tiêu dùng phải thận trọng, tránh tình trạng tự ý dùng lượng lớn khi đang điều trị bằng thuốc lợi tiểu, thuốc hạ áp hay các thuốc nhạy cảm như lithium. Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, người bệnh luôn cần tham vấn ý kiến bác sĩ điều trị trước khi bổ sung thường xuyên loại hạt này vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày.