Lưu ý khi dùng cúc tần cùng thuốc trị tiểu đường

Cúc tần là loại cây dân dã quen thuộc, thường được người dân dùng làm rau ăn hoặc nấu nước uống nhằm hỗ trợ cải thiện sức khỏe. Nhiều người bệnh đái tháo đường nghe theo kinh nghiệm truyền miệng đã tự ý sắc cúc tần uống song song với đơn thuốc bác sĩ kê mà không hay biết về các rủi ro tiềm ẩn. Việc tùy tiện kết hợp thảo dược với thuốc tây điều trị có thể dẫn đến những phản ứng bất lợi khó lường cho cơ thể.

Người bệnh đang dùng thuốc hạ đường huyết cần hết sức thận trọng khi muốn dùng thêm cúc tần hoặc các chế phẩm thảo dược cô đặc. Khi thuốc tân dược và thảo mộc kết hợp thiếu kiểm soát, tác dụng cộng hưởng hoặc tương tác dược học có thể đẩy chỉ số đường huyết xuống mức quá thấp. Tình trạng tụt đường huyết đột ngột gây hoa mắt, vã mồ hôi, thậm chí hôn mê nếu không được cấp cứu kịp thời.

Vì sao việc kết hợp thuốc và thảo dược dễ gây tụt đường huyết?

Hiện tượng tương tác thuốc xảy ra khi hai hoặc nhiều hoạt chất dùng chung làm thay đổi hiệu quả hoặc độc tính của nhau ^[1]. Tương tác thuốc trên lâm sàng là sự kiện có thể đem lại mặt tích cực nhưng cũng thường dẫn tới các tác động tiêu cực, khó lường trước và không mong muốn trong quá trình trị liệu ^[1]. Đối với bệnh nhân đái tháo đường, việc kiểm soát đường huyết luôn là một bài toán cân bằng mong manh giữa thuốc, chế độ ăn và vận động.

Tương tác làm tăng tác dụng hạ đường huyết thường chia thành hai nhóm chính là tương tác dược động học và tương tác dược lực học ^[2]. Về mặt dược động học, một chất đưa từ ngoài vào có thể đẩy thuốc trị đái tháo đường ra khỏi vị trí gắn kết với protein huyết tương ^[2]. Khi tỷ lệ thuốc dạng tự do trong máu tăng vọt, hoạt tính hạ đường huyết của thuốc sẽ mạnh lên rõ rệt [1, 4]. Ngoài ra, việc ức chế chuyển hóa qua gan hoặc giảm đào thải qua thận cũng khiến nồng độ thuốc tích tụ lâu hơn trong cơ thể ^[2].

Về mặt dược lực học, các hoạt chất dùng kèm có thể kích thích tế bào beta tụy tiết thêm insulin ^[3]. Một số chất khác lại cản trở quá trình thanh thải insulin hoặc can thiệp trực tiếp vào chuyển hóa glucose nội sinh ^[3]. Khi dùng đồng thời với các thuốc điều trị sẵn có, hiệu ứng cộng dồn này sẽ khiến đường huyết tụt dốc không phanh [4, 5].

Bằng chứng khoa học về tương tác của nhóm thuốc hạ đường huyết

Thuốc là nguyên nhân phổ biến hàng đầu gây ra biến chứng hạ đường huyết ở người trưởng thành ^[3]. Dù hạ đường huyết là tác dụng phụ thường gặp của thuốc trị đái tháo đường, biến cố này vẫn có thể khởi phát do tương tác với nhiều thuốc khác dùng trong thực hành lâm sàng hằng ngày như kháng viêm không steroid, kháng sinh, thuốc điều hòa nhịp tim hoặc chống trầm cảm ^[3].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 1983 đã phân tích tương tác gắn kết protein huyết tương và tác dụng hạ đường huyết của gliclazide cùng các thuốc nhóm sulfonylurea khác trên chuột ^[4]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá khả năng liên kết của sulfonylurea gắn đồng vị phóng xạ với albumin huyết thanh người ở nồng độ sinh lý khi có mặt các chất khác ^[4]. Kết quả cho thấy salicylic acid và phenylbutazone đã làm thay đổi khả năng gắn kết protein của gliclazide và tolbutamide ^[4]. Khi thử nghiệm trên chuột sống, việc cho dùng đồng thời acetylsalicylic acid hoặc phenylbutazone đã làm tăng mạnh tác dụng hạ đường huyết của gliclazide và chlorpropamide do cơ chế chiếm chỗ gắn kết protein ^[4].

Một nghiên cứu thực nghiệm khác công bố năm 1992 trên thỏ đã xem xét tương tác giữa kháng sinh nhóm quinolone với các thuốc uống hạ đường huyết gồm phenformin và glibenclamide ^[5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ofloxacin, pefloxacin và sparfloxacin ở liều cao thử nghiệm có khả năng làm tăng tác dụng hạ đường huyết của phenformin và glibenclamide ^[5]. Đáng lưu ý, axit nalidixic ngay ở liều điều trị thông thường đã đủ sức làm tăng tác dụng hạ đường huyết của các thuốc tiểu đường kể trên ^[5].

Đến năm 2021, một nghiên cứu mô tả cắt ngang tại một trung tâm y tế tuyến cuối đã khảo sát thực trạng tương tác giữa thuốc hạ đường huyết và thuốc trị bệnh đồng mắc ở bệnh nhân đái tháo đường ^[1]. Nhóm nghiên cứu ghi nhận có tới 44,1% bệnh nhân gặp tương tác thuốc ^[1]. Trong số đó, phần lớn là tương tác đơn lẻ giữa một thuốc hạ đường huyết với một thuốc khác (chiếm 37,8%) ^[1]. Phần lớn các trường hợp tương tác được ghi nhận đòi hỏi phải giám sát chặt chẽ trên lâm sàng nhằm phát hiện sớm các tác dụng tiêu cực và điều chỉnh liều kịp thời ^[1]. Các tương tác thường gặp gồm có metformin kết hợp với amlodipine hay hormone tuyến giáp với tỷ lệ trên 10%, bên cạnh các cặp phối hợp như glimepiride với aspirin, hay insulin với thuốc huyết áp ^[1].

Các tổng quan y khoa cho thấy đái tháo đường loại 2 thường gặp ở người trung niên và cao tuổi kèm nhiều bệnh lý nền như tăng huyết áp, rối loạn mỡ máu, bệnh tim thiếu máu cục bộ, suy tim ^[2]. Việc dùng đồng thời nhiều loại dược chất khiến nguy cơ tương tác thuốc tăng cao, đặc biệt với nhóm sulfonylurea ^[2]. Bên cạnh đó, các đánh giá cập nhật năm 2023 về tình trạng hạ đường huyết do tăng insulin máu nhấn mạnh sự cần thiết phải phân biệt rõ cơ chế bệnh sinh để có hướng xử trí chính xác, trong đó nhiều dược chất thông dụng có thể âm thầm thúc đẩy tụy tăng tiết insulin ngoài ý muốn ^[6].

Cúc tần trong nghiên cứu khoa học hiện nay

Cúc tần, tên khoa học là Pluchea indica, từ lâu đã được nhân dân dùng làm rau thơm ăn kèm hoặc phơi khô nấu nước nhằm thanh nhiệt, hỗ trợ tiêu hóa. Nghiên cứu thực nghiệm hiện đại công bố năm 2017 đã tập trung đánh giá hoạt tính làm lành vết thương của chiết xuất lá cúc tần (Pluchea indica) trên dòng tế bào niêm mạc miệng, đồng thời thử nghiệm bào chế hạt nano chứa chiết xuất dạng xịt khoang miệng ^[7].

Nghiên cứu trên đã ứng dụng phương pháp dịch chuyển dung môi để tạo hạt nano nhằm nâng cao độ hòa tan, tính ổn định và duy trì giải phóng hoạt chất ^[7]. Kết quả đo lường ghi nhận kích thước hạt nano cúc tần duy trì trong phạm vi nanomet chấp nhận được sau 2, 3 và 4 tuần bảo quản ở 4 độ C ^[7]. Chỉ số đa phân tán PDI dưới 0,5 chứng minh hạt phân bố đều, còn điện tích bề mặt zeta âm giúp các hạt đẩy nhau, duy trì độ bền vững của hệ keo xịt miệng ^[7].

Như vậy, các nghiên cứu khoa học được công bố chính thức về cây cúc tần hiện nay chủ yếu tập trung vào đặc tính kháng viêm, hỗ trợ làm lành vết thương tại chỗ hoặc bào chế công nghệ sinh học ^[7]. Chưa có đầy đủ thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người xác nhận liều lượng an toàn tuyệt đối khi dùng dịch chiết cúc tần nồng độ cao dài ngày cùng thuốc hạ đường huyết.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng cúc tần

Nhiều người bệnh lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên hoàn toàn lành tính, uống càng nhiều nước sắc lá cây càng mau hạ đường huyết và giảm bớt lượng thuốc tây phải uống. Đây là quan niệm rất nguy hiểm. Các hoạt chất thực vật khi hấp thu vào máu đều trải qua quá trình chuyển hóa tại gan và đào thải qua thận giống hệt dược phẩm tân dược thông thường [4, 5].

Một sai lầm phổ biến khác là tự ý giảm liều thuốc tiểu đường được bác sĩ kê đơn để thay thế hoàn toàn bằng nước lá cúc tần. Việc làm này khiến đường huyết dao động dữ dội, không duy trì được mức ổn định cần thiết, lâu dài dẫn tới hàng loạt biến chứng mạch máu nguy hiểm. Ngược lại, nếu vừa uống nguyên liều thuốc điều trị chuẩn vừa uống thêm nước cúc tần đậm đặc, nguy cơ tụt đường huyết quá đà là hoàn toàn có thể xảy ra do các tương tác dược động học làm chậm đào thải thuốc hoặc tăng giải phóng lượng thuốc tự do trong huyết thanh [1, 4].

Cần phân biệt rõ cúc tần (Pluchea indica) với các dược liệu hạ đường huyết khác đã có nghiên cứu lâm sàng. Điển hình như lá dâu tằm (Morus indica L.) từng được thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2001 trên 24 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 trong 30 ngày ^[8]. Nghiên cứu đối đầu với thuốc glibenclamide này cho thấy liệu pháp dâu tằm giúp cải thiện kiểm soát đường huyết và làm giảm đáng kể lượng cholesterol toàn phần huyết thanh (12%), triglyceride (16%), đồng thời hạ đường huyết lúc đói ^[8]. Người dân không nên nhầm lẫn đặc tính dược lý giữa các loại cây thảo dược khác nhau để áp dụng bừa bãi.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

• Người đang điều trị bằng thuốc sulfonylurea hoặc insulin: Đây là nhóm có nguy cơ cao nhất bị hạ đường huyết nặng khi có tương tác dược lý phối hợp [1, 4, 8].
• Bệnh nhân đái tháo đường cao tuổi: Người lớn tuổi thường kèm theo suy giảm chức năng gan, thận sinh lý và phải dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh đồng mắc, khiến tương tác thuốc dễ xảy ra và trầm trọng hơn [3, 4].
• Người có tiền sử suy gan hoặc suy thận: Gan và thận là cơ quan chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải phần lớn thuốc hạ đường huyết cũng như hoạt chất thảo mộc [4, 5]. Độc tính trên gan hoặc thận do thuốc có thể gián tiếp kích hoạt biến cố hạ đường huyết nguy hiểm ^[3].
• Phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú: Chưa có dữ liệu nghiên cứu đầy đủ về tính an toàn của các chiết xuất cúc tần nồng độ cao trên thai nhi và trẻ bú mẹ.

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống

Người bệnh đái tháo đường không nhất thiết phải kiêng cữ tuyệt đối cúc tần nếu chỉ dùng như một loại rau gia vị thông thường trong bữa ăn gia đình. Việc dùng vài ngọn rau cúc tần nấu canh nghêu, ăn ghém với lượng nhỏ hoàn toàn không gây ảnh hưởng lớn đến việc chuyển hóa đường huyết.

Tuy nhiên, người bệnh cần tuyệt đối tuân thủ các nguyên tắc an toàn sau:

• Không tự ý sắc lá cúc tần tươi hay khô với số lượng lớn để uống thay nước lọc hằng ngày.
• Không tự ý mua và dùng các loại cao cô đặc, viên hoàn, chiết xuất cúc tần trôi nổi không rõ nguồn gốc hàm lượng khi đang uống thuốc hạ đường huyết.
• Luôn kiểm tra đường huyết bằng máy đo cá nhân tại nhà trước và sau khi thử bất kỳ món ăn mới nào làm từ thảo dược.
• Uống thuốc điều trị đái tháo đường cách xa thời điểm dùng các món ăn, nước uống từ thảo mộc ít nhất 2 giờ đồng hồ để hạn chế tối đa nguy cơ cản trở hấp thu hoặc gây tương tác dược động học tại đường tiêu hóa ^[2].
• Luôn mang theo vài viên kẹo ngọt hoặc gói đường nhỏ bên mình để xử trí khẩn cấp nếu xuất hiện dấu hiệu run tay chân, vã mồ hôi, tim đập nhanh do tụt đường huyết đột ngột.

Lời khuyên cho người bệnh đái tháo đường

Cúc tần là món rau dân dã quen thuộc nhưng không phải là phương thuốc thay thế phác đồ điều trị y khoa. Mọi sự phối hợp giữa thảo mộc tự nhiên và thuốc hạ đường huyết đều cần được cân nhắc kỹ lưỡng nhằm tránh nguy cơ tương tác gây hại cho sức khỏe. Người bệnh tuyệt đối không tự ý thay đổi liều lượng thuốc đang dùng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nội tiết trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược bổ trợ nào.