Cây cúc tần từ lâu đã hiện diện quen thuộc trong vườn nhà và mâm cơm của người Việt. Nhiều gia đình thường hái những đọt non tươi rói để ăn ghém, nấu canh cá, xào thịt bò, trong khi không ít người lại có thói quen thu hái cả cành lá về phơi khô để hãm trà hoặc sắc nước uống hằng ngày nhằm thanh nhiệt, giải cảm. Chính sự khác biệt trong thói quen chế biến này khiến nhiều người băn khoăn: liệu ăn đọt cúc tần tươi hay sắc nước lá khô sẽ giúp cơ thể hấp thu trọn vẹn các chất chống oxy hóa và polyphenol hơn?

Về mặt khoa học, không có câu trả lời tuyệt đối là cách nào "tốt hơn toàn diện", bởi mỗi phương pháp đều mang lại những lợi thế riêng biệt cho sức khỏe. Ăn đọt cúc tần tươi giúp giữ lại trọn vẹn độ tươi mới cùng các hợp chất dễ bay hơi, trong khi việc phơi sấy và sắc nước từ lá khô lại tạo điều kiện chiết xuất đậm đặc các nhóm polyphenol hòa tan trong nước, đồng thời giải phóng nhiều dẫn xuất phenolic quý giá đã được chứng minh hoạt tính qua các thử nghiệm sinh học.

Kho tàng hoạt chất chống oxy hóa và polyphenol trong cúc tần

Cây cúc tần, có tên khoa học là Pluchea indica (L.) Less., thuộc họ Cúc (Asteraceae), là loại cây bụi lâu năm mang nhiều đặc tính y học quý giá như chống viêm và chống oxy hóa [1]. Trong y học dân gian cũng như nghiên cứu hiện đại, lá cúc tần được ghi nhận có lịch sử sử dụng lâu đời như một loại thực phẩm bổ dưỡng và vị thuốc tự nhiên [2].

Nghiên cứu hóa thực vật cho thấy lá cúc tần chứa nhóm hợp chất tự nhiên rất quan trọng là các dẫn xuất của axit caffeoylquinic (CQA), thuộc họ axit chlorogenic [2]. Các dẫn xuất CQA này sở hữu nhiều đặc tính sinh học quý giá, nổi bật là khả năng đóng vai trò như chất chống oxy hóa, chất ức chế men alpha-glucosidase, ức chế men tích hợp của virus HIV-1, đồng thời thể hiện tác dụng kháng viêm và ngăn chặn tế bào ung thư [2].

Bên cạnh CQA, lá cúc tần còn chứa một hàm lượng phong phú các polyphenol và flavonoid khác. Một nghiên cứu chuyên sâu đã xác định được hàm lượng polyphenol tổng số (TPC) trong lá cúc tần khô đạt khoảng 3,26 ± 0,00 mg GAE/g trọng lượng khô, cùng hàm lượng flavonoid tổng số (TFC) lên tới 67,58 ± 1,46 mg QE/g trọng lượng khô [3]. Phân tích hóa học chi tiết còn định danh được 4 hợp chất flavonoid đặc hiệu trong dịch chiết lá cúc tần gồm kaempferol 3-[2''',3''',5'''-triacetyl]-alpha-L-arabinofuranosyl-(1->6)-glucoside, myricetin 3-glucoside-7-galactoside, quercetin 3-(3''-sulfatoglucoside) và kaempferol 7,4'-dimethyl ether 3-O-sulfate [3]. Đây đều là các chất chống oxy hóa mạnh mẽ giúp trung hòa các gốc tự do gây hại trong cơ thể.

Dược tính từ nước sắc cúc tần qua lăng kính nghiên cứu

Thói quen đun sắc lá cúc tần với nước đã được giới khoa học mô phỏng thông qua các nghiên cứu về chiết xuất dạng nước thô (crude aqueous extract) [1]. Phương pháp này tương đồng với cách người dân hãm trà hoặc sắc thuốc thang tại nhà, giúp hòa tan các hoạt chất phân cực vào nước.

Nghiên cứu công bố năm 2012 đã tìm hiểu tác động của dịch chiết nước thô từ lá và rễ cúc tần đối với các tế bào ung thư nguy hiểm [1]. Các nhà khoa học đã tiến hành thử nghiệm trên dòng tế bào u thần kinh đệm ác tính ở người (GBM8401) và dòng tế bào ung thư cổ tử cung ở người (HeLa) [1]. Kết quả ghi nhận sau 48 giờ xử lý, dịch chiết nước thô từ lá cúc tần đã ức chế tới 75% khả năng tăng sinh và khả năng sống sót của tế bào ung thư GBM8401 [1]. Trong khi đó, dịch chiết nước từ rễ cúc tần cũng ức chế được 70% sự phát triển của tế bào ung thư HeLa [1].

Đi sâu vào cơ chế phân tử, các nhà nghiên cứu nhận thấy dịch chiết nước thô từ rễ cúc tần có khả năng kích hoạt sự gia tăng của các protein ức chế khối u p53 và p21 ở dạng phosphoryl hóa trong cả tế bào GBM8401 và HeLa [1]. Đồng thời, sự biểu hiện của phân tử truyền tín hiệu sinh tồn phosphorylated-AKT bị suy giảm đáng kể ở tế bào HeLa, từ đó giúp ngăn ngừa sự hình thành ổ di căn và kích hoạt chu trình chết tự nhiên (apoptosis) của tế bào ác tính [1]. Điều này chứng minh rằng việc đun sắc cúc tần với nước không hề làm mất đi hoạt tính sinh học, mà ngược lại còn giúp giải phóng các hoạt chất có khả năng can thiệp tích cực vào quá trình ức chế tế bào xấu [1].

Thêm vào đó, việc tối ưu hóa quy trình chiết xuất lá cúc tần cũng cho thấy dịch chiết này có độc tính mạnh trên dòng tế bào ung thư đại trực tràng HT-29 với giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) đạt mức rất thấp là 12 microg/mL [3].

Lá khô và công nghệ bảo quản: Tác động bất ngờ đến chất chống oxy hóa

Một trong những lý do khiến nhiều người lựa chọn phơi khô cúc tần để dùng dần là tính tiện lợi và thời hạn bảo quản lâu dài. Tuy nhiên, nhiều người vẫn lo ngại rằng quá trình phơi sấy hoặc xử lý lá khô sẽ làm hao hụt các hoạt chất quý.

Các nghiên cứu khoa học cho thấy khi lá cúc tần được làm khô và xử lý đúng kỹ thuật, hàm lượng dược tính không những không bị mất đi mà còn có thể gia tăng đáng kể. Trong một nghiên cứu năm 2021, bột lá cúc tần khô đã được chiếu xạ tia gamma từ nguồn cobalt-60 ở các mức liều hấp thụ 2,5; 5,0; 7,5 và 10 kGy để đánh giá sự biến đổi của hoạt chất và độ nhiễm vi sinh [2]. Sau khi chiết xuất bột lá bằng ethanol 70%, các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để định lượng sáu dẫn xuất CQA [2].

Kết quả chỉ ra rằng các mức liều chiếu xạ từ 5 đến 10 kGy đã làm tăng đáng kể hàm lượng CQA so với mẫu không chiếu xạ (P < 0,05) [2]. Đồng thời, năng lực chống oxy hóa tổng thể của dịch chiết được đo lường qua ba phương pháp thử nghiệm gồm DPPH, ABTS và FRAP đều gia tăng rõ rệt ở các dải liều từ 2,5 đến 10 kGy (P < 0,05) [2]. Không chỉ bảo toàn và kích thích giải phóng chất chống oxy hóa, việc xử lý này còn làm giảm mạnh tổng số vi khuẩn hiếu khí, nấm men và nấm mốc sau 0 và 3 tháng lưu trữ, trong đó mức liều 10 kGy mang lại kết quả toàn diện nhất [2].

Khả năng chống oxy hóa của dịch chiết lá cúc tần cũng tiếp tục được khẳng định trong nghiên cứu năm 2025 về việc tổng hợp hạt nano lưỡng kim MgO-ZnO [4]. Dịch chiết lá cúc tần đóng vai trò như một tác nhân khử và ổn định sinh học thân thiện với môi trường [4]. Thử nghiệm dọn gốc tự do DPPH cho thấy hoạt tính chống oxy hóa đạt giá trị IC50 là 175 microg/mL [4]. Đồng thời, phức hợp này còn thể hiện khả năng ức chế nhiều loại vi khuẩn nguy cơ như Klebsiella pneumoniae, Escherichia coli, Bacillus cereus, Staphylococcus aureus và nấm Candida albicans với nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) dao động từ 31,25 đến 250 microg/mL [4].

So sánh đọt tươi và lá khô: Đâu là lựa chọn tối ưu?

Khi đặt lên bàn cân giữa việc ăn đọt tươi và sắc nước lá khô, chúng ta cần nhìn nhận từ góc độ sinh khả dụng và đặc tính của từng nhóm chất:

  • Ăn đọt cúc tần tươi: Đọt non tươi cung cấp lượng nước dồi dào, giữ nguyên được các enzyme tự nhiên và các thành phần nhạy cảm với nhiệt độ. Việc nhai và tiêu hóa trực tiếp lá tươi cùng bữa ăn giúp bổ sung chất xơ và các hợp chất chuyển hóa thô vào đường ruột. Tuy nhiên, hàm lượng polyphenol tính trên một đơn vị khối lượng tươi thường loãng hơn do tỷ lệ nước tự nhiên trong mô thực vật rất cao.
  • Sắc nước lá cúc tần khô: Quá trình sấy khô giúp cô đặc khối lượng chất khô, phá vỡ một phần vách tế bào thực vật, tạo điều kiện để khi sắc hãm với nước sôi, các polyphenol, flavonoid và dẫn xuất CQA dễ dàng khuếch tán ra dung môi nước hơn [2][3]. Nước sắc lá khô có nồng độ hoạt chất đậm đặc hơn tính trên cùng một gam nguyên liệu so với việc dùng tươi mà không qua chế biến nhiệt.

Dẫu vậy, người tiêu dùng cần lưu ý về giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay. Phần lớn các nghiên cứu làm sáng tỏ công dụng của dịch chiết cúc tần đối với tế bào ung thư (như ức chế 75% tế bào GBM8401, 70% tế bào HeLa hay độc tính trên tế bào HT-29) mới chỉ dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm trên các dòng tế bào nuôi cấy (in vitro) [1][3]. Mặc dù dịch chiết thể hiện độ an toàn tốt trên tế bào bình thường Wi 38 với IC50 lên tới 179,13 microg/mL [4], các kết quả này chưa thể tương đương với hiệu quả điều trị thực tế trên cơ thể con người. Cúc tần là một thảo dược hỗ trợ sức khỏe tuyệt vời, nhưng không thể thay thế cho các phác đồ y khoa hiện đại.

Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng cúc tần

Trong dân gian, có nhiều quan niệm truyền miệng chưa thực sự chính xác về việc chế biến và sử dụng cúc tần:

  • Hiểu lầm 1: Sắc càng lâu ở lửa lớn càng thu được nhiều dược tính. Nhiều người quan niệm phải ninh sắc nước cúc tần cạn đặc trong nhiều giờ mới tốt. Tuy nhiên, nghiên cứu chiết xuất cho thấy thời gian xử lý thích hợp mang lại hiệu suất tối ưu mà không làm phân hủy cấu trúc các hợp chất quý [3]. Việc đun nấu ở nhiệt độ quá cao trong thời gian quá dài có thể phá hủy một số flavonoid nhạy nhiệt.
  • Hiểu lầm 2: Cúc tần phơi khô để bao lâu cũng không sợ mốc. Bột lá hoặc lá khô nếu bảo quản ở nhiệt độ không thích hợp có thể bị biến đổi độ ổn định [5]. Ngoài ra, việc phơi sấy thủ công ngoài trời dễ bị nhiễm khuẩn, nấm mốc nếu độ ẩm không khí cao, không đảm bảo vệ sinh như các phương pháp xử lý đạt chuẩn [2].
  • Hiểu lầm 3: Uống nước lá cúc tần thay nước lọc hằng ngày. Cúc tần chứa các hoạt chất sinh học có tác động lên tế bào và các enzyme chuyển hóa [2][1]. Việc lạm dụng uống quá nhiều nước sắc đậm đặc liên tục trong thời gian dài có thể gây gánh nặng cho hệ tiêu hóa và gan thận.

Ai nên thận trọng khi sử dụng cúc tần?

Mặc dù là loại rau ăn quen thuộc, một số đối tượng nhất định vẫn cần thận trọng khi sử dụng cúc tần với liều lượng lớn hoặc dùng dạng nước sắc đậm đặc:

  • Người có bệnh lý nền về chuyển hóa: Do các dẫn xuất CQA trong lá cúc tần có hoạt tính ức chế men alpha-glucosidase [2] (loại men tham gia vào quá trình phân giải carbohydrate thành đường đơn), người bệnh tiểu đường đang dùng thuốc hạ đường huyết cần thận trọng, tránh tình trạng hạ đường huyết quá mức khi kết hợp liều cao cúc tần.
  • Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Mặc dù đọt non ăn như rau thông thường với lượng ít chưa ghi nhận nguy cơ rõ ràng, việc sử dụng các dạng nước sắc cúc tần đậm đặc cần có sự đồng ý của bác sĩ để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho thai nhi và trẻ nhỏ.
  • Người có cơ địa nhạy cảm hoặc đang dùng thuốc điều trị: Các chiết xuất thảo dược có thể tương tác với các loại thuốc chuyển hóa qua gan. Do đó, người bệnh đang điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc bác sĩ y học cổ truyền trước khi dùng nước cúc tần như một bài thuốc hỗ trợ dài ngày.

Hướng dẫn áp dụng cúc tần đúng cách trong sinh hoạt

Để phát huy tối đa lợi ích sinh học từ cúc tần mà vẫn đảm bảo tính an toàn, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc chế biến sau:

  • Khi dùng đọt non tươi: Chọn những đọt non mập mạp, rửa sạch kỹ dưới vòi nước chảy để loại bỏ bụi bẩn và ký sinh trùng. Có thể ăn kèm cùng các món cuốn, nấu một bát canh cá thanh nhiệt hoặc xào nhanh với thịt. Tránh xào nấu quá nhừ để giữ lại hương vị đặc trưng và độ giòn ngọt.
  • Khi dùng lá khô sắc nước: Thu hái lá bánh tẻ sạch, rửa sạch rồi đem phơi hoặc sấy ở nơi khô ráo, thoáng gió, tránh ẩm ướt để kiểm soát tốt tải lượng vi sinh [2]. Khi sắc, chỉ nên lấy một lượng lá vừa phải (khoảng 10-15g lá khô), rửa sơ qua nước ấm rồi hãm với nước sôi từ 10-15 phút như hãm trà, hoặc đun sôi nhẹ trong thời gian ngắn là có thể sử dụng. Nước sắc nên uống ấm trong ngày, không để qua đêm để tránh ôi thiu và nhiễm khuẩn.

Nhìn chung, cả việc ăn đọt non cúc tần tươi lẫn sắc nước lá khô đều mang lại những lợi ích chống oxy hóa và bồi bổ cơ thể quý giá. Thay vì băn khoăn cách nào vượt trội hơn hoàn toàn, bạn có thể linh hoạt kết hợp đọt tươi trong bữa ăn hằng ngày để đổi vị cho gia đình, đồng thời thi thoảng hãm một ấm nước lá cúc tần khô dịu nhẹ như một thức uống thảo mộc tốt cho sức khỏe. Hãy luôn lắng nghe cơ thể, sử dụng với liều lượng vừa phải và tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu có bệnh lý nền để đạt được hiệu quả tốt nhất.