Trà cúc tần bảo vệ gan: Đâu là sự thật khoa học?

Cúc tần là loại cây dân dã quen thuộc trong đời sống người Việt, thường xuất hiện ở hàng rào làng quê hoặc dùng nấu canh, xông giải cảm. Thời gian gần đây, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều thông tin truyền tai nhau về việc uống trà cúc tần giúp "hạ men gan cấp tốc" và "thanh lọc, phục hồi tế bào gan tổn thương". Điều này khiến không ít người mắc bệnh gan hoặc thường xuyên bia rượu tìm mua để sử dụng như một giải pháp cứu cánh.

Tuy nhiên, liệu dược liệu mộc mạc này có thực sự tạo nên điều kỳ diệu cho lá gan như lời đồn? Dưới lăng kính khoa học hiện đại, các hoạt chất trong lá cúc tần thực sự có ghi nhận tác động tích cực đối với tế bào gan trên các mô hình nghiên cứu động vật, nhưng hoàn toàn chưa có đủ cơ sở lâm sàng để khẳng định loại trà này có thể thay thế thuốc chữa bệnh.

Bản chất tác động của cúc tần đối với tế bào gan

Để hiểu vì sao cúc tần thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu, cần nhìn vào cơ chế bệnh sinh của tổn thương gan. Khi cơ thể tiếp xúc với các chất độc hại, đường huyết tăng cao kéo dài hoặc phản ứng viêm diễn ra, tế bào gan sẽ chịu sự tấn công của hiện tượng stress oxy hóa ^[1]. Quá trình này kích hoạt các phản ứng viêm liên hoàn, khiến các tế bào gan bị hoại tử hoặc chết theo chương trình (apoptosis), từ đó giải phóng các enzyme vào máu gây tình trạng tăng men gan.

Trong các thực nghiệm dược lý, chiết xuất cúc tần cho thấy khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ và ức chế các tác nhân gây viêm ^[1]. Khi các phản ứng viêm và oxy hóa được kìm hãm, màng tế bào gan được giữ ổn định hơn, giảm thiểu tình trạng thoái hóa và hoại tử mô gan ^[1]. Đây chính là nền tảng giúp các chỉ số tổn thương gan được cải thiện trong môi trường nghiên cứu thực nghiệm.

Nghiên cứu khoa học nói gì về cúc tần?

Các bằng chứng khoa học nổi bật nhất về tác dụng bảo vệ gan của cúc tần hiện nay đến từ các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật. Trong một nghiên cứu công bố năm 2020, các nhà khoa học đã tiến hành đánh giá tác động của chiết xuất ethanol từ lá cúc tần (tên khoa học: Pluchea indica, viết tắt là PILE) trên mô hình chuột nhắt trắng chủng BALB/c bị tổn thương gan do bệnh đái tháo đường gây ra bởi chất streptozotocin (STZ) ^[1].

Thiết kế nghiên cứu được thực hiện rất chặt chẽ:

• Đối tượng và can thiệp: Chuột được cho uống dịch chiết lá cúc tần ở hai mức liều gồm 50 mg/kg trọng lượng cơ thể (nhóm PILE 50) và 100 mg/kg trọng lượng cơ thể (nhóm PILE 100) trong 2 tuần trước khi tiêm streptozotocin liều thấp để gây đái tháo đường ^[1].
• Thời gian theo dõi: Sau khi gây tiểu đường, chuột tiếp tục được duy trì liều uống cúc tần nói trên trong suốt 4 tuần hoặc 8 tuần ^[1].
• Kết quả đo lường: Ở nhóm chuột tiểu đường không được điều trị, gan bị phì đại bất thường kèm theo biến đổi bệnh lý mô học nghiêm trọng ^[1]. Ngược lại, nhóm dùng chiết xuất cúc tần liều 100 mg/kg đã ghi nhận sự suy giảm rõ rệt mức độ tổn thương gan ở cả hai mốc thời gian 4 và 8 tuần ^[1].

Về mặt hóa sinh, chuột tiểu đường bị giảm nghiêm trọng các enzyme chống oxy hóa nội sinh tự nhiên gồm superoxide dismutase (SOD) và catalase, đồng thời tăng vọt nồng độ malondialdehyde (MDA - chất chỉ thị của hiện tượng phá hủy màng tế bào do lipid bị oxy hóa) ^[1]. Khi được can thiệp bằng chiết xuất cúc tần liều 100 mg/kg liên tục 8 tuần, các chỉ số enzyme SOD và catalase đã được đảo ngược, phục hồi trở lại, đồng thời lượng MDA giảm đáng kể ^[1].

Phân tích chuyên sâu bằng kỹ thuật Western blot còn cho thấy chiết xuất lá cúc tần liều 100 mg/kg làm suy giảm hàng loạt các chất trung gian gây viêm nguy hiểm tại mô gan, bao gồm interleukin-6 (IL-6), yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), NF-kappaB p65, yếu tố tăng trưởng chuyển đổi beta 1 (TGF-beta1) và protein kinase C ^[1]. Không dừng lại ở đó, dịch chiết còn kìm hãm quá trình chết rụng của tế bào gan thông qua việc làm suy yếu hoạt động của caspase-9 và caspase-3, đồng thời bảo tồn nồng độ của protein bảo vệ tế bào Bcl-2 ^[1].

Ranh giới giữa thử nghiệm động vật và ly trà uống hàng ngày

Dù kết quả từ nghiên cứu thực nghiệm năm 2020 rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo để phân biệt giữa "chiết xuất cô đặc chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm" và "nước hãm lá cúc tần tự nấu tại nhà" ^[1].

Thứ nhất, nghiên cứu được thực hiện với dịch chiết cồn (ethanol extract) được chiết tách hoạt chất kỹ lưỡng ở liều lượng xác định tính theo từng miligam trên mỗi kilogam trọng lượng ^[1]. Trong khi đó, việc hãm vài nhánh lá cúc tần với nước sôi chỉ thu được một lượng nhỏ hoạt chất tan trong nước, không tương đương về hàm lượng hoạt chất sinh học được dùng trong thử nghiệm.

Thứ hai, thử nghiệm mới dừng lại ở chuột nhắt trắng đái tháo đường ^[1]. Quá trình hấp thu, chuyển hóa, phân bố và thải trừ hoạt chất ở cơ thể người phức tạp hơn rất nhiều so với động vật gặm nhấm. Cho đến nay, vẫn chưa có đủ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng trên người để khẳng định uống trà cúc tần sẽ chữa khỏi bệnh viêm gan, gan nhiễm mỡ hay xơ gan.

Do đó, các hoạt chất trong cúc tần hiện chỉ được xem là ứng viên giàu tiềm năng cho mục đích hỗ trợ chống oxy hóa và giảm viêm mô gan, hoàn toàn chưa thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chính thống ^[1].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược cho gan

Nhiều người bệnh mắc sai lầm nghiêm trọng khi cho rằng thảo dược tự nhiên thì "vô hại", uống càng đặc càng nhanh bổ gan. Khi nhận kết quả men gan tăng do viêm gan virus B, C hoặc gan nhiễm mỡ, không ít người tự ý bỏ thuốc kháng virus hoặc thuốc chỉ định của bác sĩ để chuyển hẳn sang uống các loại trà dân gian như cúc tần.

Thực tế, gan là cơ quan chịu trách nhiệm chuyển hóa hầu hết các chất đưa vào cơ thể. Việc uống các loại nước lá quá đậm đặc hoặc dùng liên tục trong thời gian dài vô tình tạo gánh nặng chuyển hóa lớn cho các tế bào gan đang bị suy yếu. Hơn nữa, việc chậm trễ điều trị y tế có thể khiến viêm gan tiến triển âm thầm dẫn đến xơ gan hoặc suy gan không thể đảo ngược. Cúc tần có khả năng hỗ trợ cải thiện các thông số sinh hóa trong điều kiện thí nghiệm, nhưng không thể tiêu diệt virus viêm gan hay đảo ngược tổn thương cấu trúc mạn tính ^[1].

Ai nên thận trọng khi muốn dùng cúc tần?

Mặc dù là loại rau ăn dân dã, việc sử dụng cúc tần dưới dạng trà thuốc đậm đặc cần đặc biệt lưu ý ở các nhóm đối tượng sau:

• Người có bệnh lý gan nặng: Bệnh nhân xơ gan mất bù, suy gan cấp tính tuyệt đối không tự ý uống các loại nước lá khi chưa có sự đồng ý của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa - gan mật.
• Người đang điều trị bệnh đái tháo đường: Nghiên cứu cho thấy cúc tần tác động trên mô hình chuyển hóa của chuột tiểu đường ^[1]. Việc kết hợp nước lá thảo mộc với thuốc hạ đường huyết có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết quá mức hoặc tương tác thuốc khó kiểm soát.
• Phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có dữ liệu an toàn đầy đủ về độc tính tích lũy của dịch chiết thảo dược trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này.
• Người có cơ địa dị ứng: Những người mẫn cảm với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) cần đề phòng phản ứng dị ứng khi tiếp xúc hoặc uống trà cúc tần.

Gợi ý áp dụng và sử dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn yêu thích hương vị tự nhiên của cúc tần và muốn bổ sung vào chế độ sinh hoạt như một thức uống thảo mộc hỗ trợ thông thường, hãy tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Liều lượng và cách dùng: Chỉ nên sử dụng từ 10 - 15g lá cúc tần tươi (hoặc 5 - 8g lá khô), rửa thật sạch đất cát và hãm với nước sôi uống loãng trong ngày. Không nên sắc quá đặc hoặc uống thay thế hoàn toàn cho nước lọc thông thường.
• Thời điểm sử dụng: Nên uống sau bữa ăn khoảng 30 phút đến 1 tiếng, tránh uống lúc bụng đang cồn cào đói để không gây khó chịu cho niêm mạc dạ dày.
• Kết hợp lối sống bảo vệ gan: Không có loại trà nào có thể bảo vệ lá gan nếu bạn vẫn tiếp tục lạm dụng rượu bia, ăn nhiều đồ dầu mỡ và thức khuya. Việc duy trì cân nặng hợp lý, ăn nhiều rau xanh giàu chất xơ, tập thể dục thường xuyên và ngủ đủ giấc mới là chìa khóa then chốt cho sức khỏe của gan.
• Tham khảo ý kiến chuyên gia: Luôn thông báo cho bác sĩ điều trị biết về các loại thảo mộc, trà lá bạn đang dùng kèm để tránh các tương tác thuốc bất lợi.

Chiết xuất lá cúc tần đã chứng minh được giá trị khoa học nhất định trong việc giảm nhẹ tổn thương gan, hạ các chỉ số viêm và hạn chế chết tế bào trên mô hình động vật thực nghiệm ^[1]. Tuy nhiên, từ phòng thí nghiệm ra đến đời sống thực tế là một khoảng cách lớn. Người dân nên nhìn nhận cúc tần như một loại thảo mộc hỗ trợ sinh hoạt lành mạnh, không nên thần thánh hóa công dụng hay dùng để thay thế thuốc điều trị theo chỉ định y khoa.