Lưu ý khi phối hợp chân danh tàu với thuốc chuyển hóa qua gan

Nhiều người có thói quen tự ý kết hợp các bài thuốc y học cổ truyền hoặc thảo dược bổ trợ trong khi đang điều trị bệnh bằng thuốc Tây. Chân danh tàu (tên khoa học Tripterygium wilfordii, hay còn gọi là lôi công đằng) là dược liệu được sử dụng phổ biến trong điều trị các bệnh lý tự miễn và viêm nhiễm mạn tính. Tuy nhiên, việc tự ý dùng dược liệu này chung với các thuốc kê đơn có thể dẫn đến những tương tác nguy hiểm do tác động chuyển hóa tại gan.

Câu trả lời ngắn gọn: Người bệnh tuyệt đối không tự ý phối hợp chân danh tàu hoặc chiết xuất từ thảo dược này với bất kỳ thuốc điều trị nào khác. Hoạt chất chính trong chân danh tàu có khả năng ức chế mạnh hệ thống enzym cytochrom P450 ở gan, làm chậm quá trình đào thải và có thể làm tăng vọt nồng độ thuốc Tây trong máu, gây ngộ độc nghiêm trọng ^[1].

Nguy cơ tương tác thuốc từ enzym gan cytochrom P450

Hệ thống enzym cytochrom P450 (gọi tắt là CYP) tại tế bào gan đóng vai trò trung tâm trong quá trình chuyển hóa hầu hết các loại thuốc tân dược cũng như hợp chất ngoại sinh [1, 4]. Khi thuốc đi vào cơ thể, các enzym CYP sẽ oxy hóa và biến đổi thuốc thành dạng dễ đào thải ra ngoài nước tiểu hoặc phân. Nếu một hoạt chất thảo dược ức chế các enzym này, quá trình chuyển hóa thuốc sẽ bị đình trệ, khiến nồng độ thuốc lưu giữ trong huyết tương tăng cao bất thường [1, 8].

Ngược lại, nếu thảo dược cảm ứng làm tăng hoạt tính enzym, thuốc có thể bị phân hủy quá nhanh trước khi kịp phát huy tác dụng điều trị ^[2]. Hoạt chất celastrol từ chân danh tàu đã được xác định là chất ức chế mạnh mẽ nhiều phân nhánh enzym CYP quan trọng ^[1]. Điều này đặt ra mối nguy cơ tiềm ẩn rất lớn cho những người đang điều trị các bệnh mãn tính cần dùng thuốc liên tục.

Celastrol trong chân danh tàu ức chế men gan như thế nào?

Một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm công bố năm 2015 đã khảo sát cơ chế gây ức chế của celastrol – hoạt chất chính phân lập từ cây chân danh tàu (Tripterygium wilfordii Hook F.) – trên microsome gan người bằng phương pháp cocktail ^[1]. Nhóm nghiên cứu đã tập trung đánh giá mức độ ảnh hưởng của hoạt chất này lên sự chuyển hóa cơ chất của 5 phân nhóm enzym CYP chủ chốt gồm CYP1A2, CYP2C19, CYP2D6, CYP2E1 và CYP3A4 ^[1].

Kết quả thực nghiệm cho thấy celastrol ức chế mạnh cả 5 phân nhóm enzym cytochrom P450 của gan người ^[1]. Nồng độ ức chế một nửa (IC50) được ghi nhận lần lượt là:

• CYP3A4: IC50 đạt 2,65 µM ^[1]
• CYP2C19: IC50 đạt 5,99 µM ^[1]
• CYP2D6: IC50 đạt 6,27 µM ^[1]
• CYP1A2: IC50 đạt 7,66 µM ^[1]
• CYP2E1: IC50 đạt 9,38 µM ^[1]

Dữ liệu nghiên cứu cũng chỉ ra rằng celastrol ức chế enzym theo nhiều kiểu khác nhau ^[1]. Hoạt chất này ức chế không cạnh tranh đối với CYP1A2 và CYP2E1 với hằng số ức chế (Ki) lần lượt là 1,41 µM và 2,29 µM ^[1]. Đối với CYP2C19 và CYP2D6, celastrol đóng vai trò là chất ức chế cạnh tranh với giá trị Ki lần lượt là 5,27 µM và 4,21 µM ^[1]. Đặc biệt, celastrol là chất ức chế hỗn hợp của CYP3A4 với giá trị Ki là 2,02 µM và Kis là 5,49 µM ^[1]. CYP3A4 là con đường chuyển hóa chính của vô số thuốc hóa trị điều trị ung thư và thuốc tim mạch [2, 8]. Tác động ức chế hỗn hợp mạnh mẽ này đồng nghĩa với việc nguy cơ ngộ độc thuốc Tây gia tăng khi dùng đồng thời ^[1].

Bằng chứng khoa học về tương tác thảo dược và thuốc tân dược

Tương tác giữa thảo mộc, thực phẩm bổ sung và thuốc hóa trị ung thư qua các đồng dạng CYP (như CYP3A4, CYP2D6, CYP1A2, CYP2C8) đã được ghi nhận rộng rãi ^[3]. Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 đã đánh giá 189 loại thảo mộc/thực phẩm và 72 chất bổ sung từ cơ sở dữ liệu Web of Knowledge ^[3]. Phân tích từ 140 thử nghiệm lâm sàng và 236 nghiên cứu thực nghiệm trong phòng thí nghiệm, mô hình động vật hoặc báo cáo ca bệnh đã xác nhận 18 thử nghiệm báo cáo tương tác trực tiếp giữa 9 loại thảo mộc/bổ sung với 8 loại thuốc chống ung thư ^[3]. Trong đó, có tới 21 sản phẩm thảo dược và bổ sung được tìm thấy có tương tác với CYP3A4 ^[3].

Một đánh giá hệ thống năm 2010 về các tương tác thuốc và thảo dược trên đối tượng người nhấn mạnh rằng các bằng chứng lâm sàng hiện nay vẫn còn hạn chế và cần được nghiên cứu bổ sung ^[4]. Dù vậy, dữ liệu tiền lâm sàng trong ống nghiệm dù khó khái quát hóa trực tiếp toàn bộ trên người nhưng là cảnh báo quan trọng ^[4]. Nghiên cứu nhấn mạnh cần đặc biệt thận trọng khi dùng thảo dược cùng các loại thuốc có khoảng điều trị hẹp ^[4].

Nghiên cứu tổng quan năm 2020 về các thảo dược dùng trong bệnh mạch vành cũng chỉ ra rằng nhiều hoạt chất thảo dược làm thay đổi hoạt tính hệ enzym CYP450 và chất vận chuyển, dẫn đến việc tăng hoặc giảm nồng độ thuốc trong huyết tương, tăng nguy cơ biến cố bất lợi ^[5]. Các nhà khoa học cảnh báo việc sử dụng celastrol cùng các chế phẩm tân dược cần được kiểm soát chặt chẽ ^[1].

Những hiểu lầm nguy hiểm khi sử dụng chân danh tàu

Một trong những sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược có nguồn gốc tự nhiên nên an toàn tuyệt đối, không có tác dụng phụ". Nhiều bệnh nhân tự ý sắc chân danh tàu uống thêm cùng với đơn thuốc điều trị của bệnh viện mà không thông báo cho bác sĩ điều trị. Việc dùng chung này có thể khiến nồng độ thuốc kê đơn tích tụ lại trong cơ thể thay vì được thanh thải, dẫn đến quá liều ngầm [1, 8].

Một hiểu lầm khác là cho rằng các hoạt chất tự nhiên chỉ hỗ trợ bồi bổ cơ thể chứ không tác động đến hóa chất tân dược. Thực tế, celastrol là hoạt chất sinh học rất mạnh, tác động trực tiếp và ức chế các enzym chuyển hóa quan trọng nhất tại microsome gan người ^[1]. Thậm chí, một số nghiên cứu còn đánh giá khả năng của các chất ức chế enzym tự nhiên nhằm tăng hiệu lực thuốc chống ung thư, cho thấy mức độ can thiệp sinh học không thua kém hóa chất tân dược ^[6].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Nhóm bệnh nhân đang điều trị ung thư bằng các phác đồ hóa trị tuyệt đối không tự ý dùng chân danh tàu hay hoạt chất celastrol [1, 2, 3]. Hầu hết các thuốc chống ung thư đều chuyển hóa qua hệ enzym CYP3A4, CYP2D6 và CYP1A2 ^[3]. Sự can thiệp của celastrol có thể làm đảo lộn nồng độ thuốc, gây độc tính đe dọa tính mạng [1, 2].

Bệnh nhân mắc các bệnh lý tim mạch, bệnh mạch vành đang dùng thuốc kê đơn kéo dài cũng cần kiêng kỵ phối hợp thảo dược bừa bãi ^[5]. Việc thay đổi nồng độ thuốc huyết tương ở nhóm này có thể dẫn đến các biến cố tim mạch khó lường ^[5]. Tương tự, bệnh nhân đang sử dụng các thuốc hướng thần cần cẩn trọng vì tương tác qua enzym CYP có thể làm sai lệch tác dụng của thuốc thần kinh ^[7].

Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, suy giảm chức năng thận không nên sử dụng dược liệu chân danh tàu nếu chưa có chỉ định y khoa. Khi tế bào gan vốn đã yếu, việc enzym CYP bị ức chế thêm bởi celastrol sẽ làm tăng gánh nặng chuyển hóa và tích tụ độc chất ^[1].

Khuyến nghị áp dụng thực tế và an toàn điều trị

Để phòng ngừa các tương tác thuốc bất lợi, người bệnh cần thực hiện nghiêm túc các nguyên tắc an toàn:

• Luôn mang theo danh sách đầy đủ tất cả các loại thuốc, thảo dược, thực phẩm chức năng đang dùng để tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi bắt đầu phác đồ mới.
• Tuyệt đối không tự ý tìm mua các chế phẩm chứa chân danh tàu hoặc celastrol từ các nguồn trôi nổi trên mạng để tự điều trị các bệnh viêm nhiễm, thấp khớp.
• Nếu đang trong quá trình hóa trị ung thư hoặc điều trị tim mạch, hãy duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh, tránh dùng đồng thời các loại thảo dược không rõ cơ chế tác động lên gan [2, 3, 8].
• Khi thấy cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường như vàng da, mệt mỏi quá mức, buồn nôn, cần ngừng dùng thảo dược ngay lập tức và đến các cơ sở y tế chuyên khoa để xét nghiệm men gan và nồng độ thuốc.

Kết lại, chân danh tàu và hoạt chất celastrol có tiềm năng điều trị nhưng cũng đi kèm rủi ro ức chế chuyển hóa thuốc nghiêm trọng tại gan ^[1]. Người bệnh cần giữ thái độ tỉnh táo, không tự ý phối hợp Đông - Tây y bừa bãi. Việc phối hợp bất kỳ phương thuốc thảo dược nào đều phải đặt dưới sự theo dõi chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ an toàn tính mạng.