Nhiều người có thói quen dùng thảo dược song song với thuốc tây để nhanh khỏi bệnh. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp cúc lục lăng với thuốc chống viêm tây y tiềm ẩn rủi ro tương tác bất lợi.
Người bệnh không nên tự ý phối hợp cúc lục lăng với các thuốc chống viêm không steroid (NSAID). Việc dùng chung có thể làm gia tăng gánh nặng chuyển hóa tại gan, thận hoặc gây ra các phản ứng tương tác bất lợi mà người dùng không lường trước được.
Bối cảnh dùng chung thảo dược và thuốc giảm đau
Hiện nay, việc sử dụng các chế phẩm bổ sung từ thảo dược đang gia tăng nhanh chóng [1]. Đáng chú ý, các sản phẩm thảo dược không chịu sự kiểm duyệt khắt khe từ Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) như các loại thuốc tân dược thông thường [1]. Bệnh nhân sử dụng thảo dược thường có xu hướng dùng đồng thời với các loại thuốc thông thường [1].
Việc kết hợp giữa thảo dược và các thuốc giảm đau, chống viêm tiềm ẩn nguy cơ xuất hiện nhiều tương tác bất lợi [1]. Điều này đòi hỏi người sử dụng cần hiểu rõ bản chất của từng loại thuốc để tránh gây hại cho sức khỏe.
Bản chất của tương tác thuốc và cơ chế gây độc
Tương tác thuốc xảy ra khi hồ sơ dược lý của một thuốc bị thay đổi do việc dùng cùng lúc với một thuốc hoặc hoạt chất khác [2]. Những tương tác này có thể xuất phát từ sự biến đổi trong quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa hoặc thải trừ của cơ thể [2]. Các tương tác giữa thảo dược và thuốc tây có thể thuộc dạng dược lực học hoặc dược động học [3].
Tương tác dược lực học xảy ra khi thảo dược tạo ra tác động hiệp đồng hoặc đối kháng với thuốc thông thường [3]. Đáng chú ý, các tương tác dược lực học liên quan đến thuốc NSAID có thể mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng trên phương diện lâm sàng [4, 6].
Nhiều loại thuốc NSAID gắn kết rất chặt chẽ với protein huyết tương [2]. Do đó, nhiều tương tác lâm sàng xảy ra do các chất cạnh tranh và đẩy nhau khỏi vị trí gắn kết với protein huyết tương [2]. Khi dùng chung nhiều hoạt chất có cùng con đường chuyển hóa hoặc thải trừ, áp lực đào thải lên gan và thận sẽ gia tăng đáng kể.
Nghiên cứu khoa học về tác dụng của cúc lục lăng
Cúc lục lăng (tên khoa học là Laggera alata) là một vị thuốc cổ truyền được sử dụng trong dân gian để cải thiện các tình trạng liên quan đến viêm nhiễm, bao gồm cả viêm gan [4]. Hoạt tính sinh học của loại cây này đã được ghi nhận qua một số nghiên cứu tiền lâm sàng:
Năm 2009, một nghiên cứu thực nghiệm được tiến hành trên tế bào gan chuột sơ sinh nuôi cấy sơ cấp bị tổn thương do CCl4, cùng mô hình chuột cống và chuột nhắt bị tổn thương gan cấp và mạn tính [4]. Kết quả cho thấy nhóm hợp chất phenolics toàn phần từ cúc lục lăng (TPLA) giúp giảm rò rỉ enzym AST và ALT ở tế bào gan, cải thiện tỷ lệ sống của tế bào in vitro [4]. Trên mô hình động vật, TPLA làm giảm nồng độ AST, ALT trong huyết thanh chuột nhắt, đồng thời làm giảm AST, ALT, protein toàn phần, albumin, axit sialic trong huyết thanh chuột cống và hydroxyproline trong gan chuột cống [4]. Nghiên cứu xác nhận hiệu quả bảo vệ gan của TPLA in vitro và in vivo, đồng thời làm rõ hoạt chất chịu trách nhiệm là các axit dicaffeoylquinic [4].
Năm 2017, một nghiên cứu khác công bố việc phân lập hai sesquiterpene dạng eudesmane (ETS) từ cây cúc lục lăng gồm axit 5alpha-hydroxycostic và axit hydroxyisocostic [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở liều không độc, các hoạt chất này ức chế sự tăng sinh của tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVEC) do VEGF kích thích và ức chế sự hình thành mạch máu ở phôi cá ngựa vằn [5]. Hoạt chất này cũng làm giảm biểu hiện mRNA của các gen liên quan đến tạo mạch như VEGFA, VEGFR2 và Tie2, đồng thời làm giảm sự di chuyển của tế bào ung thư vú người MCF-7 [5].
Dù cúc lục lăng chứa các hợp chất có hoạt tính chống viêm và bảo vệ tế bào gan trên mô hình thí nghiệm, dữ liệu về tương tác khi kết hợp thảo dược này với thuốc tân dược ở người vẫn còn thiếu hụt.
Nghiên cứu về rủi ro của thuốc chống viêm NSAID
Thuốc chống viêm không steroid (NSAID) là nhóm thuốc hạ sốt, giảm đau và chống viêm được sử dụng rất rộng rãi, nhưng tiềm ẩn nhiều tương tác nguy hiểm:
Một bài tổng quan năm 2002 chỉ ra rằng các thuốc NSAID, đặc biệt là aspirin, có khả năng tương tác với các thảo dược có hoạt tính chống kết tập tiểu cầu hoặc thảo dược chứa coumarin, làm tăng nguy cơ chảy máu [1]. Độc tính trên gan và độc tính trên thận có thể gia tăng khi dùng acetaminophen cùng với các loại thảo dược có khả năng gây độc cho gan hoặc thảo dược chứa salicylate [1]. Hầu hết thông tin tương tác hiện nay mới dựa trên các báo cáo ca bệnh riêng lẻ, nghiên cứu trên động vật và dữ liệu in vitro [1].
Các tổng quan lâm sàng năm 1993 và 1994 nhấn mạnh việc kê đơn kết hợp các thuốc NSAID với nhau là không hợp lý, vì độc tính có thể tăng lên mà không cải thiện thêm hiệu quả điều trị [4, 6]. Việc dùng NSAID có chống chỉ định tương đối ở những bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông máu đường uống do nguy cơ xuất huyết, hoặc bệnh nhân dùng methotrexate liều cao do nguy cơ độc tủy xương, suy thận và rối loạn chức năng gan [4, 6].
Ngoài ra, việc dùng chung indomethacin và triamterene cần phải tránh do nguy cơ suy thận [4, 6]. Thuốc NSAID cũng có thể làm giảm lưu lượng máu đến thận, giảm bài tiết thuốc qua ống thận và giảm sản xuất prostaglandin ở thận [2].
Nguy cơ khi tự ý phối hợp cúc lục lăng với thuốc NSAID
Nhiều người lầm tưởng rằng thảo dược tự nhiên là hoàn toàn lành tính và có thể dùng chung với bất kỳ loại thuốc tây nào để tăng tốc độ khỏi bệnh. Đây là quan niệm sai lầm có thể dẫn tới hậu quả nghiêm trọng.
Thứ nhất, việc dùng cùng lúc cúc lục lăng với các thuốc chống viêm tổng hợp có thể tạo ra tác động hiệp đồng không kiểm soát [3]. Tương tự như cảnh báo không phối hợp nhiều thuốc chống viêm vì làm tăng độc tính mà không tăng hiệu quả, việc thêm thảo dược chống viêm vào phác đồ NSAID có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa [4, 6].
Thứ hai, thuốc NSAID vốn dĩ có tác động làm giảm lưu lượng máu đến thận và bài tiết qua thận [2]. Khi gan và thận phải xử lý đồng thời cả các chất chuyển hóa của thuốc tây lẫn các phân tử phức tạp từ dịch chiết thảo dược, nguy cơ tích lũy độc tính hoặc tổn thương tế bào thận và gan là hoàn toàn có thể xảy ra [1, 7].
Đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đang điều trị các bệnh lý viêm khớp, thoái hóa khớp hoặc đau nhức bằng thuốc NSAID cần hết sức cẩn trọng trước khi dùng thêm cúc lục lăng:
- Người cao tuổi: Đây là đối tượng có chức năng sinh lý suy giảm, rất nhạy cảm với các tương tác bất lợi của thuốc [4, 6].
- Người có tiền sử suy giảm chức năng gan hoặc suy giảm chức năng thận: Nhóm này dễ bị tổn thương nghiêm trọng nếu có sự thay đổi về lưu lượng máu thận hoặc gánh nặng chuyển hóa [4, 7].
- Người đang sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc: Đặc biệt là các thuốc chống đông, thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc điều trị đái tháo đường [4, 7].
Hướng dẫn sử dụng và áp dụng an toàn
Để đảm bảo an toàn tuyệt đối khi điều trị, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc sau:
Không tự ý uống các bài thuốc sắc hoặc chế phẩm từ cúc lục lăng cùng thời điểm với thuốc chống viêm không steroid NSAID. Khoảng cách giữa các lần dùng thuốc và thảo dược cần được tách rời để tránh tương tác tại đường tiêu hóa và quá trình hấp thu [2].
Khi đi khám hoặc mua thuốc, người bệnh cần thông báo đầy đủ cho bác sĩ và dược sĩ về tất cả các loại thảo dược, thực phẩm chức năng mình đang sử dụng [1]. Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như mệt mỏi, vàng da, phù nề, tiểu ít hoặc rối loạn tiêu hóa, cần ngừng ngay việc sử dụng thảo dược và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan thận kịp thời.
Kết luận
Cúc lục lăng là thảo dược có tiềm năng sinh học phong phú, nhưng việc kết hợp với thuốc chống viêm tân dược cần được nhìn nhận dưới góc độ khoa học thận trọng. Người bệnh không nên tự ý kết hợp các liệu pháp khi chưa có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ điều trị. Một lối sống cân bằng, dinh dưỡng hợp lý và tuân thủ đúng phác đồ y khoa luôn là chìa khóa bảo vệ sức khỏe bền vững.
