Thói quen uống trà thảo mộc và nỗi lo tương tác thuốc
Nhiều người có thói quen hãm các loại hoa khô như cúc bạch nhật để làm trà thanh nhiệt mỗi ngày. Trà cúc bạch nhật được dân gian ưa chuộng nhờ mùi thơm dịu, dễ uống và mang lại cảm giác thư thái. Tuy nhiên, với những người đang điều trị tăng huyết áp bằng thuốc tây, việc tùy tiện uống loại trà này cùng lúc lại dấy lên không ít lo ngại về nguy cơ tụt huyết áp đột ngột.
Thực tế, việc tự ý kết hợp bất kỳ loại thảo mộc có hoạt tính sinh học nào với thuốc điều trị tim mạch đều tiềm ẩn rủi ro tương tác. Các tương tác này có thể hiệp đồng làm huyết áp giảm xuống quá mức an toàn hoặc ngược lại làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu. Vì vậy, người bệnh cần hiểu rõ cơ chế và các cảnh báo khoa học trước khi dùng chung.
Cơ chế tương tác giữa thảo dược và thuốc hạ huyết áp
Tương tác giữa dược liệu và thuốc điều trị bệnh thường xảy ra theo hai cơ chế chính: dược lực học hoặc dược động học [1]. Tương tác dược lực học diễn ra khi các hoạt chất trong thảo mộc cùng tác động lên mạch máu, làm tăng hoặc triệt tiêu tác dụng hạ áp của thuốc [1]. Nếu loại thảo mộc có tác dụng làm giãn mạch hoặc an thần nhẹ, việc dùng chung có thể tạo ra hiệu ứng cộng dộp khiến huyết áp hạ quá mức.
Trong khi đó, tương tác dược động học liên quan trực tiếp đến quá trình cơ thể hấp thu, phân bố, chuyển hóa hoặc đào thải hoạt chất [1]. Một số chất tự nhiên có khả năng làm tăng hoặc giảm tốc độ thanh thải của gan và thận đối với dược phẩm [2]. Khi quá trình đào thải bị cản trở, nồng độ thuốc hạ áp tích tụ kéo dài trong máu dễ gây độc tính hoặc tụt huyết áp nguy hiểm [1].
Vai trò chuyển hóa qua enzyme gan Cytochrome P450
Để hiểu rõ rủi ro, cần xem xét hệ thống enzyme gan có tên Cytochrome P450, nơi xử lý phần lớn các loại thuốc đưa vào cơ thể [3]. Hệ enzyme microsome này đảm nhận nhiệm vụ chuyển hóa nhiều hợp chất ngoại sinh đa dạng từ thức ăn, đồ uống đến dược phẩm [3]. Khi một thành phần trong thảo mộc ức chế hoặc cảm ứng hệ enzyme này, nồng độ thuốc huyết áp trong máu sẽ biến động khó lường [3].
Các nhóm thuốc hạ áp chịu ảnh hưởng lớn từ hệ enzyme Cytochrome P450 bao gồm thuốc chẹn kênh canxi, thuốc chẹn thụ thể beta, thuốc ức chế men chuyển và thuốc chẹn thụ thể angiotensin [3]. Ngược lại, nhóm thuốc lợi tiểu hạ áp chủ yếu đào thải qua thận nên ít bị ảnh hưởng bởi enzyme gan này hơn, nhưng lại dễ tổn thương trước các tương tác xảy ra trực tiếp tại thận [3]. Do đó, người đang sử dụng các thuốc tác động lên tim mạch cần đặc biệt cảnh giác với những thức uống ảnh hưởng đến gan [3].
Nghiên cứu nói gì về tương tác thuốc điều trị tim mạch?
Nguy cơ tương tác liên quan đến thuốc điều trị huyết áp đã được ghi nhận trong nhiều báo cáo y khoa thực tế. Một nghiên cứu khảo sát tại Rio de Janeiro, Brazil năm 2014 đã phỏng vấn 577 người cao tuổi với độ tuổi trung bình là 72 [4]. Kết quả ghi nhận 45,2% người tham gia có dùng thuốc hạ huyết áp, và trong số này có tới 31,0% đối diện với nguy cơ tương tác thuốc tiềm ẩn [4]. Đa phần các tương tác được đánh giá ở mức độ trung bình nghiêm trọng [4].
Đáng chú ý, nghiên cứu năm 2014 này phát hiện 75% các cặp tương tác phổ biến nhất (65 trên tổng số 87 cặp) lại làm giảm hiệu quả hạ áp [4]. Điều này dẫn tới việc kiểm soát huyết áp kém, bác sĩ phải kê thêm thuốc và làm gia tăng nguy cơ biến cố bất lợi khác [4]. Những người gặp tương tác thuốc có nguy cơ dùng từ 5 loại thuốc trở lên cao gấp hơn 4 lần và nguy cơ phải nhập viện trong năm trước đó cao gấp hơn 2 lần so với người khác [4].
Trong một tổng quan y khoa năm 2003, các nhà khoa học ước tính nguy cơ trọn đời phải dùng thuốc hạ huyết áp ở người 55 đến 65 tuổi đạt mức gần 60% [5]. Tỷ lệ tăng huyết áp, các bệnh lý mắc kèm và số lượng thuốc sử dụng đều tăng dần theo tuổi thọ [5]. Việc điều trị bằng nhiều loại thuốc cùng lúc, tuổi tác cao và bệnh nền là các yếu tố then chốt gây ra phản ứng có hại cũng như tương tác thuốc [5]. Nghiên cứu này cũng đánh giá các nhóm thuốc hạ áp thường dùng gồm thuốc lợi tiểu, chẹn beta, ức chế men chuyển, chẹn kênh canxi, chẹn thụ thể angiotensin II loại 1 và chẹn alpha [5].
Đối với nhóm thuốc chẹn thụ thể angiotensin (ARB), một tổng quan năm 2005 thông qua việc tìm kiếm trên MEDLINE, EMBASE, Cochrane library và CINAHL đã chỉ ra rằng nhóm này có nguy cơ tương tác tương đối thấp so với các nhóm hạ áp khác [2]. Tuy nhiên, các tương tác lâm sàng vẫn xảy ra và có sự khác biệt giữa các thuốc trong cùng nhóm, chủ yếu do ái lực khác nhau với các phân nhóm enzyme Cytochrome P450 [2].
Ngoài ra, những cảnh báo về tương tác thuốc hạ áp đã được ghi nhận từ rất sớm trong y văn. Một báo cáo năm 1978 chỉ rõ tương tác thuốc có thể đem lại lợi ích hoặc gây nguy hiểm [6]. Những tương tác nguy hiểm tuy tương đối ít gặp nhưng bắt buộc phải nhận diện để phòng tránh, chẳng hạn dùng đồng thời thuốc lợi tiểu giữ kali với viên bổ sung kali, hay dùng thuốc lợi tiểu thiếu thận trọng cùng glycoside tim [6].
Nguy cơ đặc thù ở người cao tuổi và người dùng nhiều thuốc
Hiện nay, số lượng bệnh nhân tăng huyết áp cần điều trị phối hợp thuốc là rất lớn. Riêng tại Mỹ, ước tính có khoảng 50 triệu người mắc tăng huyết áp phải dùng thuốc điều trị huyết áp cùng với các thuốc chữa bệnh lý khác, khiến họ đối mặt với rủi ro tương tác bất lợi [3]. Nguy cơ xuất hiện tương tác thuốc và phản ứng có hại luôn ở mức cao nhất ở nhóm người cao tuổi [3].
Các phân tích y học năm 2005 nhấn mạnh rằng gần như mọi bệnh nhân cao tuổi mắc nhiều bệnh lý phối hợp đều tiềm ẩn ít nhất một tương tác thuốc trong phác đồ điều trị của họ [1]. Những tương tác thuốc này hoàn toàn có thể dẫn đến bệnh tật nặng nề hoặc thậm chí tử vong nếu không có biện pháp giảm thiểu kịp thời [1]. Tuổi già đi kèm thể trạng suy yếu, nhiều bệnh phối hợp đòi hỏi đa đơn thuốc, cùng với tốc độ thanh thải thuốc qua gan và thận suy giảm làm gia tăng đáng kể nguy cơ tương tác [2].
Khi người bệnh tự ý uống thêm trà thảo mộc đậm đặc như cúc bạch nhật trong khi đang uống thuốc tim mạch, cơ thể già yếu rất khó thích ứng kịp trước những biến động đột ngột về huyết động học hoặc rối loạn chuyển hóa thuốc.
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng trà thảo mộc
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là mặc định "thảo mộc tự nhiên thì vô hại". Nhiều người tin rằng trà hoa chỉ là nước giải khát đơn thuần, uống bao nhiêu cũng được và có thể dùng để uống thuốc tây. Trên thực tế, bất kỳ loài thực vật nào có chứa hoạt chất hóa học tự nhiên đều có khả năng tương tác với phân tử thuốc tân dược khi vào đường tiêu hóa và gan [3].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm trà giúp hạ huyết áp càng nhiều càng tốt. Hạ huyết áp quá mức (tụt huyết áp tư thế, huyết áp giảm sâu bất ngờ) nguy hiểm không kém gì tăng huyết áp. Người bệnh có thể bị hoa mắt, chóng mặt, té ngã chấn thương, ngất xỉu, hoặc giảm tưới máu đến não và tim. Do đó, việc tự ý bổ sung trà thảo mộc với mong muốn "tăng cường tác dụng hạ áp" là điều cực kỳ rủi ro.
Ai cần đặc biệt thận trọng trước khi sử dụng?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần thận trọng tuyệt đối là người cao tuổi đang điều trị tăng huyết áp [3]. Do hệ cơ quan chuyển hóa suy giảm, chỉ một tác động nhỏ từ nước sắc thảo mộc cũng có thể làm đảo lộn nồng độ thuốc trong máu [2].
Người đang điều trị phối hợp nhiều loại thuốc hạ áp hoặc dùng từ 5 loại thuốc chữa bệnh khác nhau trở lên cũng phải tránh dùng trà cúc bạch nhật tùy tiện [4]. Việc phối hợp đa thuốc vốn đã tiềm ẩn nguy cơ tương tác phức tạp [1].
Những người mắc các bệnh nền mạn tính đi kèm như suy giảm chức năng gan, suy thận, đái tháo đường hoặc suy tim cũng không nên tự ý dùng trà hoa đậm đặc. Thận và gan suy yếu sẽ làm chậm quá trình đào thải hoạt chất, gia tăng tích tụ độc tính [2].
Cuối cùng, người có tiền sử huyết áp dao động thất thường, hay bị choáng váng hoặc tụt huyết áp tư thế đứng tuyệt đối không nên thử nghiệm các loại trà hoa khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và lời khuyên thực tế
Để bảo vệ sức khỏe, người bệnh tăng huyết áp cần tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc: không dùng nước trà thảo mộc để uống thuốc tây. Thuốc huyết áp chỉ nên được uống duy nhất với nước lọc đun sôi để nguội.
Nếu muốn thưởng thức trà cúc bạch nhật như một thú vui ẩm thực, người bệnh nên uống cách thời điểm uống thuốc hạ áp ít nhất 2 đến 3 tiếng. Chỉ nên pha trà loãng, dùng lượng hoa khô vừa phải, không nên hãm nước trà quá đặc hoặc uống liên tục thay thế toàn bộ nước lọc trong ngày.
Trong quá trình sử dụng, người bệnh cần theo dõi chỉ số huyết áp tại nhà đều đặn vào buổi sáng và buổi tối. Nếu nhận thấy các dấu hiệu bất thường như hoa mắt, chóng mặt khi đứng dậy, tim đập nhanh, mệt mỏi rã rời hoặc chỉ số huyết áp dao động thất thường, cần ngừng ngay việc uống trà.
Quan trọng nhất, hãy chủ động mang mẫu hoa trà hoặc thảo dược muốn dùng đến trao đổi với bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng. Các bác sĩ và dược sĩ luôn cần cảnh giác theo dõi các tương tác thuốc tiềm ẩn để điều chỉnh liều lượng hoặc phác đồ điều trị kịp thời cho bệnh nhân [1].
Việc duy trì huyết áp ổn định đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa lối sống lành mạnh, ăn uống giảm muối, uống đủ nước và tuân thủ thuốc đúng chỉ định. Đừng để một thói quen uống trà thảo mộc thiếu kiểm soát làm phá vỡ phác đồ điều trị tim mạch của bạn. Hãy luôn tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi bổ sung bất kỳ thức uống thảo dược nào vào thực đơn hàng ngày.
