Thói quen dùng cây thuốc dại và câu hỏi về độ an toàn
Nhiều người có thói quen hái các loại rau mọc hoang quanh vườn nhà hoặc mua thảo mộc phơi khô về sắc nước uống hàng ngày để thanh nhiệt, tiêu viêm. Diếp dại (tên khoa học phổ biến là Lactuca indica) là một trong những loài cây dân dã quen thuộc, thường được nhắc tới như một loại rau ăn kèm hoặc thảo dược dân gian tại nhiều nước châu Á [1].
Tuy nhiên, việc sử dụng dược liệu khô bừa bãi mà không kiểm soát khối lượng có thể tiềm ẩn rủi ro cho đường tiêu hóa. Nhiều người thắc mắc dùng bao nhiêu diếp dại khô mỗi ngày là an toàn và liệu uống nước sắc quá đặc có gây hại dạ dày hay không.
Câu trả lời ngắn gọn là: Hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người quy định ngưỡng liều chính xác tuyệt đối cho dược thảo diếp dại khô. Các dữ liệu khoa học tiền lâm sàng ghi nhận hoạt chất chống oxy hóa và ức chế phản ứng viêm ở cấp độ tế bào [1]. Dù vậy, người dùng không nên tự ý dùng liều cao kéo dài để phòng ngừa khó chịu đường tiêu hóa.
Đặc tính chống viêm và chống oxy hóa từ góc nhìn khoa học
Trong dân gian, diếp dại thuộc họ Cúc (Compositae) được dùng như một loại rau ăn và vị thuốc hỗ trợ giảm viêm, kháng khuẩn [1]. Cơ chế sinh học của loài cây này đã được các nhà khoa học bước đầu làm sáng tỏ thông qua các mô hình kiểm nghiệm hóa sinh và tế bào [1].
Một công bố khoa học năm 2003 đã tiến hành đánh giá đặc tính phòng ngừa và chống oxy hóa của dịch chiết Lactuca indica qua năm hệ thống thử nghiệm [1]. Kết quả cho thấy dịch chiết loài thực vật này có khả năng quét sạch gốc tự do rõ rệt, bảo vệ cấu trúc DNA phix174 dạng siêu xoắn không bị đứt gãy [1]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận dịch chiết giúp giảm tình trạng stress oxy hóa trong dòng tế bào bệnh bạch cầu tiền tủy bào HL-60 ở người [1].
Ngoài ra, ở mức liều 100 microg/mL, dịch chiết diếp dại gần như ức chế hoàn toàn sự sản sinh oxit nitric (NO) và sự biểu hiện mRNA của enzym tổng hợp oxit nitric cảm ứng (iNOS) trên tế bào đại thực bào RAW264.7 sau khi bị kích thích bởi LPS [1]. Quá trình phân tích hóa thực vật sau đó đã định danh được sáu hợp chất phenolic chủ chốt mang hoạt tính chống oxy hóa gồm: axit protocatechulic, methyl p-hydroxybenzoate, axit caffeic, axit 3,5-dicaffeoylquinic, luteolin 7-O-beta-glucopyranoside và quercetin 3-O-beta-glucopyranoside [1].
Các chất này giải thích vì sao cây có hoạt tính sinh học tốt đối với các phản ứng kháng viêm [1]. Tuy nhiên, hoạt tính mạnh trên tế bào nuôi cấy không đồng nghĩa với việc uống càng nhiều nước sắc thì dạ dày càng khỏe mạnh.
Uống quá đặc hoặc sai cách có thể gây hại dạ dày thế nào?
Nhiều loại thảo dược chứa hàm lượng cao các hợp chất polyphenol và chất chát tự nhiên [1]. Khi được sắc quá đặc hoặc uống khi bụng hoàn toàn trống rỗng, các chất này có thể kích thích niêm mạc đường tiêu hóa, gây ra các cảm giác cồn cào, buồn nôn hoặc đau tức vùng thượng vị.
Hơn nữa, các thử nghiệm về diếp dại hiện nay chủ yếu là nghiên cứu trong ống nghiệm trên dòng tế bào biệt hóa [1]. Chúng ta chưa có dữ liệu lâm sàng đánh giá nồng độ dịch vị, độ pH dạ dày hay mức độ tổn thương mô học dạ dày trên cơ thể người khi dùng nước sắc cây này dài ngày.
Việc lạm dụng một loại thảo mộc thô với suy nghĩ "cây cỏ tự nhiên vô hại" là một sai lầm phổ biến. Khi nạp vào cơ thể lượng dược liệu khô quá mức, dạ dày phải hoạt động nhiều hơn để co bóp và xử lý dịch chiết thô, dễ làm bùng phát cơn đau ở những người vốn có tiền sử viêm loét niêm mạc dạ dày.
Nhìn nhận đúng về các bằng chứng nghiên cứu hiện nay
Cần phân định rõ ràng giữa các kết quả nghiên cứu trên mô hình tế bào với thử nghiệm trên cơ thể sống hoàn chỉnh. Nghiên cứu năm 2003 về diếp dại (Lactuca indica) chỉ tập trung vào khả năng chống oxy hóa trên DNA, tế bào ung thư HL-60 và tế bào đại thực bào RAW264.7 [1].
Mô hình này chưa phản ánh quá trình hấp thu, chuyển hóa qua gan, thải trừ qua thận hay sự tiếp xúc trực tiếp giữa dịch sắc thảo mộc với niêm mạc dạ dày người [1].
Cũng có những nghiên cứu về độc tính của các chiết xuất thảo mộc khác, nhưng không thể áp dụng suy diễn cho cây diếp dại. Do đó, giới hạn lớn nhất của bằng chứng hiện tại là thiếu vắng các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên người về độ an toàn đường tiêu hóa cũng như liều độc tính mạn tính. Mọi suy đoán rằng diếp dại chữa khỏi bệnh dạ dày hoàn toàn không có căn cứ thực nghiệm.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng dược liệu khô
Hiểu lầm thứ nhất là quan niệm "uống nước lá cây khô thay thế nước lọc hàng ngày càng nhiều càng sạch ruột". Thảo mộc khô có nồng độ chất chiết xuất đậm đặc hơn lá tươi tính theo trọng lượng. Uống quá nhiều dịch sắc thô có thể gây mất cân bằng dịch tiêu hóa, thậm chí ảnh hưởng đến hấp thu dưỡng chất khác.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng khả năng ức chế phản ứng viêm trong phòng thí nghiệm với việc điều trị dứt điểm viêm loét dạ dày [1]. Dịch chiết ức chế phản ứng viêm ở nồng độ vi mô 100 microg/mL trên tế bào đại thực bào chuột [1], nhưng khi uống qua đường miệng, hoạt chất phải trải qua môi trường axit dịch vị và hệ vi sinh vật trước khi đến được nơi cần tác động.
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng cây hái ngoài tự nhiên luôn lành tính. Thảo mộc hoang dã rất dễ bị lẫn tạp chất, nấm mốc trong quá trình phơi sấy thủ công, hoặc bị nhầm lẫn với các loài cây dại khác có hình thái tương tự.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm người có tiền sử viêm loét dạ dày - tá tràng, trào ngược dạ dày thực quản nên thận trọng tối đa. Dịch sắc thảo dược quá đậm có vị đắng hoặc chát có thể kích thích tăng tiết dịch vị, làm nặng thêm triệu chứng ợ chua, nóng rát.
Người cao tuổi có hệ tiêu hóa thoái hóa, chức năng co bóp và bài tiết dịch tiêu hóa suy giảm cũng không nên tùy tiện dùng liều cao.
Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc diếp dại khô. Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào được thực hiện trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này, do đó việc phòng ngừa rủi ro là ưu tiên hàng đầu.
Những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc tân dược, đặc biệt là thuốc chống đông, thuốc kháng sinh hoặc thuốc điều trị bệnh mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc không mong muốn.
Áp dụng thực tế an toàn và đúng mực
Nếu muốn sử dụng diếp dại như một loại trà thảo mộc hỗ trợ sinh hoạt hàng ngày, người tiêu dùng cần tuân thủ nguyên tắc điều độ và thận trọng. Do tài liệu khoa học hiện chưa đưa ra một con số gam cụ thể cho người [1], người dùng chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải, không nấu nước quá đặc đen hoặc uống thay nước lọc cả ngày.
Thời điểm dùng thích hợp nhất là sau bữa ăn khoảng 30 đến 60 phút, tránh uống khi bụng rỗng để giảm bớt sự tiếp xúc trực tiếp của các hợp chất phenolic với thành dạ dày trống [1].
Khi thu hái hoặc chọn mua diếp dại phơi khô, cần đảm bảo nguồn gốc rõ ràng, không bị nấm mốc hay lẫn tạp chất độc hại. Nước sắc nên dùng hết trong ngày, không để qua đêm vì môi trường thảo mộc rất dễ bị nhiễm khuẩn và lên men ôi thiu, gây ngộ độc đường tiêu hóa.
Nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như cồn cào ruột, đau thượng vị, buồn nôn hoặc rối loạn tiêu hóa, cần ngừng dùng ngay lập tức và đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám.
Lời kết cho người dùng thông thái
Diếp dại là một loại rau dại và dược liệu dân gian sở hữu các hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên đáng chú ý [1]. Tuy nhiên, việc sử dụng an toàn đòi hỏi sự hiểu biết đúng đắn, không lạm dụng liều lượng và không tự ý sắc uống đặc dài ngày để tránh kích thích niêm mạc dạ dày. Người có bệnh lý nền tiêu hóa hãy luôn trao đổi với bác sĩ trước khi đưa bất kỳ loại nước lá thô nào vào thói quen hàng ngày.
