Nhiều người truyền tai nhau mẹo ăn lá diếp dại hàng ngày để ổn định đường huyết, thậm chí thay thế thuốc điều trị đái tháo đường. Đây là loại cây mọc hoang dã khá phổ biến, thường xuất hiện trong các bài thuốc dân gian hoặc bữa ăn gia đình. Tuy nhiên, liệu loại rau này có thực sự hạ được đường huyết như kỳ vọng hay chỉ là lời đồn thổi chưa có căn cứ?
Câu trả lời ngắn gọn: Hiệu quả hạ đường huyết của diếp dại mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu chiết xuất hoạt chất trong phòng thí nghiệm và trên mô hình thực nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng chuẩn xác trên cơ thể người. Việc tự ý ăn lá tươi với kỳ vọng trị dứt điểm bệnh tiểu đường là ngộ nhận nguy hiểm.
Cây diếp dại và lời đồn hạ đường huyết trong dân gian
Diếp dại (tên khoa học là Lactuca indica L., thuộc họ Cúc Compositae) từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền ở một số nước châu Á [1]. Cây thường được người dân thu hái để làm thuốc chống viêm, kháng khuẩn và hỗ trợ điều trị đái tháo đường [1].
Từ kinh nghiệm dân gian này, nhiều người truyền tai nhau rằng ăn lá diếp dại tươi hoặc nấu nước uống có thể giúp lọc đường trong máu. Thậm chí một số bệnh nhân đã bỏ hẳn phác đồ thuốc Tây để dùng loại lá mọc dại này. Sự truyền miệng không có kiểm chứng y khoa khiến việc sử dụng lá diếp dại bị thần thánh hóa quá mức thực tế.
Hợp chất trong diếp dại tác động thế nào theo khoa học?
Các nhà khoa học đã tiến hành phân lập nhiều hoạt chất từ cây diếp dại nhằm tìm hiểu cơ chế sinh học đằng sau kinh nghiệm dân gian. Phân tích thành phần cho thấy chiết xuất ethanol của diếp dại chứa khoảng 5% các hợp chất phenolic quý như quercetin, axit caffeic, rutin và axit chlorogenic [1].
Đặc biệt, nghiên cứu hóa thực vật công bố năm 2003 đã phân lập thành công ba hợp chất sesquiterpene lactone mới gồm lactucain A, B, C và một dẫn xuất furofuran lignan mới là lactucaside từ cây Lactuca indica [2]. Bên cạnh đó, cây còn chứa 9 hợp chất đã biết như 11beta,13-dihydrolactucin, cichoriosides B, quercetin, quercetin 3-O-glucoside, rutin, apigenin, luteolin, luteolin 7-O-glucuronide và axit chlorogenic [2]. Khi thử nghiệm hoạt tính sinh học, các nhà nghiên cứu phát hiện hợp chất lactucain C và lactucaside thể hiện hoạt tính chống đái tháo đường rõ rệt [2].
Bằng chứng khoa học thực tế: Thử nghiệm nói lên điều gì?
Dù các nhà khoa học đã tìm ra hoạt tính hạ đường huyết của một số hợp chất trong diếp dại, chúng ta cần nhìn nhận chính xác bản chất của các bằng chứng này:
Nghiên cứu phân lập hợp chất chống đái tháo đường (2003): Nghiên cứu này thực hiện trên cây diếp dại (Lactuca indica) bằng phương pháp chiết tách hóa học chuyên sâu [2]. Kết quả cho thấy trong số các chất phân lập, chỉ có lactucain C và lactucaside thể hiện hoạt tính chống tiểu đường [2]. Tuy nhiên, đây là nghiên cứu trong ống nghiệm trên từng chất đơn lẻ đã qua tinh chế, không phải nghiên cứu cho người bệnh ăn trực tiếp lá tươi [2].
Nghiên cứu về chiết xuất và thành phần phenolic (2007): Một nghiên cứu khác xác nhận dịch chiết ethanol của Lactuca indica chứa các hợp chất phenolic như quercetin, rutin, chlorogenic acid và xác định cây có lịch sử dùng trong y học dân gian phòng chống tiểu đường [1]. Tuy nhiên, trọng tâm nghiên cứu này lại tập trung khảo sát tác động chống tăng sinh và kích hoạt chết tế bào trên dòng tế bào bạch cầu HL-60 của người chứ không đi sâu vào đường huyết trên cơ thể sống [1].
Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được tiến hành trên bệnh nhân đái tháo đường dùng lá diếp dại nguyên bản. Mọi dữ liệu mới chỉ dừng ở mức nghiên cứu hóa thực vật và hoạt tính tế bào.
Lợi ích tiềm năng và khoảng cách tới thực tế lâm sàng
Việc phát hiện các hợp chất như lactucain C và lactucaside có hoạt tính sinh học mở ra triển vọng cho các nghiên cứu dược phẩm trong tương lai [2]. Nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên dồi dào trong lá diếp dại như rutin hay quercetin cũng là các hoạt chất có lợi cho sức khỏe nói chung [1].
Tuy nhiên, khoảng cách từ hoạt chất cô lập trong phòng thí nghiệm đến một nắm lá tươi trong bữa ăn là rất lớn. Hàm lượng hoạt chất trong lá tươi rất thấp và phụ thuộc vào mùa vụ, thổ nhưỡng. Khi ăn vào đường tiêu hóa, các chất này còn phải trải qua quá trình hấp thu và chuyển hóa phức tạp, không thể đem lại nồng độ tương đương như chất chiết xuất thực nghiệm. Vì vậy, không thể đánh đồng việc ăn lá diếp dại với tác dụng hạ đường huyết rõ rệt.
Những hiểu lầm tai hại khi tự ý dùng lá diếp dại
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem lá diếp dại như một loại thảo dược "thay thế hoàn toàn insulin hoặc thuốc hạ đường huyết". Đái tháo đường là bệnh mạn tính phức tạp, đường huyết dao động kéo dài có thể gây suy thận, hoại tử chi, đột quỵ và biến chứng võng mạc. Việc ngưng thuốc điều trị để uống nước lá có thể dẫn tới các đợt tăng đường huyết cấp tính nguy hiểm tính mạng.
Một sai lầm khác là quan niệm "cây cỏ tự nhiên thì ăn bao nhiêu cũng vô hại". Bất kỳ loại thảo mộc nào khi hấp thụ lượng quá lớn vào cơ thể đều gây áp lực đào thải lên gan và thận, nhất là trên nền người bệnh đái tháo đường vốn có nguy cơ tổn thương cơ quan bài tiết.
Ai nên thận trọng trước lời đồn lá diếp dại?
Bệnh nhân đái tháo đường tuýp 1, tuýp 2 đang điều trị bằng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin tuyệt đối không tự ý uống nước sắc đậm đặc từ lá diếp dại để tránh nguy cơ rối loạn đường huyết hoặc tương tác chưa rõ giữa thảo mộc và thuốc.
Người có tiền sử suy giảm chức năng gan, thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng các bài thuốc dân gian từ cây này.
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tùy tiện sử dụng các dịch chiết hoặc chế phẩm đậm đặc từ diếp dại vì dữ liệu an toàn trên các nhóm đối tượng đặc biệt này chưa được thiết lập.
Gợi ý áp dụng thực tế và an toàn
Nếu bạn có nguồn diếp dại sạch, rõ nguồn gốc, hoàn toàn có thể sử dụng loại cây này như một loại rau xanh bình thường trong bữa cơm gia đình. Rau xanh giúp bổ sung chất xơ tự nhiên, hỗ trợ làm chậm quá trình hấp thu tinh bột sau ăn, nhưng điều này đúng với mọi loại rau ăn lá chứ không riêng diếp dại.
Bạn có thể luộc hoặc nấu canh ăn đổi bữa với lượng vừa phải, kết hợp cùng chế độ dinh dưỡng cân bằng và đa dạng. Không nên ép lấy nước cốt uống liên tục nhiều ngày, không đun sắc uống thay nước lọc cả ngày và không tin vào những quảng cáo thần thánh hóa công dụng chữa khỏi bệnh tiểu đường.
Tóm lại, lá diếp dại chỉ sở hữu một số hoạt chất tiềm năng được ghi nhận trong nghiên cứu phòng thí nghiệm [2], hoàn toàn chưa có đủ bằng chứng lâm sàng chứng minh hiệu quả chữa bệnh ở người. Người bệnh đái tháo đường cần duy trì phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa, giữ lối sống vận động hợp lý thay vì đánh cược sức khỏe vào các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng.
