Thiên trúc hoàng (còn gọi là tabasheer) là chất cặn vô cơ tự nhiên tiết ra bên trong đốt cây tre, nứa, từ lâu đã được ứng dụng trong các bài thuốc cổ truyền. Nhiều người thường lầm tưởng các vị thuốc có nguồn gốc tự nhiên đều hoàn toàn lành tính và có thể sử dụng tùy ý mà không lo lắng về phản ứng phụ. Thực tế, việc tìm mua các loại dược liệu tự chế, hàng trôi nổi không rõ nguồn gốc xuất xứ trên mạng xã hội đang gián tiếp biến người dùng thành nạn nhân của tình trạng nhiễm độc tạp chất và kim loại nặng.
Các chế phẩm chứa thiên trúc hoàng không được kiểm định chất lượng tiềm định nhiều nguy cơ nghiêm trọng cho sức khỏe, đặc biệt là nguy cơ tồn dư khoáng chất độc hại và kim loại nặng. Dược liệu thô nếu không được thu hái, tinh chế và sàng lọc độc tính theo quy chuẩn kỹ thuật sẽ tồn tại nhiều tạp chất vô cơ gây ảnh hưởng trực tiếp đến gan, thận và hệ tiêu hóa.
Dược chất khoáng thiên nhiên và bài toán an toàn
Thiên trúc hoàng không đơn thuần là một bộ phận thực vật thông thường mà là sự lắng đọng khoáng chất, hình thành trong khoang rỗng thân tre. Do đặc thù thành phần giàu khoáng vô cơ, cấu trúc của dược liệu này rất dễ hấp phụ các chất khoáng, tạp chất từ môi trường đất và nguồn nước xung quanh trong suốt chu trình phát triển của cây.
Khi dược chất này được bào chế thành dạng viên uống kết hợp khoáng vật hoặc khai thác trôi nổi, nguy cơ lẫn tạp chất vô cơ tăng lên rõ rệt. Đất sét hoặc khoáng chất phối hợp trong quá trình sản xuất nếu lấy từ những nguồn nhiễm quặng kim loại sẽ làm thành phẩm chứa lượng lớn kim loại độc. Những kim loại này khi vào cơ thể sẽ tích tụ dần, không đào thải ngay mà gây độc tính âm thầm.
Các tạp chất vô cơ khi xâm nhập vào đường tiêu hóa có thể kích hoạt các phản ứng stress oxy hóa, phá hủy cấu trúc màng tế bào. Về lâu dài, các cơ quan bài tiết như thận hay cơ quan chuyển hóa độc chất như gan phải hoạt động quá mức để lọc bỏ lượng kim loại tích tụ, dẫn đến nguy cơ suy giảm chức năng nghiêm trọng.
Nguy cơ nhiễm kim loại nặng từ dược liệu trôi nổi
Các sản phẩm thiên trúc hoàng bán trôi nổi thường không trải qua bất kỳ thử nghiệm định tính hay định lượng kim loại nào. Trong khi đó, việc nhiễm độc chì (Pb), thạch tín (As) hay các kim loại khác có thể diễn ra từ chính đất trồng, phân bón vô cơ, nguồn nước tưới hoặc nguồn khoáng chất bổ sung vào chế phẩm [1].
Một báo cáo nghiên cứu năm 2016 khi tiến hành tiêu chuẩn hóa dạng viên nén y học cổ truyền Unani chứa thiên trúc hoàng (Qurse Tabasheer) đã nhấn mạnh các thách thức lớn trong kiểm soát chất lượng dược liệu này [1]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng kim loại trong công thức viên uống chứa thiên trúc hoàng có thể biến đổi rất lớn do việc sử dụng thành phần khoáng hoặc đất sét khai thác từ các nguồn tự nhiên khác nhau, chẳng hạn như từ mỏ quặng sắt hoặc quặng chì [1].
Nghiên cứu cũng ghi nhận độ ẩm của chế phẩm này qua phép thử mất khối lượng do làm khô (LOD) là 6,027 ± 0,1641% [1]. Do chế phẩm này thuộc nhóm kết hợp giữa thảo mộc và khoáng chất (herbo-mineral), các tác giả đã đề xuất cần có các quy chuẩn thử nghiệm nghiêm ngặt riêng biệt về kim loại nặng và độc chất kim loại đối với các dược phẩm dạng này nhằm bảo đảm an toàn khi dùng cho người [1].
Khi mua các loại thiên trúc hoàng trôi nổi, người tiêu dùng không thể biết nguồn nguyên liệu được lấy từ đâu. Nếu thu hái tre nứa mọc gần các bãi thải công nghiệp, vùng khai khoáng hoặc các vùng đất bị xâm thực chứa nhiều kim loại, lượng tạp chất độc hại trong dược liệu thành phẩm sẽ rất cao [1].
Bằng chứng khoa học về sự tồn lưu kim loại độc
Kim loại nặng một khi đã tồn tại trong môi trường đất, nước đều có khả năng xâm nhập vào chuỗi thực vật và tồn tại rất bền vững. Nghiên cứu năm 2018 tại Nigeria khảo sát sự tích tụ kim loại nặng từ chất thải ắc quy vào đất và cây ngô làm vườn đã đưa ra các chỉ số đánh giá mức độ phơi nhiễm quan trọng [2]. Nghiên cứu sử dụng yếu tố ô nhiễm (CF) và hệ số chuyển vị (TF - tỷ lệ nồng độ kim loại trong cây ngô so với đất trên cơ sở trọng lượng khô) [2].
Chỉ số CF phản ánh mức độ đất bị ô nhiễm, được chia thành: CF < 1 (thấp), 1 < CF < 3 (vừa phải), 3 < CF < 6 (đáng kể) và CF > 6 (rất cao) [2]. Trong khi đó, chỉ số chuyển dịch TF > 1 cho thấy mức độ tích tụ kim loại cao từ đất vào mô thực vật [2]. Các nhà nghiên cứu đã sử dụng mẫu chuẩn và thuốc thử trắng để kiểm soát chất lượng phân tích kim loại [2]. Số liệu phân tích được xử lý thống kê bằng công cụ phân tích nhân tố và kiểm định Student's t-test với mức ý nghĩa p <= 0,05 [2].
Điều này cho thấy nếu các loài thực vật họ tre hấp thu nguồn đất, nước nhiễm kim loại nặng do các hoạt động rác thải công nghiệp thì việc tích tụ kim loại vào các cấu trúc sinh học, bao gồm cả dịch tiết thiên trúc hoàng, là hoàn toàn có cơ sở sinh học [2]. Ngoài ra, trong các nghiên cứu mô hình thực phẩm công bố năm 2022, việc cố ý đưa các muối kim loại độc hại (gồm As2O3, CdCl2, K2Cr2O7 và Pb(NO3)2) ở giới hạn tồn dư tối đa và một nửa giới hạn này vào mẫu thịt xay được bảo quản ở tủ mát 4 độ C dưới ánh sáng huỳnh quang (1400 lx, nhiệt độ màu 6500 K) đã làm biến đổi màu sắc, gia tăng tạo peroxit, chất phản ứng axit 2-thiobarbituric và carbonyls [3]. Sự hiện diện của các kim loại độc như thạch tín, chì, cadmi, crom luôn gây ra các tổn hại oxy hóa rõ rệt trên các mô sinh học [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thiên trúc hoàng
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cho rằng "thiên trúc hoàng tự nhiên trong ống tre là vị thuốc vô trùng, không chứa hóa chất độc hại". Thực tế, vị thuốc này hình thành do tổn thương hoặc lắng đọng dịch tiết sinh học của thân tre, chịu tác động trực tiếp từ thổ nhưỡng nơi cây tre sinh trưởng [1]. Nếu vùng đất có lẫn các quặng kim loại hoặc ô nhiễm nguồn nước, các khoáng vô cơ độc hại sẽ bám theo dịch tiết [1].
Hiểu lầm thứ hai là việc tin rằng dược liệu cổ truyền dạng bột hoặc dạng viên nghiền thô tự chế là an toàn tuyệt đối, không có hạn sử dụng và không bị biến chất. Nghiên cứu năm 2016 trên viên Qurse Tabasheer chỉ ra rằng nếu chế phẩm không sử dụng chất bảo quản, độ ẩm và tình trạng hình thành bào tử vi sinh, điều kiện lưu trữ, bao gói đều đòi hỏi phải được đánh giá độ ổn định nghiêm ngặt [1]. Các sản phẩm đóng gói sơ sài, bán theo cân ở chợ hoặc mạng xã hội hoàn toàn không đáp ứng được những tiêu chuẩn kiểm định này [1].
Nhiều người cũng nghĩ rằng có thể tự ý dùng thiên trúc hoàng để chữa sốt cao, đờm kinh phong cho trẻ nhỏ hoặc kiểm soát đường huyết mà không cần theo dõi y tế. Việc sử dụng dược liệu chưa chuẩn hóa, thiếu các xét nghiệm kim loại nặng như chì và thạch tín, có thể gây tích lũy độc tố nguy hiểm tới gan, thận và hệ thần kinh trung ương mà người dùng không hề hay biết [4, 5].
Ai nên thận trọng khi tiếp cận dược liệu này?
Đối với nhóm người mắc bệnh mạn tính, người suy gan, suy thận, việc dung nạp các sản phẩm chứa thiên trúc hoàng không rõ nguồn gốc tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp hoặc bán cấp tính do khả năng đào thải kim loại của cơ thể vốn đã suy giảm. Trẻ nhỏ và phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú là những đối tượng cực kỳ nhạy cảm với các độc chất kim loại như chì và thạch tín, tuyệt đối không được tự ý dùng các loại bột thiên trúc hoàng tán trôi nổi.
Nghiên cứu về dạng bào chế viên nén Qurse Tabasheer năm 2016 vốn được định hướng như một bài thuốc hỗ trợ đái tháo đường [1]. Tuy nhiên, các chuyên gia nghiên cứu cũng đã chỉ rõ dạng thuốc này còn thiếu các thử nghiệm về kim loại độc hại, tồn dư thuốc bảo vệ thực vật (thuốc trừ sâu clo hữu cơ, phốt pho hữu cơ và pyrethroid), cũng như kiểm tra độc tố nấm mốc aflatoxin (B1, B2, G1 và G2) [1].
Do đó, người bệnh đái tháo đường hay các bệnh rối loạn chuyển hóa không được tự ý bỏ thuốc điều trị chuẩn để chuyển sang dùng các bài thuốc tabasheer tự chế. Ngay cả các chế phẩm cổ truyền có uy tín cũng cần xem xét kỹ nhãn mác, chỉ dẫn của thầy thuốc chuyên khoa y học cổ truyền đã được cấp chứng chỉ hành nghề.
Khuyến cáo áp dụng và bảo đảm an toàn
Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình trước ma trận dược liệu trôi nổi trên thị trường, người dùng cần thay đổi tư duy sử dụng thảo dược:
- Tuyệt đối không mua thiên trúc hoàng, bột cặn tre hoặc các viên thảo dược tabasheer bán không nhãn mác, không hạn dùng hoặc rao bán truyền tay trên các trang mạng xã hội không có giấy phép y tế.
- Nếu được chỉ định sử dụng thiên trúc hoàng trong các bài thuốc cổ truyền, hãy mua tại các nhà thuốc bệnh viện y học cổ truyền, cơ sở khám chữa bệnh được cơ quan quản lý y tế cấp phép, nơi dược liệu đã qua quá trình kiểm định tạp chất vô cơ và kim loại nặng.
- Cần tuân thủ liều dùng và thời gian dùng theo hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền; không tự ý kéo dài thời gian sử dụng nhằm tránh nguy cơ tích tụ khoáng chất vô cơ không chuyển hóa được trong cơ thể.
- Khi xuất hiện các dấu hiệu bất thường về tiêu hóa, đau bụng, mệt mỏi, sụt cân không rõ nguyên nhân sau khi dùng các bài thuốc cổ truyền, cần dừng ngay dược liệu và đến cơ sở y tế để kiểm tra chức năng gan thận và sàng lọc nhiễm độc kim loại.
Thiên trúc hoàng có thể mang lại những giá trị trị liệu nhất định khi được khai thác sạch và chế biến theo quy chuẩn y học chính thống. Tuy nhiên, rủi ro nhiễm kim loại nặng từ các sản phẩm trôi nổi luôn hiện hữu và đe dọa trực tiếp đến tính mạng người dùng [1]. Lựa chọn nguồn gốc minh bạch và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng dược liệu là nguyên tắc hàng đầu để phòng ngừa biến chứng.
