Ở các vùng núi phía Bắc nước ta, quả mắc coọc dại (còn gọi là lê rừng, mắc cọp) từ lâu đã trở thành thức quà quen thuộc mỗi độ thu về. Không chỉ là loại quả ăn vặt giòn ngọt, hơi chát nhẹ, mắc coọc còn được đồng bào vùng cao truyền tai nhau như một bài thuốc dân gian lành tính dùng để ngậm khi ho gió, nấu nước uống giải cảm, hạ sốt cho cả trẻ nhỏ lẫn người lớn.

Tuy nhiên, liệu kinh nghiệm dân gian này có thực sự chuẩn xác dưới góc nhìn khoa học hiện đại? Hiện nay, khoa học ghi nhận một số bằng chứng dược lý ban đầu trên mô cô lập và động vật thực nghiệm giải thích cơ chế làm dịu đường thở, nhưng hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người để xác nhận hiệu quả điều trị dứt điểm cảm sốt hay thay thế thuốc hạ sốt chuyên dụng [1].

Quả mắc coọc dại dưới góc nhìn y học cổ truyền và hiện đại

Cây mắc coọc dại có tên khoa học là Pyrus pashia, thuộc họ Hoa hồng (Rosaceae) [1, 5]. Loài thực vật này phân bố tự nhiên rải rác dọc theo sườn dãy Himalaya, từ vùng Tây bấc Ấn Độ, Pakistan kéo sang các tỉnh miền núi phía Nam Trung Quốc và vùng cao phía Bắc Việt Nam [1, 5, 7].

Trong đời sống của cư dân bản địa tại các vùng núi cao như dãy Himalaya hay Garhwal, quả mắc coọc thường được người dân thu hái để ăn sống như một loại trái cây rừng tự nhiên [2]. Các loại quả dại như mắc coọc thường chứa nhiều chất xơ, vitamin và nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp đa dạng hơn so với các loài cây ăn trái được trồng trọt công nghiệp [2].

Bên cạnh giá trị thực phẩm, Pyrus pashia từ lâu đã được nhiều cộng đồng vùng cao ứng dụng trong y học dân gian để kiểm soát các vấn đề về đường tiêu hóa, hô hấp và mạch máu [1]. Tại một số vùng ở Pakistan, chồi non có lá kèm của cây mắc coọc thậm chí còn được nghiền nát, lấy dịch chiết nước uống nhằm hỗ trợ viêm gan B và C (dân gian gọi là "vàng da đen"), cũng như được dùng cải thiện tình trạng rụng tóc trong các ghi chép trước đây [3]. Tại Trung Quốc, cành và lá cây cũng được dùng trong dân gian để chữa đau bụng và tiêu chảy [4].

Cơ chế giãn phế quản: Cắt nghĩa kinh nghiệm giảm ho từ phòng thí nghiệm

Để làm sáng tỏ kinh nghiệm dùng quả mắc coọc chữa bệnh đường hô hấp, một nghiên cứu dược lý công bố vào năm 2015 đã kiểm tra tác động của cao chiết thô ethanol từ quả Pyrus pashia trên các mô cô lập [1]. Nhóm nghiên cứu đã thực hiện thử nghiệm in vitro (trong ống nghiệm) trên mô khí quản cô lập của thỏ [1].

Khi gây co thắt khí quản thỏ bằng carbachol (CCh 1 microM) và kali clorid (K+ 80 mM), dịch chiết thô quả mắc coọc ở nồng độ từ 0,01 đến 10,0 mg/ml đã thể hiện tác dụng làm giãn cơ trơn khí quản phụ thuộc theo nồng độ [1]. Mức độ giãn cơ hô hấp này được đánh giá là tương đương với hoạt tính của dicyclomine – một chất kháng cholinergic đã biết [1].

Các nhà khoa học giải thích rằng tác dụng giãn khí quản này nhiều khả năng được dẫn truyền thông qua cơ chế kháng muscarinic hoặc cơ chế chẹn kênh canxi (Ca2+) [1]. Tác động chẹn kênh canxi cũng được củng cố khi dịch chiết quả ở nồng độ 1,0–3,0 mg/ml làm dịch chuyển đường cong đáp ứng Ca2+ sang phải tương tự như verapamil (3 microM) trên mô hồi tràng thỏ [1]. Việc làm giãn cơ trơn khí quản giúp giảm co thắt đường thở, từ đó giải thích cơ sở dược lý vì sao người dân ngậm hoặc sắc nước quả mắc coọc lại thấy dịu các cơn ho thắt hay khó thở nhẹ [1].

Bằng chứng an thần và chống co thắt ruột

Bên cạnh tác động lên đường thở, nghiên cứu năm 2015 còn chỉ ra rằng cao chiết quả mắc coọc ở nồng độ 0,01–5,0 mg/ml làm giãn mô hồi tràng thỏ nhờ giảm biên độ và tần số co bóp tự phát, đồng thời làm giãn các cơn co thắt do kích thích K+ (80 mM) [1].

Đặc biệt, cảm giác mệt mỏi, trằn trọc do ho sốt cũng có thể được giải tỏa phần nào nhờ hoạt tính an thần. Một nghiên cứu công bố năm 2019 trên mô hình động vật gặm nhấm đã khảo sát dịch chiết cồn-nước của Pyrus pashia [5]. Thử nghiệm độc tính cấp trên chuột nhắt trắng ghi nhận dịch chiết an toàn ở liều lên đến 1 g/kg, và gây tử vong 50% ở mức liều 1500 mg/kg [5].

Khi đánh giá hoạt tính an thần thông qua thử nghiệm trường mở, dịch chiết quả ở liều 200 và 400 mg/kg làm giảm nhẹ số lần di chuyển qua các vạch của chuột, nhưng ở liều 600 mg/kg thì số lần di chuyển giảm rõ rệt so với nhóm đối chứng dùng diazepam (0,5 mg/kg) [5]. Dịch chiết này cũng rút ngắn thời gian khởi phát và kéo dài giấc ngủ trong thử nghiệm gây ngủ bằng thiopental và barbiturate [5]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dịch chiết quả có tác dụng an thần, gây ngủ rõ rệt trên chuột nhắt thông qua sự tham gia của các thụ thể benzodiazepine trung ương [5]. Tác dụng này giúp người bệnh dễ ngủ hơn khi mệt mỏi, nhưng không đồng nghĩa với tác dụng hạ nhiệt cơ thể [5].

Ngoài ra, cành và lá của cây mắc coọc cũng chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa [5, 6]. Một nghiên cứu năm 2016 đã phân lập được hợp chất phenolic mới là 4-O-beta-d-glucopyranosylbenzyl-benzoate ester cùng 21 hợp chất đã biết [4]. Trong đó, hai hợp chất (được đánh số 2 và 3) thể hiện hoạt tính dọn gốc tự do DPPH rất mạnh với giá trị IC50 lần lượt là 13,26 ± 0,04 microM và 13,28 ± 0,11 microM, ngang ngửa chất đối chứng rutin, nhờ sự hiện diện của nhóm caffeoyl [4]. Các chất chống oxy hóa và kháng khuẩn này phần nào hỗ trợ giảm nhẹ phản ứng viêm [5, 6].

Mắc coọc có thực sự hạ sốt như lời đồn?

Dù được dân gian truyền tai nhau dùng để hạ sốt, việc rà soát các nghiên cứu dược lý thực nghiệm cho thấy chưa có bất kỳ thử nghiệm khoa học nào chứng minh quả mắc coọc dại sở hữu hoạt tính hạ nhiệt đặc hiệu.

Các dữ liệu hiện có về Pyrus pashia chỉ dừng lại ở tác dụng làm giãn cơ trơn khí quản, chống co thắt tiêu hóa và gây an thần trung ương [1, 2]. Tại một số vùng ở Pakistan, cây thuốc dân gian dùng chữa sốt (đặc biệt là sốt thương hàn) hay đau răng được ghi nhận là cây Sarcococca saligna (dân địa phương gọi là "naidroon") bằng cách giã rễ lấy dịch nhỏ vào răng hoặc pha loãng uống, chứ không phải quả mắc coọc [3].

Cảm giác "hạ sốt" khi ăn mắc coọc trong thực tế đời sống phần lớn đến từ đặc tính quả mọng nước, cung cấp độ ẩm, bổ sung đường tự nhiên và vitamin giúp cơ thể bớt háo nước, đỡ khô họng [2]. Tác dụng an thần nhẹ cũng giúp người bệnh thư giãn, dễ chìm vào giấc ngủ, từ đó tạo cảm giác cơ thể hồi phục sau cơn sốt [5]. Đây là tác động hỗ trợ thể trạng gián tiếp, hoàn toàn không phải cơ chế ức chế trung tâm điều nhiệt hay ức chế tổng hợp prostaglandin giống như các loại thuốc hạ sốt tiêu chuẩn.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị sốt

Nhiều người bệnh thường nhầm lẫn giữa việc "hỗ trợ làm dịu triệu chứng" và "thuốc đặc trị hạ sốt". Việc tự ý dùng bài thuốc dân gian từ quả mắc coọc dại để hạ sốt cao có thể dẫn tới sự chậm trễ nguy hiểm trong việc can thiệp y tế đúng cách.

Cần lưu ý rằng các bài thuốc y học cổ truyền dạng hạt cốm hòa tan dùng phối hợp khí dung đã từng được chứng minh có hiệu quả hỗ trợ giảm ho, thở khò khè và rút ngắn thời gian điều trị sốt nhẹ do nhiễm trùng hô hấp ở trẻ em trong một nghiên cứu năm 2015 trên 60 bệnh nhi (đạt tỷ lệ khỏi 93,3% ở nhóm kết hợp so với 70,0% ở nhóm đối chứng) [6]. Tuy nhiên, đó là chế phẩm thuốc y học cổ truyền phối ngũ nhiều vị đã qua tinh chế, không thể đánh đồng với việc người dân tự hái quả mắc coọc dại về sắc uống hay ngâm đường [6].

Ngoài ra, một tổng quan hệ thống công bố năm 2025 về tiềm năng của thảo dược trong điều trị nhiễm trùng phổi cho thấy: dù trong số 100 nghiên cứu về 42 chế phẩm thảo dược có ghi nhận tác dụng hiệp đồng với kháng sinh (làm giảm nồng độ ức chế tối thiểu MIC tới 87,52%) và kháng viêm trên động vật, chất lượng bằng chứng lâm sàng vẫn còn rất không đồng đều [7]. Chỉ có một chế phẩm duy nhất (thuốc tiêm Tanreqing) là có đủ dữ liệu phân tích gộp chứng minh cải thiện hiệu quả lâm sàng và độ thanh thải vi khuẩn dựa trên 596 bệnh nhân [7]. Hầu hết các bài thuốc thảo dược khác vẫn thiếu dữ liệu lâm sàng chất lượng cao [7]. Do đó, với quả mắc coọc, người dân không nên suy diễn từ kinh nghiệm dân gian thành thuốc thay thế y học hiện đại [1, 4].

Ai nên thận trọng khi dùng quả mắc coọc?

Mặc dù là loại quả ăn được quen thuộc, việc sử dụng quả mắc coọc dại như một phương thuốc vẫn đòi hỏi sự cẩn trọng nhất định đối với một số đối tượng:

  • Người có bệnh lý tim mạch, huyết áp: Nghiên cứu năm 2015 ghi nhận dịch chiết thô từ quả mắc coọc ở nồng độ lên đến 10 mg/ml gây co thắt trên mô động mạch chủ cô lập của thỏ [1]. Phản ứng co thắt này bị triệt tiêu khi xử lý trước bằng các thuốc chẹn alpha (phentolamine 1 microM), kháng serotonin (cyproheptadine 1 microM) và ức chế thụ thể angiotensin II (losartan 1 microM), cho thấy quả có thể chứa các hoạt chất kích thích thụ thể alpha-adrenergic và hệ renin-angiotensin [1]. Do đó, người bị tăng huyết áp hay bệnh tim mạch cần thận trọng, không nên lạm dụng dịch chiết đặc của loại quả này [1].
  • Trẻ nhỏ bị sốt cao: Tuyệt đối không dùng quả rừng để thay thế thuốc hạ sốt được bác sĩ chỉ định. Trẻ sốt cao không được hạ sốt kịp thời có thể dẫn tới nguy cơ co giật do sốt.
  • Phụ nữ có thai và cho con bú: Hiện tại chưa có bất kỳ nghiên cứu nào về độ an toàn của việc dùng dịch chiết mắc coọc với hàm lượng lớn trên nhóm đối tượng này; các dữ liệu an toàn mới chỉ thực hiện trên chuột nhắt đực/cái trong phòng thí nghiệm (an toàn ở mức liều dưới 1 g/kg và bắt đầu ghi nhận độc tính gây chết 50% ở mức 1500 mg/kg) [5].

Cách dùng quả mắc coọc an toàn trong đời sống

Trong điều kiện chăm sóc sức khỏe thường ngày tại gia đình, quả mắc coọc dại nên được nhìn nhận đúng với vai trò là một loại trái cây bổ dưỡng hỗ trợ sức khỏe thay vì thần dược trị bệnh.

Bạn có thể áp dụng kinh nghiệm dân gian một cách an toàn theo các hướng dẫn sau:

  • Ăn tươi vừa phải: Quả chín rửa sạch, ngâm nước muối loãng rồi gọt vỏ ăn tươi [2]. Vị ngọt thanh, hơi chát và hàm lượng nước dồi dào sẽ giúp làm dịu cảm giác ngứa rát cổ họng, sinh tân dịch khi người bệnh bị ho khan nhẹ [2].
  • Hấp cách thủy hoặc nấu nước uống: Quả mắc coọc rửa sạch, thái lát mỏng có thể đem hấp cùng một chút mật ong hoặc đường phèn để ngậm khi bị ho do thay đổi thời tiết. Cách chế biến này giúp hấp thu các chất tan trong nước mà không làm biến tính các hợp chất phenolic chống oxy hóa [4].
  • Không tự ý sắc dịch chiết quá đặc: Thử nghiệm trên chuột cho thấy liều cao dịch chiết (tương đương 600 mg/kg trở lên) gây ức chế thần kinh vận động mạnh [5], và nồng độ đậm đặc tác động lên co thắt mạch máu [1]. Vì vậy, chỉ nên dùng với lượng vừa phải dạng thực phẩm.

Kinh nghiệm dùng quả mắc coọc dại để trị ho có cơ sở sinh học ban đầu thông qua tác dụng làm giãn cơ trơn khí quản và an thần nhẹ trên mô hình phòng thí nghiệm [1, 2]. Tuy nhiên, tác dụng hạ sốt hoàn toàn chưa có chứng cứ khoa học xác thực, mà chủ yếu nhờ cơ thể được bù nước và nghỉ ngơi tốt hơn [2, 7]. Người dân có thể sử dụng loại quả rừng này như một món ăn hỗ trợ làm dịu họng, nhưng khi bị sốt cao hoặc ho kéo dài, việc thăm khám tại cơ sở y tế và tuân thủ phác đồ điều trị của bác sĩ vẫn là nguyên tắc quan trọng nhất.