Bệnh trĩ và các rối loạn suy giãn mạch máu là nỗi ám ảnh dai dẳng của rất nhiều người, gây ra cảm giác đau rát, chảy máu và bất tiện trong sinh hoạt hàng ngày. Để tìm kiếm giải pháp nhẹ nhàng hơn phẫu thuật, không ít người đã tìm đến các cây thuốc nam theo kinh nghiệm dân gian, trong đó cây mán đỉa (tên khoa học là Archidendron clypearia hay Pithecellobium clypearia) thường được truyền miệng như một phương thuốc giúp teo búi trĩ và làm bền thành mạch.

Tuy nhiên, liệu mán đỉa có thực sự chữa khỏi bệnh trĩ và các bệnh lý mạch máu như lời đồn? Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y học hiện đại là: Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào trực tiếp chứng minh cây mán đỉa chữa khỏi bệnh trĩ hay phục hồi sa búi trĩ; tác dụng hỗ trợ nếu có chủ yếu bắt nguồn từ các hợp chất polyphenol và flavonoid tự nhiên trong cây giúp giảm viêm và điều hòa mạch máu.

Cây mán đỉa dưới góc nhìn thực vật học và y học cổ truyền

Cây mán đỉa, còn được biết đến với danh pháp khoa học Pithecellobium clypearia (Jack) Benth. hoặc tên đồng nghĩa Archidendron clypearia (Jack) I.C.Nielsen, là một loài thực vật thuộc họ Đậu (Fabaceae) [1], [2]. Loài cây này phân bố tương đối rộng rãi tại khu vực miền nam Trung Quốc như các tỉnh Phúc Kiến, Quảng Đông, Quảng Tây và Hải Nam, cũng như nhiều vùng nhiệt đới châu Á [2].

Trong y học cổ truyền Trung Quốc, cây mán đỉa từ lâu đã được sử dụng như một vị thuốc kháng nhiễm tự nhiên [3]. Tuy nhiên, các ghi chép truyền thống chủ yếu ghi nhận việc sử dụng loài cây này để điều trị các bệnh viêm đường hô hấp trên và viêm dạ dày ruột [2]. Tương tự, một nghiên cứu di truyền năm 2021 cũng chỉ ra rằng chi Archidendron đóng vai trò là nguồn dược liệu quan trọng chuyên dùng cho các trường hợp nhiễm trùng đường hô hấp trên, viêm họng cấp tính, viêm amidan và viêm dạ dày ruột [4]. Các ứng dụng dân gian về việc dùng mán đỉa để xông, đắp hoặc uống trị trĩ phần lớn mang tính truyền miệng cục bộ và chưa từng nằm trong các chỉ định chính thức được ghi nhận rõ ràng ở các tài liệu chuẩn hóa.

Cơ chế tác động: Nhóm polyphenol và hoạt tính mạch máu

Sở dĩ cây mán đỉa được gắn với khả năng chữa trĩ và bệnh mạch máu là nhờ vào thành phần hóa học tự nhiên phong phú bên trong loài cây này. Một tổng quan nghiên cứu toàn diện đã xác định có tới 129 hợp chất được phân lập từ Pithecellobium clypearia, trong đó các thành phần hoạt tính chính bao gồm flavonoid, polysaccharide, lignin, triterpenoid, steroid và các axit phenolic [3]. Các hợp chất này đóng góp vào nhiều tác dụng dược lý đa dạng như kháng virus, kháng khuẩn, chống viêm, chống oxy hóa và bảo vệ thần kinh [3].

Đặc biệt, nhóm hợp chất polyphenol và flavonoid từ lâu đã được giới khoa học đánh giá cao về tác động trên hệ thống tim mạch [5]. Đánh giá năm 2016 về tác dụng mạch máu của flavonoid cho thấy đây là các hợp chất polyphenol tự nhiên có nhiều đặc tính sinh học quan trọng đối với hệ tim mạch, bao gồm chống xơ vữa động mạch, chống oxy hóa, giãn mạch, hạ huyết áp và ức chế kết tập tiểu cầu [5]. Cơ chế tác động của flavonoid liên quan đến các con đường truyền tín hiệu phân tử làm nền tảng cho sự giãn mạch [5].

Mặt khác, một nghiên cứu năm 2016 về các thành phần flavonoid từ lá và cành non của Archidendron clypearia đã phân lập được 2 hợp chất chalcone mới (clypeside A-B) cùng 13 dẫn xuất flavonoid [1]. Nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết methanol từ cành và lá cây có khả năng ức chế đáng kể enzym epoxide hydrolase hòa tan (sEH) trong điều kiện ống nghiệm [1]. Tất cả 13 dẫn xuất flavonoid này đều ức chế hoạt tính của sEH phụ thuộc theo liều lượng, với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) dao động từ 10.0 ± 0.4 đến 30.1 ± 2.1 µM [1]. Enzym sEH là một mục tiêu sinh học quan trọng liên quan đến quá trình điều hòa huyết áp và viêm mạch máu. Do đó, hoạt tính ức chế sEH từ flavonoid của mán đỉa cho thấy tiềm năng sinh học nhất định trong kiểm soát phản ứng viêm tại thành mạch [1].

Nghiên cứu nói gì về hiệu quả thực tế trên bệnh trĩ?

Mặc dù cây mán đỉa chứa nhiều flavonoid, nhưng người bệnh cần phân biệt rõ ràng giữa tiềm năng của hoạt chất chiết xuất và hiệu quả thực tế của việc sử dụng cây thuốc thô đối với bệnh trĩ.

Đối với bản thân cây mán đỉa, các báo cáo tổng quan chỉ xác nhận loài thảo dược này chứng minh được hiệu quả và độ an toàn trong điều trị các bệnh về đường hô hấp và đường tiêu hóa [3]. Cây cho thấy hiệu quả đơn trị liệu tốt và cải thiện đáng kể kết quả khi dùng trong liệu pháp phối hợp ở nhiều nhóm tuổi và bối cảnh lâm sàng khác nhau [3]. Không có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá trực tiếp việc dùng mán đỉa để điều trị bệnh trĩ [3].

Để hiểu rõ hơn vai trò của flavonoid đối với bệnh trĩ, một nghiên cứu tiến cứu công bố năm 2021 đã theo dõi hiệu quả của hai liệu pháp trợ tĩnh mạch dựa trên flavonoid ở những bệnh nhân mắc bệnh trĩ tiến triển đang chờ phẫu thuật [6]. Nghiên cứu chia các bệnh nhân thành 2 nhóm dùng phác đồ flavonoid (trong đó nhóm B kết hợp flavonoid với hesperidin, nhũ hương boswellia, lysine, cysteine, cây đậu chổi ruscus, vitamin E, đồng và arginine) [6]. Đánh giá tại thời điểm kết thúc điều trị và sau 8 tuần ngừng thuốc cho thấy:

  • Cả hai phác đồ đều mang lại lợi ích đáng kể trong việc cải thiện huyết động của búi trĩ, giúp giảm chảy máu, giảm viêm, giảm ngứa và giảm đau cục bộ [6].
  • Ở nhóm dùng phối hợp (nhóm B), ngay cả sau 8 tuần ngừng thuốc, sự cải thiện đối với tất cả các triệu chứng, bao gồm cả tình trạng phù nề búi trĩ, vẫn đạt ý nghĩa thống kê [6].
  • Tuy nhiên, một kết quả mang tính then chốt là cả hai phác đồ flavonoid đều không tạo ra bất kỳ tác động đáng kể nào đối với tình trạng sa búi trĩ [6].

Nghiên cứu khẳng định hiện nay chưa có liệu pháp dùng thuốc nào có thể làm giảm rõ rệt hoặc phục hồi sự thoái hóa của chất nền ngoại bào xung quanh búi trĩ [6]. Vì vậy, đối với phần lớn bệnh nhân bị sa trĩ, phẫu thuật vẫn là phương pháp điều trị mang tính quyết định [6]. Thuốc trợ tĩnh mạch chỉ đóng vai trò là liệu pháp kiểm soát triệu chứng trước phẫu thuật [6]. Giới hạn của nghiên cứu này là quy mô mẫu còn tương đối nhỏ và chưa đánh giá chất lượng cuộc sống của bệnh nhân [6].

Hiểu lầm thường gặp: Mán đỉa có làm "teo" búi trĩ?

Hiểu lầm phổ biến nhất trong dân gian là tin rằng uống hoặc đắp cây mán đỉa có thể làm búi trĩ "teo rụng" hoàn toàn mà không cần can thiệp y tế. Đây là nhận định hoàn toàn sai lệch so với cơ chế bệnh sinh và bằng chứng khoa học.

Theo các kết luận y khoa, tình trạng sa búi trĩ bắt nguồn từ sự lỏng lẻo và thoái hóa cấu trúc mô nâng đỡ (chất nền ngoại bào) xung quanh các đám rối tĩnh mạch [6]. Các dẫn xuất flavonoid từ thực vật như mán đỉa chỉ có thể hỗ trợ chống viêm, chống oxy hóa và cải thiện triệu chứng chảy máu tạm thời, chứ không thể tái tạo lại các dây chằng mô liên kết nâng đỡ đã bị đứt gãy [1], [6]. Do đó, việc kỳ vọng mán đỉa làm co búi trĩ sa độ nặng là điều không có cơ sở khoa học [6].

Thêm vào đó, việc tự ý ngâm, đắp lá cây mán đỉa tươi hoặc dịch nấu tự chế vào vùng hậu môn bị tổn thương tiềm ẩn nguy cơ bội nhiễm khuẩn rất cao, làm trầm trọng thêm tình trạng viêm loét thay vì điều trị bệnh.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Do chưa có nghiên cứu đầy đủ về độc tính và độ an toàn tuyệt đối khi dùng mán đỉa cho các bệnh lý mạch máu mạn tính, các nhóm đối tượng sau cần đặc biệt cẩn trọng:

  • Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu chuyên biệt khẳng định độ an toàn của dược liệu này trên phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ; các dữ liệu hiện tại chỉ dừng ở mức tổng quan chung về đường hô hấp và tiêu hóa [3].
  • Người mắc bệnh trĩ độ nặng (sa nghẹt, huyết khối búi trĩ): Nhóm bệnh nhân này cần can thiệp y tế hoặc chỉ định phẫu thuật; việc chậm trễ do tự ý dùng thuốc lá có thể dẫn tới hoại tử búi trĩ [6].
  • Người đang sử dụng thuốc tim mạch hoặc thuốc chống đông máu: Hoạt tính giãn mạch và chống kết tập tiểu cầu của các flavonoid có thể tương tác với các thuốc điều trị tim mạch hoặc huyết áp hiện hành, cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào [5].

Hướng dẫn áp dụng thực tế và lời khuyên y khoa

Để chăm sóc hệ mạch máu và kiểm soát triệu chứng bệnh trĩ một cách an toàn, bạn nên kết hợp các biện pháp khoa học thay vì tin vào những bài thuốc truyền miệng chưa kiểm chứng:

  1. Thăm khám chuyên khoa: Khi xuất hiện dấu hiệu chảy máu khi đại tiện hoặc đau rát vùng hậu môn, cần đến ngay cơ sở y tế để được nội soi, chẩn đoán chính xác mức độ bệnh trĩ nhằm có hướng can thiệp kịp thời [6].
  2. Sử dụng thảo dược đúng cách: Nếu có nhu cầu sử dụng các chế phẩm chứa flavonoid hỗ trợ thành mạch, hãy tham vấn bác sĩ điều trị để được hướng dẫn về liều lượng chuẩn hóa, không tự ý hái lá mán đỉa để đắp hoặc uống liều lượng tùy tiện.
  3. Điều chỉnh lối sống: Uống đủ nước mỗi ngày, tăng cường chất xơ trong chế độ ăn từ rau củ quả, hạn chế ngồi lâu một chỗ và tránh rặn mạnh khi đi vệ sinh để giảm áp lực lên tĩnh mạch hậu môn.

Mặc dù cây mán đỉa sở hữu nhiều hợp chất polyphenol và flavonoid có tiềm năng chống viêm và tác động trên enzym chuyển hóa liên quan đến mạch máu, nhưng chưa có bằng chứng y học nào xác nhận thảo dược này có thể chữa khỏi bệnh trĩ [1], [3]. Đối với các tình trạng sa trĩ tiến triển, các liệu pháp flavonoid chỉ có vai trò giảm nhẹ triệu chứng chảy máu và viêm cục bộ, không thể thay thế cho phẫu thuật triệt để [6]. Người bệnh cần tỉnh táo trước các lời đồn, ưu tiên thăm khám bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn phác đồ điều trị an toàn và hiệu quả nhất.