Mần ri trắng hỗ trợ hạ đường huyết: Thử nghiệm thực tế hay chỉ đồn thổi?

Bối cảnh và lời đồn về mần ri trắng

Cây mần ri trắng (tên khoa học là Cleome gynandra L.) từ lâu đã mọc hoang dại ở nhiều vùng quê Việt Nam. Trong dân gian, loài cây này thường được dùng làm rau ăn hoặc nấu nước uống với niềm tin giúp thanh nhiệt, tiêu viêm [2, 8]. Thời gian gần đây, trên các hội nhóm mạng xã hội rộ lên thông tin dùng mần ri trắng để kiểm soát chỉ số đường huyết cho bệnh nhân đái tháo đường.

Nhiều người bệnh truyền tai nhau việc sắc nước lá mần ri trắng uống thay nước lọc hằng ngày nhằm bỏ bớt thuốc điều trị. Sự lan truyền này khiến không ít người thắc mắc liệu đây là tác dụng thực tế đã được khoa học chứng thực hay chỉ là lời đồn thổi truyền miệng vô căn cứ.

Thực hư hiệu quả: Khoa học nói gì?

Câu trả lời thẳng thắn là hiện tại chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người xác nhận mần ri trắng có thể hạ đường huyết hay điều trị bệnh đái tháo đường. Các dữ liệu về hạ đường huyết mới chỉ được ghi nhận trên mô hình động vật thí nghiệm với các loài cùng chi thực vật như Cleome arabica hoặc Cleome rutidosperma [4, 6].

Riêng với loài mần ri trắng (Cleome gynandra L.), các nghiên cứu khoa học công bố hiện chỉ tập trung vào khả năng chống oxy hóa, kháng viêm khớp và kháng nấm [1, 2, 8]. Do đó, việc khẳng định mần ri trắng giúp kiểm soát đường huyết trên cơ thể người là chưa có cơ sở thực chứng đầy đủ.

Cơ chế tác động và thành phần hóa học

Trong các thử nghiệm sinh hóa, chiết xuất lá mần ri trắng cho thấy sự hiện diện của nhiều nhóm hợp chất thứ cấp có hoạt tính sinh học đa dạng. Phân tích thực vật học ghi nhận cây chứa các chất như triterpene, tannin, anthraquinone, flavonoid, saponin, steroid, glycoside và các hợp chất phenolic ^[1].

Các hợp chất này giúp cây thể hiện khả năng dọn dẹp gốc tự do mạnh mẽ và bảo vệ cấu trúc màng lysosome, từ đó hạn chế phản ứng viêm lan rộng [1, 2]. Đối với bệnh lý mạn tính như đái tháo đường, stress oxy hóa và viêm tế bào là các yếu tố thúc đẩy tổn thương cơ quan; việc chứa chất chống oxy hóa giúp thực vật thuộc chi này nhận được sự quan tâm nghiên cứu [1, 4].

Chi tiết các thử nghiệm trên mô hình động vật

Dù mần ri trắng (Cleome gynandra) chưa có nghiên cứu chuyên biệt về đường huyết trong tài liệu hiện có, các loài cùng chi Cleome đã được thử nghiệm hạ đường huyết trên chuột.

Năm 2021, một nghiên cứu đánh giá độc tính cấp và tác dụng chống đái tháo đường của loài Cleome arabica L. (thuộc họ Capparidaceae) trên chuột cống trắng bình thường và chuột bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin ^[2]. Thử nghiệm độc tính cấp dùng các liều 500, 1000 và 2000 mg/kg chiết xuất nước (Cleome arabica aqueous extract - CAAE), theo dõi thể trọng và dấu hiệu ngộ độc trong 14 ngày; kết quả cho thấy toàn bộ chuột sống sót và liều gây chết trung bình (LD50) ước tính lớn hơn 5000 mg/kg ^[2]. Khi dùng đường uống liều 100 mg/kg, CAAE tạo ra tác dụng hạ đường huyết rõ rệt ở chuột đái tháo đường, đồng thời cải thiện vi thể mô gan nhờ hoạt tính chống oxy hóa ^[2].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2017 khảo sát tác dụng hạ đường huyết của chiết xuất methanol lá Cleome rutidosperma trên 50 chuột cống đực Wistar (nặng 120-200 g) ^[3]. Động vật được chia làm nhóm nghiên cứu hạ đường huyết (20 con) và nhóm nghiên cứu chống tăng đường huyết (30 con), trong đó đái tháo đường được tạo ra bằng cách tiêm phúc mạc alloxan liều 100 mg/kg sau 12 giờ nhịn đói qua đêm, với tiêu chuẩn đường huyết lớn hơn 200 mg/dl sau 48 giờ ^[3]. Chuột được uống các mức liều chiết xuất 100, 200 hoặc 400 mg/kg và so sánh với glibenclamide; kết quả ở mức liều 200 mg/kg làm giảm đường huyết đáng kể từ 336,40 ± 21,06 mg/dl xuống 236,40 ± 14,72 mg/dl vào ngày thứ 3 ^[3]. Tại liều 200 mg/kg, các chỉ số đường huyết đo được (72,20 ± 6,18 mg/dl; 69,20 ± 7,81 mg/dl; 137,80 ± 7,15 mg/dl; 70,60 ± 10,66 mg/dl) cho thấy khả năng kiểm soát đường huyết tốt hơn và khởi phát nhanh hơn so với nhóm dùng glibenclamide (194,50 ± 7,75 mg/dl; 253,75 ± 7,20 mg/dl; 284,25 ± 10,56 mg/dl; 156,00 ± 10,80 mg/dl), đồng thời giúp chuột tăng cân đều đặn ^[3].

Về chính loài mần ri trắng (Cleome gynandra L.), các nghiên cứu tập trung chứng minh khả năng kháng viêm và chống oxy hóa. Một nghiên cứu năm 2005 dùng chiết xuất lá đường uống liều 150 mg/kg thể trọng trong 30 ngày trên chuột cống bị gây viêm khớp bằng tá chất Freund ^[4]. Kết quả cho thấy chiết xuất làm tăng nồng độ lipid peroxide, tăng hoạt độ men catalase và glutathione peroxidase, đồng thời giảm glutathione dạng khử và superoxide dismutase, cải thiện tổn thương mô chi trên hình ảnh vi thể ^[4].

Cùng năm 2005, một thử nghiệm khác với liều uống 150 mg/kg chiết xuất methanol lá mần ri trắng trong 30 ngày trên chuột cống viêm khớp ghi nhận giảm phù bàn chân đáng kể, tăng thể trọng chuột và đưa các chỉ số huyết học về gần mức bình thường mà không gây tác hại ^[5]. Đến năm 2007, nghiên cứu chiết xuất ethanol mần ri trắng liều 150 mg/kg trong 30 ngày tiếp tục ghi nhận sự ổn định màng lysosome, đưa các enzym AST, ALT, ALP, cathepsin-D, beta-glucuronidase, N-acetyl-beta-glucosaminidase, LDH và cytokine gây viêm TNF-alpha trong huyết tương chuột viêm khớp về gần bình thường ^[1]. Bên cạnh đó, một thử nghiệm năm 2016 chứng minh chiết xuất ethanol và chiết xuất nước từ phần trên mặt đất của mần ri trắng có hoạt tính kháng nấm gây bệnh Tinea capitis trong ống nghiệm ^[6].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Những dữ liệu trên chỉ ra rằng các loài trong chi Cleome sở hữu nhiều hoạt chất tự nhiên có hoạt tính sinh học đáng chú ý như chống viêm, dọn gốc tự do và hạ đường huyết trên động vật [1, 4, 6]. Chiết xuất nước của loài họ hàng cho thấy độ an toàn cấp tính khá cao trên chuột cống ^[2].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh đái tháo đường đối với mần ri trắng. Chuyển hóa ở động vật gặm nhấm rất khác cơ thể người; nồng độ chiết xuất thí nghiệm được tinh chế ở mức chuẩn hóa cao, hoàn toàn không tương đương việc đun nấu thảo mộc thô tại nhà. Hơn nữa, dữ liệu hạ đường huyết hiện có đến từ các cây cùng chi (Cleome arabica, Cleome rutidosperma) chứ không phải từ chính mần ri trắng (Cleome gynandra) [4, 6].

Những hiểu lầm thường gặp của người bệnh

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi cây trong chi Cleome thành một loại "thảo dược trị đái tháo đường". Việc thấy nghiên cứu trên cây mần ri khác có tác dụng hạ đường huyết rồi tự ý áp dụng cho mần ri trắng là thiếu căn cứ khoa học vững chắc [4, 6].

Hiểu lầm nguy hiểm thứ hai là xem mần ri trắng như thuốc thay thế hoàn toàn thuốc chỉ định. Một số bệnh nhân bỏ tiêm insulin hoặc ngưng thuốc hạ đường huyết định kỳ để dùng nước lá mần ri, dẫn tới biến chứng tăng đường huyết cấp tính rất nguy hiểm. Cần hiểu rằng các nghiên cứu mới chỉ ghi nhận trên mô hình động vật thí nghiệm và chưa có khẳng định chữa khỏi bệnh [4, 6].

Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?

Người mắc bệnh đái tháo đường typ 1 hoặc typ 2 đang dùng thuốc điều trị tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc hoặc dùng lượng lớn mần ri trắng kết hợp mà không báo trước cho bác sĩ phụ trách. Sự tương tác giữa các hoạt chất tự nhiên chưa rõ định lượng và thuốc điều trị có thể dẫn đến nguy cơ rối loạn đường huyết khó lường.

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em là những nhóm chưa từng có dữ liệu an toàn về việc dùng thảo dược này ở dạng cô đặc. Những người có bệnh lý nền về suy gan, suy thận nặng cũng cần hết sức thận trọng và tránh sử dụng các loại nước sắc thảo mộc không rõ liều lượng chuẩn.

Hướng dẫn áp dụng trong đời sống

Trong bữa ăn gia đình, mần ri trắng vốn được dùng như một loại rau dại luộc hoặc nấu canh thanh nhiệt dân dã. Người dân hoàn toàn có thể sử dụng cây với lượng vừa phải trong chế độ ăn đa dạng thường ngày nếu nguồn cây sạch và rõ nguồn gốc, đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.

Tuy nhiên, người bệnh không nên chế biến thành các dạng cao cô đặc, không sắc uống thay thế nước lọc hàng ngày với mục đích trị đái tháo đường. Để kiểm soát đường huyết hiệu quả, việc tuân thủ chế độ ăn giảm đường bột, tăng cường vận động thể lực và uống thuốc đúng chỉ định y khoa vẫn là nguyên tắc quan trọng nhất. Khi muốn dùng thêm bất kỳ thảo mộc nào, người bệnh hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Cây mần ri trắng là nguồn dược liệu tự nhiên giàu tiềm năng chống oxy hóa và kháng viêm theo các dữ liệu tiền lâm sàng [1, 2]. Tuy nhiên, tác dụng hạ đường huyết ở người vẫn chỉ dừng lại ở mức đồn thổi, chưa được thử nghiệm lâm sàng chứng minh. Người bệnh đái tháo đường cần giữ thái độ tỉnh táo, tiếp cận thông tin khoa học khách quan để bảo vệ sức khỏe an toàn.