Mẹ sau sinh ăn bầu: lợi sữa thật hay chỉ là quan niệm?

Nhiều sản phụ sau sinh thường truyền tai nhau ăn canh bầu để nhanh về sữa, làm mát sữa cho con bú. Tuy nhiên, không ít gia đình lại kiêng khem vì lo ngại quả bầu có "tính hàn", dễ gây lạnh bụng, tiêu chảy cho cả mẹ lẫn bé.

Thực tế, quan niệm ăn bầu để "lợi sữa thần kỳ" hay "gây hại vì quá hàn" đều là những cách hiểu chưa đúng bản chất khoa học. Quả bầu là thực phẩm giàu nước, thanh nhẹ, giúp sản phụ bù đắp lượng dịch thiếu hụt và kiểm soát cân nặng tốt hơn chứ không chứa hormone kích thích tạo sữa trực tiếp.

Cơ chế tiết sữa và vai trò của việc bù nước

Nhiều sản phụ thường lầm tưởng một món ăn cụ thể có thể làm tăng lượng sữa ngay lập tức. Về mặt sinh học, sữa mẹ được sản xuất dựa trên cơ chế phản xạ thần kinh - nội tiết (chủ yếu là prolactin và oxytocin) cùng nhu cầu bú thường xuyên của trẻ nhỏ. Nhu cầu trao đổi chất và dinh dưỡng của cơ thể mẹ trong giai đoạn cho con bú tăng cao đáng kể để phục vụ quá trình này ^[1].

Sữa mẹ có thành phần lớn là nước. Khi mẹ mất nước hoặc không nạp đủ chất lỏng, cơ thể sẽ ưu tiên bảo tồn thể tích tuần hoàn thay vì duy trì sản lượng sữa tối ưu. Quả bầu chứa hàm lượng nước tự nhiên cao, việc dùng bầu dưới dạng canh luộc hay canh nấu vừa cung cấp nước, vừa bổ sung chất xơ nhẹ nhàng cho hệ tiêu hóa của mẹ.

Quan niệm dân gian cho rằng quả bầu mang "tính hàn" gây đau bụng phần lớn xuất phát từ việc ăn đồ chưa chín kỹ hoặc hệ tiêu hóa sau sinh còn yếu. Bản thân quả bầu là loại rau quả lành tính, việc kết hợp bầu vào bữa cơm hoàn toàn có lợi cho việc bù nước tự nhiên, không gây hại cho nguồn sữa mẹ.

Thực trạng thiếu nước và dinh dưỡng ở mẹ cho con bú

Phụ nữ sau sinh thường đối mặt với tình trạng mất cân bằng dưỡng chất và thói quen ăn uống chưa hợp lý. Việc ăn uống theo cảm tính hoặc kiêng khem quá mức dễ dẫn đến nhiều thiếu hụt nghiêm trọng.

Nghiên cứu đánh giá đa chiều về dinh dưỡng ở 30 phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ trong tháng đầu sau sinh (đánh giá bằng bảng hỏi ghi nhớ khẩu phần ăn 72 giờ vào ngày thứ 7 và thứ 28) đã chỉ ra thực trạng này ^[1]. So với giá trị khuyến nghị, các bà mẹ cho thấy sự thiếu hụt rõ rệt về năng lượng, nước, vitamin D và kali ^[1]. Đồng thời, mức độ tuân thủ của sản phụ về mặt vận động thể chất và bù đủ nước đều ở mức thấp ^[1].

Một nghiên cứu khác so sánh lượng thức ăn nạp vào ở phụ nữ cho con bú tại thời điểm 6 tuần sau sinh với phụ nữ không mang thai, không cho con bú qua nhật ký ăn uống 7 ngày liên tục ^[2]. Kết quả cho thấy sản phụ tiêu thụ tỷ lệ phần trăm theo nhu cầu khuyến nghị hàng ngày thấp hơn đáng kể so với nhóm không nuôi con nhỏ ^[2]. Họ không tự động tăng khẩu phần ăn để bù đắp cho nhu cầu calo của quá trình tiết sữa ^[2]. Do đó, việc chủ động bổ sung nước và thức ăn giàu nước như bầu là giải pháp dinh dưỡng hợp lý.

Bên cạnh đó, nghiên cứu cắt ngang năm 2025 trên 112 phụ nữ thừa cân và béo phì đang cho con bú tại Na Uy (đánh giá qua nhật ký ăn uống 4 ngày ở tuần thứ 7 sau sinh) cũng ghi nhận tình trạng thiếu hụt vi chất trầm trọng ^[3]. Đại đa số sản phụ có nguy cơ cao thiếu hụt vitamin A (92%), folate (92%), vitamin D (84%) và selen (87%) từ chế độ ăn đơn thuần ^[3].

Nghiên cứu về rau củ và cân nặng sau sinh

Không chỉ hỗ trợ bù dịch, việc bổ sung các loại rau không phải dạng lá như quả bầu còn giúp phụ nữ sau sinh kiểm soát trọng lượng cơ thể hiệu quả. Nỗi lo tăng cân mất kiểm soát khi tẩm bổ lợi sữa là áp lực phổ biến của nhiều mẹ bỉm sữa.

Nghiên cứu trên 305 phụ nữ nuôi con bằng sữa mẹ tại vùng trung nam Trung Quốc đã tiến hành phân tích khẩu phần ăn qua phương pháp ghi nhớ 24 giờ trong 3 ngày liên tiếp ^[4]. Các nhà nghiên cứu phát hiện mô hình ăn uống thứ hai - đặc trưng bởi việc tiêu thụ nhiều rau tươi không phải dạng lá, sữa đậu nành, vi khuẩn lên men và tảo - có mối liên hệ nghịch với tình trạng giữ cân sau sinh (hệ số B = -0,523; khoảng tin cậy 95% từ -0,948 đến -0,099) ^[4].

Việc duy trì rau củ trong chế độ ăn sau sinh đóng vai trò thiết thực đối với sức khỏe lâu dài của sản phụ. Tuy nhiên, việc duy trì thói quen này thường gặp trở ngại khi mẹ bắt đầu quay lại công việc.

Theo nghiên cứu từ đoàn hệ Infant Feeding Practices II trên 847 bà mẹ khỏe mạnh, phụ nữ đi làm có nguy cơ giảm lượng rau củ tiêu thụ sau sinh cao hơn (tỷ suất chênh OR = 1,64; khoảng tin cậy 95% từ 1,14 đến 2,36) so với phụ nữ không đi làm ^[5]. Những người cải thiện được lượng rau xanh có tỷ lệ hút thuốc ít hơn, trong khi nhóm giảm rau có xu hướng tăng ít cân hơn trong thai kỳ ^[5].

Mối liên hệ giữa chế độ ăn của mẹ và dưỡng chất cho con

Chế độ ăn của mẹ không làm biến đổi hoàn toàn mọi thành phần của sữa mẹ, nhưng có ảnh hưởng trực tiếp đến một số vi chất quan trọng. Các loại rau củ chứa nhiều hợp chất chống oxy hóa tự nhiên rất cần thiết cho sự phát triển của trẻ.

Nghiên cứu trên 80 sản phụ trong 3 tháng đầu sau sinh đánh giá mật độ quang sắc tố điểm vàng (MPOD) và lượng carotenoid nạp vào cơ thể ^[6]. Kết quả cho thấy lượng alpha-carotene từ chế độ ăn có tương quan thuận với chỉ số MPOD của người mẹ ^[6]. Đồng thời, trong các carotenoid của sữa mẹ, 13-cis-lutein và trans-lutein cũng tương quan thuận với MPOD khi kiểm soát theo tổng lutein trong sữa ^[6].

Ngoài ra, một đánh giá tổng quan năm 2021 khẳng định rằng lượng rau mẹ tiêu thụ nhiều hơn trong thai kỳ và thời kỳ cho con bú giúp định hình, nâng cao sở thích cũng như mức tiêu thụ rau củ của chính đứa trẻ sau này ^[7]. Hương vị từ thức ăn của mẹ có thể đi qua sữa mẹ, tạo tiền đề vị giác lành mạnh cho trẻ nhỏ ^[7].

Để các vi chất tan trong chất béo như carotenoid hay vitamin A được hấp thu tối ưu vào sữa mẹ, chất béo đi kèm đóng vai trò then chốt. Nghiên cứu can thiệp trên phụ nữ từ cuối thai kỳ đến 6 tháng sau sinh tại Bangladesh chia làm 2 nhóm: nhóm bổ sung 20 ml dầu đậu nành mỗi ngày (248 người) và nhóm đối chứng không bổ sung (251 người) ^[8]. Nồng độ retinol trong sữa mẹ ở nhóm dùng dầu ăn cao hơn có ý nghĩa thống kê ở thời điểm 3 tháng sau sinh (0,68 ± 0,35 so với 0,55 ± 0,34 µmol/L) ^[8]. Đồng thời, mức độ sụt giảm nồng độ beta-carotene và lutein trong huyết tương ở nhóm bổ sung dầu thấp hơn đáng kể so với nhóm đối chứng ^[8].

Hiểu lầm thường gặp về quả bầu và "tính hàn"

Hiểu lầm lớn nhất là xem quả bầu như một "vị thuốc kích sữa" thần kỳ. Không có bằng chứng nào cho thấy ăn bầu kích hoạt các tuyến tạo sữa nhiều hơn các món ăn lành mạnh khác. Lợi ích tiết sữa mà nhiều mẹ cảm nhận được sau khi ăn bát canh bầu thực chất đến từ việc cơ thể được tiếp thêm nước ấm và giải tỏa căng thẳng khi ăn uống thanh đạm.

Ngược lại, nỗi sợ ăn bầu bị "hàn lạnh" khiến trẻ đi ngoài phân lỏng cũng không có cơ sở xác đáng. Tình trạng rối loạn tiêu hóa ở trẻ bú mẹ thường bắt nguồn từ nhiễm khuẩn, mất cân bằng khớp ngậm khiến bé bú quá nhiều sữa đầu, hoặc mẹ ăn phải thực phẩm không đảm bảo vệ sinh.

Chưa có nghiên cứu khoa học nào ghi nhận quả bầu được nấu chín gây hại đường ruột hay làm giảm chất lượng sữa mẹ. Loại bỏ một món rau lành tính, dễ ăn và thanh mát khỏi thực đơn chỉ vì định kiến dân gian là điều không cần thiết.

Ai nên thận trọng khi dùng quả bầu?

Mặc dù quả bầu an toàn cho đa số mọi người, sản phụ vẫn cần lưu ý một số trường hợp cụ thể để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho sức khỏe của cả hai mẹ con.

Những sản phụ đang gặp vấn đề tiêu hóa cấp tính như tiêu chảy nặng, đầy bụng khó tiêu kéo dài do nhiễm khuẩn đường ruột nên ưu tiên ăn các món ấm nóng, mềm và tuân theo hướng dẫn y khoa của bác sĩ điều trị. Không nên lạm dụng ăn quá nhiều bầu dạng luộc lạnh trong những ngày bụng dạ chưa ổn định.

Đặc biệt, nếu nếm thấy quả bầu có vị đắng bất thường, tuyệt đối không được ăn. Vị đắng trong họ bầu bí thường xuất phát từ độc tố tự nhiên cucurbitacin, có thể gây ngộ độc đường tiêu hóa cho người ăn.

Cách áp dụng quả bầu vào thực đơn sau sinh

Để tận dụng tốt nhất giá trị của quả bầu mà không làm ảnh hưởng đến tiêu hóa, sản phụ nên áp dụng các cách chế biến và phối hợp khoa học trong bữa ăn hàng ngày.

• Chế biến chín kỹ và dùng nóng: Bầu nên được nấu chín hoàn toàn dưới dạng canh hoặc xào nhẹ. Một bát canh bầu nấu tôm hoặc thịt băm dùng khi còn ấm giúp bổ sung nước rất tốt cho cơ thể mẹ sau cữ bú.
• Kết hợp cùng chất béo lành mạnh: Khi nấu canh hoặc xào bầu, mẹ nên dùng một lượng dầu ăn vừa phải. Việc có chất béo trong khẩu phần giúp cơ thể hấp thu các vitamin tan trong dầu và carotenoid hiệu quả hơn để chuyển hóa vào sữa mẹ ^[8].
• Ăn với lượng vừa phải: Không nên ăn liên tục một loại rau trong thời gian dài. Mẹ nên luân phiên quả bầu với các loại rau xanh đậm, củ quả khác nhằm đa dạng hóa nguồn vi chất dinh dưỡng.
• Thời điểm sử dụng: Bát canh bầu thanh nhẹ thích hợp dùng vào bữa trưa hoặc bữa tối, vừa giúp bù nước sau ngày dài vừa không gây nặng bụng, hỗ trợ ngủ ngon giấc hơn.

Quả bầu là thực phẩm lành tính, giúp mẹ sau sinh bù nước hiệu quả và hỗ trợ duy trì vóc dáng mà không lo "tính hàn" gây hại. Thay vì tin vào những lời đồn thổi cực đoan, sản phụ hãy ăn uống đa dạng, uống đủ nước và tham khảo ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng khi có thắc mắc về sức khỏe.